ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ യുദ്ധകാണ്ഡമ് ।
അഥ ചതുഃസപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ।
തയോസ്തദാസാദിതയോരണാഗ്രേമുമോഹസൈന്യംഹരിപുങ്ഗവാനാമ് ।
സുഗ്രീവനീലാങ്ഗദജാമ്ബവന്തോ ന ചാപികിഞ്ചിത്പ്രതിപേദിരേതേ ॥ 1 ॥
തതോവിഷണ്ണംസമവേക്ഷ്യസൈന്യംവിഭീഷണോബുദ്ധിമതാംവരിഷ്ഠഃ ।
ഉവാചശാഖമൃഗരാജവീരാനാശ്വാസയന്നപ്രതിമൈര്വചോഭിഃ ॥ 2 ॥
മാഭൈഷ്ടനാസ്ത്യത്രവിഷാദകാലോയദാര്യപുത്ത്രൌവിവശൌവിഷണ്ണൌ ।
സ്വയമ്ഭുവോവാക്യമഥോദ്വഹന്തൌയത്സാദിതാവിന്ദ്രജിദസ്ത്രജാലൈഃ ॥ 3 ॥
തസ്മൈതുദത്തമ്പരമാസ്ത്രമേതത്സ്വയമ്ഭുവാബ്രാഹ്മമമോഘവേഗമ് ।
തന്മാനയന്തൌയുധിരാജപുത്രൌനിപാതിതൌകോഽത്രവിഷാദകാലഃ ॥ 4 ॥
ബ്രാഹ്മമസ്ത്രന്തതോധീമാന്മാനയിത്വാതുമാരുതിഃ ।
വിഭീഷണവചശ്ശ്രുത്വാഹനൂമാംസ്തമഥാബ്രവീത് ॥ 5 ॥
ഏതസ്മിന്നിഹതേസൈന്യേവാനരാണാന്തരസ്വിനാമ് ।
യോയോധാരയതേപ്രാണാംസ്തന്തമാശ്വാസയാവ ॥ 6 ॥
താവുഭൌയുഗപവദീരൌഹനൂമദ്രാക്ഷസോത്തമൌ ।
ഉല്കാഹസ്തൌതദാരാത്രൌരണശീര്ഷേവിചേരതുഃ ॥ 7 ॥
ഭിന്നലാങ്ഗൂലഹസ്തോരുപാദാങ്ഗുലി ശിരോ ധരൈഃ ।
സ്രവദ്ഭിഃ ക്ഷതജം ഗാത്രൈഃ പ്രസ്രവദ്ഭിഃ സമന്തതഃ ॥ 8 ॥
പതിതൈഃപര്വതാകാരൈര്വാനരൈരഭിസങ്കുലാമ് ।
ശസ്സൈശ്ചപതിതൈര്ദീപ്തൈര്ദദൃശാതേവസുന്ധരാമ് ॥ 9 ॥
സുഗ്രീവമങ്ഗദന്നീലംശരഭങ്ഗന്ധമാദനമ് ।
ഗവാക്ഷം ച സുഷേണം ച വേഗദര്ശിനമാഹുകമ് ॥ 10 ॥
മൈന്ദം നലം ജ്യോതിമുഖം ദ്വിവിദം പനസം തഥാ ।
വിഭീഷണോ ഹനൂമാംശ്ച ദദൃശാതേ ഹതാന്രണേ ॥ 11 ॥
സപ്തഷഷ്ടിര്ഹതാഃകോട്യോവാനരാണാന്തരസ്വിനാമ് ।
അഹ്നഃപഞ്ചമശേഷേണവല്ലഭേനസ്വയമ്ഭുവഃ ॥ 12 ॥
സാഗരൌഘനിഭമ്ഭീമന്ദൃഷ്ടവാബാണാര്ദിതമ്ബലമ് ।
മാര്ഗതേജാമ്ബവന്തംസ്മിഹനൂമാന് സവിഭീഷണഃ ॥ 13 ॥
സ്വഭാവജരയായുക്തംവൃദ്ധംശരശതൈശ്ചിതമ് ।
പ്രജാപതിസുതംവീരംശാമ്യന്തമിവപാവകമ് ॥ 14 ॥
ദൃഷ്ടവാതമുപസങ്ഗ്രമ്യപൌലസ്ത്യോവാക്യമബ്രവീത് ।
ച്ചിദാര്യശരൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്നപ്രാണാധ്വംസിതാസ്തവ ॥ 15 ॥
വിഭീഷണവചശ്ശ്രുത്വാജാമ്ബവാനൃക്ഷപുങ്ഗവഃ ।
കൃച്ഛ്രാദഭ്യുഗ്ദിരന്വാക്യമിദംവചനമബ്രവീത് ॥ 16 ॥
നൈരൃതേന്ദ്രമഹാവീര്യസ്വരേണത്വാഽഭിലക്ഷ്യേ ।
പീഡ്യമാനശശിതൈര്ബാണൈര്നത്വാപശ്യാമിചക്ഷുഷാ ॥ 17 ॥
അഞ്ജനാസുപ്രജായേനമാതരിശ്വാ ച നൈരൃത ।
ഹനുമാന് വാനരശ്രേഷ്ഠഃപ്രാണാന് ധാരയതേക്വചിത് ॥ 18 ॥
ശ്രുത്വാജാമ്ബവതോവാക്യമുവാചേദംവിഭീഷണഃ ।
ആര്യപുത്രാവതിക്രമ്യകസ്മാത്പൃച്ഛസിമാരുതിമ് ॥ 19 ॥
നൈവരാജനിസുഗ്രീവേനാങ്ഗദേനാപിരാഘവേ ।
ആര്യസന്ദര്ശിതസ്സ്നേഹോയഥാവായുസുതേപരഃ ॥ 20 ॥
വിഭീഷണവചശ്ശ്രുത്വാജാമ്ബവാന്വാക്യമബ്രവീത് ।
ശൃണുനൈരൃതശാര്ദൂലയസ്മാത് പൃച്ഛാമിമാരുതിമ് ॥ 21 ॥
തസ്മിന്ജീവതിവീരേതുഹതമപ്യഹതമ്ബലമ് ।
ഹനൂമത്യുജ്ഝിതപ്രാണേജീവന്തോഽപിവയം ഹൃതാ ॥ 22 ॥
ധരതേമാരുതിസ്താതമാരുതപ്രതിമോയദി ।
വൈശ്വാനരസമോവീര്വേജീവിതാശാതതോഭവേത് ॥ 23 ॥
തതോവൃദ്ധമുപാഗമ്യനിയമേനാഭ്യവാദയത് ।
ഗൃഹ്യജാമ്ബവതഃപാദൌഹനൂമാന്മാരുതാത്മജഃ ॥ 24 ॥
ശ്രുത്വാഹനുമതോവാക്യന്തദാഽപിവ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ ।
പുനര്ജാതമിവാത്മാനമ്മന്യതേപ്ലവഗോത്തമഃ ॥ 25 ॥
തതോഽബ്രവീന്മഹാതേജാഹനൂമന്തം സ ജാമ്ബവാന് ।
ആഗച്ഛഹരിശാര്ദൂല വാനരാംസ്ത്രാതുമര്ഹസി ॥ 26 ॥
നാന്യോവക്രമപര്യാപ്തസ്ത്വമേഷാമ്പരമസ്സഖാ ।
ത്വത്പരാക്രമകാലോഽയന്നാന്യമ്പശ്യാമികഥഞ്ചന ॥ 27 ॥
ഋക്ഷ്വാനരവീരാണാമനീകാനിപ്രഹര്ഷയ ।
ശല്യൌകുരുചാപ്യേതാസാദിതൌരാമലക്ഷ്മണൌ ॥ 28 ॥
ഗത്വാപരമമധ്വാനമുപര്യുപരിസാഗരമ് ।
ഹിമവന്തന്നഗശ്രേഷ്ഠംഹനുമന്ഗന്തുമര്ഹസി ॥ 29 ॥
തതഃകാഞ്ചനമത്യുച്ചമൃഷഭമ്പര്വതോത്തമമ് ।
കൈലാസശിഖരഞ്ചാപിദ്രക്ഷ്യസ്യരിനിഷൂദന ॥ 30 ॥
തയോശശിഖരയോര്മധ്യേപ്രദീപ്തമതുലപ്രഭമ് ।
സര്യൌഷധിയുതംവീര ദ്രക്ഷ്യസ്യൌഷധിപര്യതമ് ॥ 31 ॥
തസ്യവാനരശാര്ദൂല ചതസ്രോ മൂധി സമ്ഭവാഃ ।
ദ്രക്ഷ്യസ്യോഷധയോദീപ്താദീപയ്നത്യോദിശോദശ ॥ 32 ॥
മൃതസഞ്ജീവനീഞ്ചൈവവിശല്യകരണീമപി ।
സുവര്ണകരണീഞ്ചൈവസന്ധാനകരണീന്തഥാ ॥ 33 ॥
താസ്സര്വാഹനുമന്ഗൃഹ്വക്ഷിപ്രമാഗന്തുമര്ഹസി ।
ആശ്വാസയഹരീന് പ്രാണൈര്യോജ്യഗന്ധവഹാത്മജ ॥ 34 ॥
ശ്രുത്വാജാമ്ബവതോവാക്യംഹനൂമാന് ഹരിപുങ്ഗവഃ ।
ആപൂര്യതബലോദ്ധര്ഷൈസ്തോയവേഗൈരിവാര്ണവഃ ॥ 35 ॥
സ പര്വതതടാഗ്രസ്ഥഃ പീഡയന്പര്വതോത്തരമ് ।
ഹനൂമാന്ദൃശ്യതേ വീരോ ദ്വിതീയ ഇവ പര്വതഃ ॥ 36 ॥
ഹരിപാദവിനിര്ഭഗ്നോനിഷസാദ സ പര്വതഃ ।
ന ശശാകതദാത്മാനംസോഢുമ്ഭൃശനിപീഡിതഃ ॥ 37 ॥
തസ്യപേതുര്നഗാഭൂമൌഹരിവേഗാച്ചജജ്വലുഃ ।
ശൃങ്ഗാണി ച വ്യശീര്യന്തപീഡിതസ്യഹനൂമതാ ॥ 38 ॥
തസ്മിന് സമ്പീഡ്യമാനേതുഭഗ്നദ്രുമശിലാതലേ ।
ന ശേകുര്വാനരാസ്സ്ഥാതുങ്ഘൂര്ണമാനേനഗോത്തമേ ॥ 39 ॥
സാഘൂര്ണിതമഹാദ്വാരാപ്രഭഗ്നഗൃഹഗോപുരാ ।
ലങ്കാത്രാസാകുലാരാത്രൌപ്രവൃത്തേവാഭവത്തദാ ॥ 40 ॥
പൃഥിവീധരസങ്കാശോനിപീഡ്യധരണീധരമ് ।
പൃഥിവീങ്ക്ഷോഭയാമാസസാര്ണവാമ്മാരുതാത്മജഃ ॥ 41 ॥
ആരുരോഹതദാതസ്മാദ്ധരിര്മലയപര്വതമ് ।
മേരുമന്ദരസങ്കാശന്നാനാപ്രസ്രവണാകുലമ് ॥ 42 ॥
നാനാദ്രുമലതാകീര്ണംവികാസികമലോത്പലമ് ।
സേവിതന്ദേവഗന്ധര്വൈഷ്ഷഷ്ടിയോജനമുച്ഛ്രിതമ് ॥ 43 ॥
വിദ്യാധരൈര്മുനിഗണൈരപ്സരോഭിര്നിഷേവിതമ് ।
നാനാമൃഗഗണാകീര്ണമ്ബഹുകന്ദരശോഭിതമ് ॥ 44 ॥
സര്വാനാകുലയംസ്തത്രയക്ഷഗന്ധര്വകിന്നരാന് ।
ഹനുമാന് മേഘസങ്കാശോവവൃധേമാരുതാത്മജഃ ॥ 45 ॥
പദ്ഭ്യാന്തുശൈലമാപീഡ്യബഡബാമുഖവന്മുഖമ് ।
വിവൃത്യോഗ്രന്നനാദോച്ചൈസ്ത്രാസയന്നിവരാക്ഷസാന് ॥ 46 ॥
തസ്യനാനദ്യമാനസ്യശ്രുത്വാനിനദമദ്ഭുതമ് ।
ലങ്കാസ്ഥാരാക്ഷസാസ്സര്വേ ന ശേകുസ്സ്പന്ദിതുമ്ഭയാത് ॥ 47 ॥
നമസ്കൃത്വാഽഥരാമായമാരുതിര്ഭീമവിക്രമഃ ।
രാഘവാര്ഥേപരങ്കര്മസമീഹതപരന്തപഃ ॥ 48 ॥
സ പുച്ഛമുദ്യമ്യഭുജങ്ഗകല്പംവിനമ്യപൃഷ്ഠംശ്രവണേനികുഞ്ച്യ ।
വിവൃത്യവക്ത്രമ്ബഡബാമുഖാഭമാപുഫ്ലുവേവ്യോമനിചണ്ഡവേഗഃ ॥ 49 ॥
സവൃക്ഷഷണ്ഡാംസ്തരസാജഹാരശൈലാന് ശിലാഃപ്രാകൃതവാനരാംശ്ച ।
ബാഹൂരുവേഗോദ്ധതസമ്പ്രണുന്നാസ്തേക്ഷീണവേഗാസ്സലിലേനിപേതുഃ ॥ 50 ॥
തൌപ്രസാര്യോരഗഭോഗകല്പൌഭുജൌഭുജങ്ഗാരിനികാശവീര്യഃ ।
ജഗാമമേരുന്നഗരാജമഗ്യ്രന്ദിശഃപ്രകര്ഷന്നിവവായുസൂനുഃ ॥ 51 ॥
സ സാഗരങ്ഘൂര്ണിതവീചിമാലന്തഥാഭൃശമ്ഭ്രാമിതസര്വസത്ത്വമ് ।
സമീക്ഷമാണസ്സഹസാജഗാമചക്രംയഥാവിഷ്ണുകരാഗ്രമുക്തമ് ॥ 52 ॥
സ പര്വതാന്വൃക്ഷഗവാന് സരാംസിനദീസ്തടാകാനിപുരോത്തമാനി ।
സ്ഫീതാന് ജനാന്താനപിസമ്പ്രവീക്ഷ്യജഗാമവേഗാപതിതൃതുല്യവേഗഃ ॥ 53 ॥
ആദിത്യപഥമാശ്രിത്യജഗാമ സ ഗതക്ലമഃ ।
ഹനൂമാംസ്ത്വരിതോവീരഃപിതൃതുല്യപരാക്രമഃ ॥ 54 ॥
ജവേനമഹതായുക്തോമാരുതിര്മാരുതോയഥാ ।
ജഗാമഹരിശാര്ദൂലോദിശശ്ശബ്ദേനപൂരയന് ॥ 55 ॥
സ്മ്മരന്ജാമ്ബവതോവാക്യമ്മാരുതിര്വാതരംഹസാ ।
ദദര്ശസഹസാഗത്വാഹിമവന്തമ്മഹാകപിഃ ॥ 56 ॥
നാനാപ്രസ്രവണോപേതന്നാനാകന്ദരനിര്ഘരമ് ।
ശ്വേതാഭ്രചയസങ്കാശൈശശിഖരൈശ്ചാരുദര്ശനൈഃ ॥ 57 ॥
ശോഭിതംവിവിധൈര്വൃക്ഷൈരഗമത്പര്വതോത്തമമ് ।
സ തംസമാസാദ്യമഹാനഗേന്ദ്രമതിപ്രവൃദ്ധോത്തമഘോരശൃങ്ഗമ് ।
ദദര്ശപുണ്യാനിമഹാശ്രമാണിസുരര്ഷിസങ്ഘോത്തമസേവിതാനി ॥ 58 ॥
സ ബ്രഹ്മകോശംരജതാലയം ച ശക്രാലയംരുദ്രശരപ്രമോക്ഷമ് ।
ഹയാനനമ്ബ്രഹ്മശിരശ്ചദീപ്തന്ദദര്ശവൈവസ്വതകിങ്കരാംശ്ച ॥ 59 ॥
വജ്രാലയം വൈശ്വരണാലയം ച ।
സൂര്യപ്രഭം സൂര്യനിബന്ധനം ച ।
ബ്രഹ്മാസനം ശങ്കരകാര്മുകം ച ।
ദദര്ശ നാഭിം ച വസുന്ധരായാഃ ॥ 60 ॥
കൈലാസമഗ്യ്രംഹിമവച്ഛിലാം ച തഥര്ഷഭങ്കാഞ്ചനശൈലമഗ്യ്രമ് ।
സന്ദീപ്തസര്വൌഷധിസന്പ്രദീപ്തന്ദദര്ശസര്വൌഷധിപര്വതേന്ദ്രമ് ॥ 61 ॥
സ തംസമീക്ഷ്യാനലരശ്മിദീപ്തംവിസിഷ്മിയേവാസവദൂതസൂനുഃ ।
ആവൃത്യതഞ്ചൌഷധിപര്വതേന്ദ്രന്തത്രൌഷധീനാംവിചയഞ്ചകാര ॥ 62 ॥
സയോജനസഹസ്രാണിസമതീത്യമഹാകപിഃ ।
ദിവ്യൌഷധിധരംശൈലംവ്യചരന്മാരുതാത്മജഃ ॥ 63 ॥
മഹൌഷധ്യസ്തതസ്സര്വാസ്തസ്മിന് പര്വതസത്തമേ ।
വിജ്ഞായാര്ഥിനമായാന്തന്തതോജഗ്മുരദര്ശനമ് ॥ 64 ॥
സ താമഹാത്മാഹനുമാനപശ്യംശ്ചുകോപകോപാച്ചഭൃശന്നനാദ ।
അമൃഷ്യമാണോഽനഗിനികാശചക്ഷുര്മഹീധരേന്ദ്രന്തമുവാചവാക്യമ് ॥ 65 ॥
കീമേതദേവംസുവിനിശ്ചിതന്തേയദ്രാഘവേനാസികൃതാനുകമ്പ ।
പശ്യാദ്യമദ്ബാഹുബലാഭിഭൂതോവികീര്ണമാത്മാനമഥോനഗേന്ദ്ര ॥ 66 ॥
സ തസ്യശൃങ്ഗംസനഗംസനാഗംസകാഞ്ചനന്ധാതുസഹസ്രജുഷ്ടമ് ।
വികീര്ണകൂടഞ്ജ്വലിതാഗ്രസാനുമ്പ്രഗൃഹ്യവേഗാത്സഹസോന്മമാഥ ॥ 67 ॥
സതസമുത്പാട്യഖമുത്പപാതവിത്രാസ്യലോകാന് സസുരാസുരേന്ദ്രാന് ।
സംസ്തൂയമാനഃഖചരൈരനേകൈര്ജഗാമവേഗാദ്ഗരുഡോഗ്രവേഗഃ ॥ 68 ॥
സ ഭാസ്കരാധ്വാനമനുപ്രപന്നസ്തമ്ഭാസ്കരാഭംശിഖരമ്പ്രഗൃഹ്യ ।
ബഭൌതദാഭാസ്കരസന്നികാശോരവേസ്സമീപേപ്രതിഭാസ്കരാഭഃ ॥ 69 ॥
സ തേനശൈലേനഭൃശംരരാജശൈലോപമോഗന്ധവഹാത്മജസ്തു ।
സഹസ്രധാരേണസപാവകേനചക്രേണഖേവിഷ്ണുരിവാര്പിതേന ॥ 70 ॥
തംവാനരാഃപ്രേക്ഷ്യവിനേദുരുച്ചൈസ്സതാനപിപ്രേക്ഷ്യമുദാനനാദ ।
തേഷാംസമുധ്ഘുഷ്ടരവന്നിശമ്യലങ്കാലയാഭീമതരംവിനേദുഃ ॥ 71 ॥
തതോമഹാത്മാനിപപാതതസ്മിന് ശൈലോത്തമേവാനരസൈന്യമഥ്യേ ।
ഹര്യുത്തമേഭ്യശശിരസാഽഭിവാദ്യവിഭീഷണന്തത്ര സ സസ്വജേ ച ॥ 72 ॥
താവപ്യുഭൌമാനുഷരാജപുത്രൌതങ്ഗന്ധമാഘ്രായമഹൌഷധീനാമ് ।
ബഭൂവതുസ്തത്രതദാവിശല്യാവുത്തസ്ഥുരന്യേ ച ഹരിപ്രവീരാഃ ॥ 73 ॥
സര്വേവിശല്യാവിരുജാഃക്ഷണേനഹരിപ്രവീരാശ്ചഹതാശ്ചയേസ്യുഃ ।
ഗന്ധേനതാസാമ്പ്രവരൌഷധീനാംസുപ്താനിശാന്തേഷ്വിവസമ്പ്രബുദ്ധാഃ ॥ 74 ॥
ദാപ്രഭൃതിലങ്കായാംയുധ്യന്തേഹരിരാക്ഷസാഃ ।
തദാപ്രഭൃതിമാനാര്ഥമാജ്ഞയാരാവണസ്യ ച ॥ 75 ॥
യേഹന്യന്തേരണേതത്രരാക്ഷസാഃകപികുഞ്ജരൈഃ ।
ഹതാഹതാസ്തുക്ഷിപ്യന്തേസര്വഏവതുസാഗരേ ॥ 76 ॥
തതോഹരിര്ഗന്ധവഹാത്മജസ്തുതമോഷധീശൈലമുദഗ്രവേഗഃ ।
നിനായവേഗാദ്ധിമവന്തമേവപുനശ്ചരാമേണസമാജഗാമ ॥ 77 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ യുദ്ധകാണ്ഡേ ചതുഃസപ്തതിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha catuḥsaptatitamassargaḥ |
tayostadāsāditayoraṇāgremumohasainyaṃharipuṅgavānām |
sugrīvanīlāṅgadajāmbavanto na cāpikiñcitpratipedirete || 1 ||
tatoviṣaṇṇaṃsamavekṣyasainyaṃvibhīṣaṇobuddhimatāṃvariṣṭhaḥ |
uvācaśākhamṛgarājavīrānāśvāsayannapratimairvacobhiḥ || 2 ||
mābhaiṣṭanāstyatraviṣādakāloyadāryaputtrauvivaśauviṣaṇṇau |
svayambhuvovākyamathodvahantauyatsāditāvindrajidastrajālaiḥ || 3 ||
tasmaitudattamparamāstrametatsvayambhuvābrāhmamamoghavegam |
tanmānayantauyudhirājaputraunipātitauko'traviṣādakālaḥ || 4 ||
brāhmamastrantatodhīmānmānayitvātumārutiḥ |
vibhīṣaṇavacaśśrutvāhanūmāṃstamathābravīt || 5 ||
etasminnihatesainyevānarāṇāntarasvinām |
yoyodhārayateprāṇāṃstantamāśvāsayāva || 6 ||
tāvubhauyugapavadīrauhanūmadrākṣasottamau |
ulkāhastautadārātrauraṇaśīrṣeviceratuḥ || 7 ||
bhinnalāṅgūlahastorupādāṅguli śiro dharaiḥ |
sravadbhiḥ kṣatajaṃ gātraiḥ prasravadbhiḥ samantataḥ || 8 ||
patitaiḥparvatākārairvānarairabhisaṅkulām |
śassaiścapatitairdīptairdadṛśātevasundharām || 9 ||
sugrīvamaṅgadannīlaṃśarabhaṅgandhamādanam |
gavākṣaṃ ca suṣeṇaṃ ca vegadarśinamāhukam || 10 ||
maindaṃ nalaṃ jyotimukhaṃ dvividaṃ panasaṃ tathā |
vibhīṣaṇo hanūmāṃśca dadṛśāte hatānraṇe || 11 ||
saptaṣaṣṭirhatāḥkoṭyovānarāṇāntarasvinām |
ahnaḥpañcamaśeṣeṇavallabhenasvayambhuvaḥ || 12 ||
sāgaraughanibhambhīmandṛṣṭavābāṇārditambalam |
mārgatejāmbavantaṃsmihanūmān savibhīṣaṇaḥ || 13 ||
svabhāvajarayāyuktaṃvṛddhaṃśaraśataiścitam |
prajāpatisutaṃvīraṃśāmyantamivapāvakam || 14 ||
dṛṣṭavātamupasaṅgramyapaulastyovākyamabravīt |
ccidāryaśaraistīkṣṇairnaprāṇādhvaṃsitāstava || 15 ||
vibhīṣaṇavacaśśrutvājāmbavānṛkṣapuṅgavaḥ |
kṛcchrādabhyugdiranvākyamidaṃvacanamabravīt || 16 ||
nairṛtendramahāvīryasvareṇatvā'bhilakṣye |
pīḍyamānaśaśitairbāṇairnatvāpaśyāmicakṣuṣā || 17 ||
añjanāsuprajāyenamātariśvā ca nairṛta |
hanumān vānaraśreṣṭhaḥprāṇān dhārayatekvacit || 18 ||
śrutvājāmbavatovākyamuvācedaṃvibhīṣaṇaḥ |
āryaputrāvatikramyakasmātpṛcchasimārutim || 19 ||
naivarājanisugrīvenāṅgadenāpirāghave |
āryasandarśitassnehoyathāvāyusuteparaḥ || 20 ||
vibhīṣaṇavacaśśrutvājāmbavānvākyamabravīt |
śṛṇunairṛtaśārdūlayasmāt pṛcchāmimārutim || 21 ||
tasminjīvativīretuhatamapyahatambalam |
hanūmatyujjhitaprāṇejīvanto'pivayaṃ hṛtā || 22 ||
dharatemārutistātamārutapratimoyadi |
vaiśvānarasamovīrvejīvitāśātatobhavet || 23 ||
tatovṛddhamupāgamyaniyamenābhyavādayat |
gṛhyajāmbavataḥpādauhanūmānmārutātmajaḥ || 24 ||
śrutvāhanumatovākyantadā'pivyathitendriyaḥ |
punarjātamivātmānammanyateplavagottamaḥ || 25 ||
tato'bravīnmahātejāhanūmantaṃ sa jāmbavān |
āgacchahariśārdūla vānarāṃstrātumarhasi || 26 ||
nānyovakramaparyāptastvameṣāmparamassakhā |
tvatparākramakālo'yannānyampaśyāmikathañcana || 27 ||
ṛkṣvānaravīrāṇāmanīkānipraharṣaya |
śalyaukurucāpyetāsāditaurāmalakṣmaṇau || 28 ||
gatvāparamamadhvānamuparyuparisāgaram |
himavantannagaśreṣṭhaṃhanumangantumarhasi || 29 ||
tataḥkāñcanamatyuccamṛṣabhamparvatottamam |
kailāsaśikharañcāpidrakṣyasyariniṣūdana || 30 ||
tayośaśikharayormadhyepradīptamatulaprabham |
saryauṣadhiyutaṃvīra drakṣyasyauṣadhiparyatam || 31 ||
tasyavānaraśārdūla catasro mūdhi sambhavāḥ |
drakṣyasyoṣadhayodīptādīpaynatyodiśodaśa || 32 ||
mṛtasañjīvanīñcaivaviśalyakaraṇīmapi |
suvarṇakaraṇīñcaivasandhānakaraṇīntathā || 33 ||
tāssarvāhanumangṛhvakṣipramāgantumarhasi |
āśvāsayaharīn prāṇairyojyagandhavahātmaja || 34 ||
śrutvājāmbavatovākyaṃhanūmān haripuṅgavaḥ |
āpūryatabaloddharṣaistoyavegairivārṇavaḥ || 35 ||
sa parvatataṭāgrasthaḥ pīḍayanparvatottaram |
hanūmāndṛśyate vīro dvitīya iva parvataḥ || 36 ||
haripādavinirbhagnoniṣasāda sa parvataḥ |
na śaśākatadātmānaṃsoḍhumbhṛśanipīḍitaḥ || 37 ||
tasyapeturnagābhūmauharivegāccajajvaluḥ |
śṛṅgāṇi ca vyaśīryantapīḍitasyahanūmatā || 38 ||
tasmin sampīḍyamānetubhagnadrumaśilātale |
na śekurvānarāssthātuṅghūrṇamānenagottame || 39 ||
sāghūrṇitamahādvārāprabhagnagṛhagopurā |
laṅkātrāsākulārātraupravṛttevābhavattadā || 40 ||
pṛthivīdharasaṅkāśonipīḍyadharaṇīdharam |
pṛthivīṅkṣobhayāmāsasārṇavāmmārutātmajaḥ || 41 ||
ārurohatadātasmāddharirmalayaparvatam |
merumandarasaṅkāśannānāprasravaṇākulam || 42 ||
nānādrumalatākīrṇaṃvikāsikamalotpalam |
sevitandevagandharvaiṣṣaṣṭiyojanamucchritam || 43 ||
vidyādharairmunigaṇairapsarobhirniṣevitam |
nānāmṛgagaṇākīrṇambahukandaraśobhitam || 44 ||
sarvānākulayaṃstatrayakṣagandharvakinnarān |
hanumān meghasaṅkāśovavṛdhemārutātmajaḥ || 45 ||
padbhyāntuśailamāpīḍyabaḍabāmukhavanmukham |
vivṛtyogrannanādoccaistrāsayannivarākṣasān || 46 ||
tasyanānadyamānasyaśrutvāninadamadbhutam |
laṅkāsthārākṣasāssarve na śekusspanditumbhayāt || 47 ||
namaskṛtvā'tharāmāyamārutirbhīmavikramaḥ |
rāghavārtheparaṅkarmasamīhataparantapaḥ || 48 ||
sa pucchamudyamyabhujaṅgakalpaṃvinamyapṛṣṭhaṃśravaṇenikuñcya |
vivṛtyavaktrambaḍabāmukhābhamāpuphluvevyomanicaṇḍavegaḥ || 49 ||
savṛkṣaṣaṇḍāṃstarasājahāraśailān śilāḥprākṛtavānarāṃśca |
bāhūruvegoddhatasampraṇunnāstekṣīṇavegāssalilenipetuḥ || 50 ||
tauprasāryoragabhogakalpaubhujaubhujaṅgārinikāśavīryaḥ |
jagāmamerunnagarājamagyrandiśaḥprakarṣannivavāyusūnuḥ || 51 ||
sa sāgaraṅghūrṇitavīcimālantathābhṛśambhrāmitasarvasattvam |
samīkṣamāṇassahasājagāmacakraṃyathāviṣṇukarāgramuktam || 52 ||
sa parvatānvṛkṣagavān sarāṃsinadīstaṭākānipurottamāni |
sphītān janāntānapisampravīkṣyajagāmavegāpatitṛtulyavegaḥ || 53 ||
ādityapathamāśrityajagāma sa gataklamaḥ |
hanūmāṃstvaritovīraḥpitṛtulyaparākramaḥ || 54 ||
javenamahatāyuktomārutirmārutoyathā |
jagāmahariśārdūlodiśaśśabdenapūrayan || 55 ||
smmaranjāmbavatovākyammārutirvātaraṃhasā |
dadarśasahasāgatvāhimavantammahākapiḥ || 56 ||
nānāprasravaṇopetannānākandaranirgharam |
śvetābhracayasaṅkāśaiśaśikharaiścārudarśanaiḥ || 57 ||
śobhitaṃvividhairvṛkṣairagamatparvatottamam |
sa taṃsamāsādyamahānagendramatipravṛddhottamaghoraśṛṅgam |
dadarśapuṇyānimahāśramāṇisurarṣisaṅghottamasevitāni || 58 ||
sa brahmakośaṃrajatālayaṃ ca śakrālayaṃrudraśarapramokṣam |
hayānanambrahmaśiraścadīptandadarśavaivasvatakiṅkarāṃśca || 59 ||
vajrālayaṃ vaiśvaraṇālayaṃ ca |
sūryaprabhaṃ sūryanibandhanaṃ ca |
brahmāsanaṃ śaṅkarakārmukaṃ ca |
dadarśa nābhiṃ ca vasundharāyāḥ || 60 ||
kailāsamagyraṃhimavacchilāṃ ca tatharṣabhaṅkāñcanaśailamagyram |
sandīptasarvauṣadhisanpradīptandadarśasarvauṣadhiparvatendram || 61 ||
sa taṃsamīkṣyānalaraśmidīptaṃvisiṣmiyevāsavadūtasūnuḥ |
āvṛtyatañcauṣadhiparvatendrantatrauṣadhīnāṃvicayañcakāra || 62 ||
sayojanasahasrāṇisamatītyamahākapiḥ |
divyauṣadhidharaṃśailaṃvyacaranmārutātmajaḥ || 63 ||
mahauṣadhyastatassarvāstasmin parvatasattame |
vijñāyārthinamāyāntantatojagmuradarśanam || 64 ||
sa tāmahātmāhanumānapaśyaṃścukopakopāccabhṛśannanāda |
amṛṣyamāṇo'naginikāśacakṣurmahīdharendrantamuvācavākyam || 65 ||
kīmetadevaṃsuviniścitanteyadrāghavenāsikṛtānukampa |
paśyādyamadbāhubalābhibhūtovikīrṇamātmānamathonagendra || 66 ||
sa tasyaśṛṅgaṃsanagaṃsanāgaṃsakāñcanandhātusahasrajuṣṭam |
vikīrṇakūṭañjvalitāgrasānumpragṛhyavegātsahasonmamātha || 67 ||
satasamutpāṭyakhamutpapātavitrāsyalokān sasurāsurendrān |
saṃstūyamānaḥkhacarairanekairjagāmavegādgaruḍogravegaḥ || 68 ||
sa bhāskarādhvānamanuprapannastambhāskarābhaṃśikharampragṛhya |
babhautadābhāskarasannikāśoravessamīpepratibhāskarābhaḥ || 69 ||
sa tenaśailenabhṛśaṃrarājaśailopamogandhavahātmajastu |
sahasradhāreṇasapāvakenacakreṇakheviṣṇurivārpitena || 70 ||
taṃvānarāḥprekṣyavineduruccaissatānapiprekṣyamudānanāda |
teṣāṃsamudhghuṣṭaravanniśamyalaṅkālayābhīmataraṃvineduḥ || 71 ||
tatomahātmānipapātatasmin śailottamevānarasainyamathye |
haryuttamebhyaśaśirasā'bhivādyavibhīṣaṇantatra sa sasvaje ca || 72 ||
tāvapyubhaumānuṣarājaputrautaṅgandhamāghrāyamahauṣadhīnām |
babhūvatustatratadāviśalyāvuttasthuranye ca haripravīrāḥ || 73 ||
sarveviśalyāvirujāḥkṣaṇenaharipravīrāścahatāścayesyuḥ |
gandhenatāsāmpravarauṣadhīnāṃsuptāniśānteṣvivasamprabuddhāḥ || 74 ||
dāprabhṛtilaṅkāyāṃyudhyanteharirākṣasāḥ |
tadāprabhṛtimānārthamājñayārāvaṇasya ca || 75 ||
yehanyanteraṇetatrarākṣasāḥkapikuñjaraiḥ |
hatāhatāstukṣipyantesarvaevatusāgare || 76 ||
tatoharirgandhavahātmajastutamoṣadhīśailamudagravegaḥ |
nināyavegāddhimavantamevapunaścarāmeṇasamājagāma || 77 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe catuḥsaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ चतुःसप्ततितमस्सर्गः ।
तयोस्तदासादितयोरणाग्रेमुमोहसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् ।
सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापिकिञ्चित्प्रतिपेदिरेते ॥ 1 ॥
ततोविषण्णंसमवेक्ष्यसैन्यंविभीषणोबुद्धिमतांवरिष्ठः ।
उवाचशाखमृगराजवीरानाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ॥ 2 ॥
माभैष्टनास्त्यत्रविषादकालोयदार्यपुत्त्रौविवशौविषण्णौ ।
स्वयम्भुवोवाक्यमथोद्वहन्तौयत्सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ॥ 3 ॥
तस्मैतुदत्तम्परमास्त्रमेतत्स्वयम्भुवाब्राह्मममोघवेगम् ।
तन्मानयन्तौयुधिराजपुत्रौनिपातितौकोऽत्रविषादकालः ॥ 4 ॥
ब्राह्ममस्त्रन्ततोधीमान्मानयित्वातुमारुतिः ।
विभीषणवचश्श्रुत्वाहनूमांस्तमथाब्रवीत् ॥ 5 ॥
एतस्मिन्निहतेसैन्येवानराणान्तरस्विनाम् ।
योयोधारयतेप्राणांस्तन्तमाश्वासयाव ॥ 6 ॥
तावुभौयुगपवदीरौहनूमद्राक्षसोत्तमौ ।
उल्काहस्तौतदारात्रौरणशीर्षेविचेरतुः ॥ 7 ॥
भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलि शिरो धरैः ।
स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः ॥ 8 ॥
पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् ।
शस्सैश्चपतितैर्दीप्तैर्ददृशातेवसुन्धराम् ॥ 9 ॥
सुग्रीवमङ्गदन्नीलंशरभङ्गन्धमादनम् ।
गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ॥ 10 ॥
मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं पनसं तथा ।
विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान्रणे ॥ 11 ॥
सप्तषष्टिर्हताःकोट्योवानराणान्तरस्विनाम् ।
अह्नःपञ्चमशेषेणवल्लभेनस्वयम्भुवः ॥ 12 ॥
सागरौघनिभम्भीमन्दृष्टवाबाणार्दितम्बलम् ।
मार्गतेजाम्बवन्तंस्मिहनूमान् सविभीषणः ॥ 13 ॥
स्वभावजरयायुक्तंवृद्धंशरशतैश्चितम् ।
प्रजापतिसुतंवीरंशाम्यन्तमिवपावकम् ॥ 14 ॥
दृष्टवातमुपसङ्ग्रम्यपौलस्त्योवाक्यमब्रवीत् ।
च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ॥ 15 ॥
विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।
कृच्छ्रादभ्युग्दिरन्वाक्यमिदंवचनमब्रवीत् ॥ 16 ॥
नैरृतेन्द्रमहावीर्यस्वरेणत्वाऽभिलक्ष्ये ।
पीड्यमानशशितैर्बाणैर्नत्वापश्यामिचक्षुषा ॥ 17 ॥
अञ्जनासुप्रजायेनमातरिश्वा च नैरृत ।
हनुमान् वानरश्रेष्ठःप्राणान् धारयतेक्वचित् ॥ 18 ॥
श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यमुवाचेदंविभीषणः ।
आर्यपुत्रावतिक्रम्यकस्मात्पृच्छसिमारुतिम् ॥ 19 ॥
नैवराजनिसुग्रीवेनाङ्गदेनापिराघवे ।
आर्यसन्दर्शितस्स्नेहोयथावायुसुतेपरः ॥ 20 ॥
विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवान्वाक्यमब्रवीत् ।
शृणुनैरृतशार्दूलयस्मात् पृच्छामिमारुतिम् ॥ 21 ॥
तस्मिन्जीवतिवीरेतुहतमप्यहतम्बलम् ।
हनूमत्युज्झितप्राणेजीवन्तोऽपिवयं हृता ॥ 22 ॥
धरतेमारुतिस्तातमारुतप्रतिमोयदि ।
वैश्वानरसमोवीर्वेजीविताशाततोभवेत् ॥ 23 ॥
ततोवृद्धमुपागम्यनियमेनाभ्यवादयत् ।
गृह्यजाम्बवतःपादौहनूमान्मारुतात्मजः ॥ 24 ॥
श्रुत्वाहनुमतोवाक्यन्तदाऽपिव्यथितेन्द्रियः ।
पुनर्जातमिवात्मानम्मन्यतेप्लवगोत्तमः ॥ 25 ॥
ततोऽब्रवीन्महातेजाहनूमन्तं स जाम्बवान् ।
आगच्छहरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि ॥ 26 ॥
नान्योवक्रमपर्याप्तस्त्वमेषाम्परमस्सखा ।
त्वत्पराक्रमकालोऽयन्नान्यम्पश्यामिकथञ्चन ॥ 27 ॥
ऋक्ष्वानरवीराणामनीकानिप्रहर्षय ।
शल्यौकुरुचाप्येतासादितौरामलक्ष्मणौ ॥ 28 ॥
गत्वापरममध्वानमुपर्युपरिसागरम् ।
हिमवन्तन्नगश्रेष्ठंहनुमन्गन्तुमर्हसि ॥ 29 ॥
ततःकाञ्चनमत्युच्चमृषभम्पर्वतोत्तमम् ।
कैलासशिखरञ्चापिद्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ॥ 30 ॥
तयोशशिखरयोर्मध्येप्रदीप्तमतुलप्रभम् ।
सर्यौषधियुतंवीर द्रक्ष्यस्यौषधिपर्यतम् ॥ 31 ॥
तस्यवानरशार्दूल चतस्रो मूधि सम्भवाः ।
द्रक्ष्यस्योषधयोदीप्तादीपय्नत्योदिशोदश ॥ 32 ॥
मृतसञ्जीवनीञ्चैवविशल्यकरणीमपि ।
सुवर्णकरणीञ्चैवसन्धानकरणीन्तथा ॥ 33 ॥
तास्सर्वाहनुमन्गृह्वक्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।
आश्वासयहरीन् प्राणैर्योज्यगन्धवहात्मज ॥ 34 ॥
श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यंहनूमान् हरिपुङ्गवः ।
आपूर्यतबलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ॥ 35 ॥
स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन्पर्वतोत्तरम् ।
हनूमान्दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः ॥ 36 ॥
हरिपादविनिर्भग्नोनिषसाद स पर्वतः ।
न शशाकतदात्मानंसोढुम्भृशनिपीडितः ॥ 37 ॥
तस्यपेतुर्नगाभूमौहरिवेगाच्चजज्वलुः ।
शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्तपीडितस्यहनूमता ॥ 38 ॥
तस्मिन् सम्पीड्यमानेतुभग्नद्रुमशिलातले ।
न शेकुर्वानरास्स्थातुङ्घूर्णमानेनगोत्तमे ॥ 39 ॥
साघूर्णितमहाद्वाराप्रभग्नगृहगोपुरा ।
लङ्कात्रासाकुलारात्रौप्रवृत्तेवाभवत्तदा ॥ 40 ॥
पृथिवीधरसङ्काशोनिपीड्यधरणीधरम् ।
पृथिवीङ्क्षोभयामाससार्णवाम्मारुतात्मजः ॥ 41 ॥
आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।
मेरुमन्दरसङ्काशन्नानाप्रस्रवणाकुलम् ॥ 42 ॥
नानाद्रुमलताकीर्णंविकासिकमलोत्पलम् ।
सेवितन्देवगन्धर्वैष्षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ॥ 43 ॥
विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।
नानामृगगणाकीर्णम्बहुकन्दरशोभितम् ॥ 44 ॥
सर्वानाकुलयंस्तत्रयक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।
हनुमान् मेघसङ्काशोववृधेमारुतात्मजः ॥ 45 ॥
पद्भ्यान्तुशैलमापीड्यबडबामुखवन्मुखम् ।
विवृत्योग्रन्ननादोच्चैस्त्रासयन्निवराक्षसान् ॥ 46 ॥
तस्यनानद्यमानस्यश्रुत्वानिनदमद्भुतम् ।
लङ्कास्थाराक्षसास्सर्वे न शेकुस्स्पन्दितुम्भयात् ॥ 47 ॥
नमस्कृत्वाऽथरामायमारुतिर्भीमविक्रमः ।
राघवार्थेपरङ्कर्मसमीहतपरन्तपः ॥ 48 ॥
स पुच्छमुद्यम्यभुजङ्गकल्पंविनम्यपृष्ठंश्रवणेनिकुञ्च्य ।
विवृत्यवक्त्रम्बडबामुखाभमापुफ्लुवेव्योमनिचण्डवेगः ॥ 49 ॥
सवृक्षषण्डांस्तरसाजहारशैलान् शिलाःप्राकृतवानरांश्च ।
बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्नास्तेक्षीणवेगास्सलिलेनिपेतुः ॥ 50 ॥
तौप्रसार्योरगभोगकल्पौभुजौभुजङ्गारिनिकाशवीर्यः ।
जगाममेरुन्नगराजमग्य्रन्दिशःप्रकर्षन्निववायुसूनुः ॥ 51 ॥
स सागरङ्घूर्णितवीचिमालन्तथाभृशम्भ्रामितसर्वसत्त्वम् ।
समीक्षमाणस्सहसाजगामचक्रंयथाविष्णुकराग्रमुक्तम् ॥ 52 ॥
स पर्वतान्वृक्षगवान् सरांसिनदीस्तटाकानिपुरोत्तमानि ।
स्फीतान् जनान्तानपिसम्प्रवीक्ष्यजगामवेगापतितृतुल्यवेगः ॥ 53 ॥
आदित्यपथमाश्रित्यजगाम स गतक्लमः ।
हनूमांस्त्वरितोवीरःपितृतुल्यपराक्रमः ॥ 54 ॥
जवेनमहतायुक्तोमारुतिर्मारुतोयथा ।
जगामहरिशार्दूलोदिशश्शब्देनपूरयन् ॥ 55 ॥
स्म्मरन्जाम्बवतोवाक्यम्मारुतिर्वातरंहसा ।
ददर्शसहसागत्वाहिमवन्तम्महाकपिः ॥ 56 ॥
नानाप्रस्रवणोपेतन्नानाकन्दरनिर्घरम् ।
श्वेताभ्रचयसङ्काशैशशिखरैश्चारुदर्शनैः ॥ 57 ॥
शोभितंविविधैर्वृक्षैरगमत्पर्वतोत्तमम् ।
स तंसमासाद्यमहानगेन्द्रमतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् ।
ददर्शपुण्यानिमहाश्रमाणिसुरर्षिसङ्घोत्तमसेवितानि ॥ 58 ॥
स ब्रह्मकोशंरजतालयं च शक्रालयंरुद्रशरप्रमोक्षम् ।
हयाननम्ब्रह्मशिरश्चदीप्तन्ददर्शवैवस्वतकिङ्करांश्च ॥ 59 ॥
वज्रालयं वैश्वरणालयं च ।
सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च ।
ब्रह्मासनं शङ्करकार्मुकं च ।
ददर्श नाभिं च वसुन्धरायाः ॥ 60 ॥
कैलासमग्य्रंहिमवच्छिलां च तथर्षभङ्काञ्चनशैलमग्य्रम् ।
सन्दीप्तसर्वौषधिसन्प्रदीप्तन्ददर्शसर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ॥ 61 ॥
स तंसमीक्ष्यानलरश्मिदीप्तंविसिष्मियेवासवदूतसूनुः ।
आवृत्यतञ्चौषधिपर्वतेन्द्रन्तत्रौषधीनांविचयञ्चकार ॥ 62 ॥
सयोजनसहस्राणिसमतीत्यमहाकपिः ।
दिव्यौषधिधरंशैलंव्यचरन्मारुतात्मजः ॥ 63 ॥
महौषध्यस्ततस्सर्वास्तस्मिन् पर्वतसत्तमे ।
विज्ञायार्थिनमायान्तन्ततोजग्मुरदर्शनम् ॥ 64 ॥
स तामहात्माहनुमानपश्यंश्चुकोपकोपाच्चभृशन्ननाद ।
अमृष्यमाणोऽनगिनिकाशचक्षुर्महीधरेन्द्रन्तमुवाचवाक्यम् ॥ 65 ॥
कीमेतदेवंसुविनिश्चितन्तेयद्राघवेनासिकृतानुकम्प ।
पश्याद्यमद्बाहुबलाभिभूतोविकीर्णमात्मानमथोनगेन्द्र ॥ 66 ॥
स तस्यशृङ्गंसनगंसनागंसकाञ्चनन्धातुसहस्रजुष्टम् ।
विकीर्णकूटञ्ज्वलिताग्रसानुम्प्रगृह्यवेगात्सहसोन्ममाथ ॥ 67 ॥
सतसमुत्पाट्यखमुत्पपातवित्रास्यलोकान् ससुरासुरेन्द्रान् ।
संस्तूयमानःखचरैरनेकैर्जगामवेगाद्गरुडोग्रवेगः ॥ 68 ॥
स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस्तम्भास्कराभंशिखरम्प्रगृह्य ।
बभौतदाभास्करसन्निकाशोरवेस्समीपेप्रतिभास्कराभः ॥ 69 ॥
स तेनशैलेनभृशंरराजशैलोपमोगन्धवहात्मजस्तु ।
सहस्रधारेणसपावकेनचक्रेणखेविष्णुरिवार्पितेन ॥ 70 ॥
तंवानराःप्रेक्ष्यविनेदुरुच्चैस्सतानपिप्रेक्ष्यमुदाननाद ।
तेषांसमुध्घुष्टरवन्निशम्यलङ्कालयाभीमतरंविनेदुः ॥ 71 ॥
ततोमहात्मानिपपाततस्मिन् शैलोत्तमेवानरसैन्यमथ्ये ।
हर्युत्तमेभ्यशशिरसाऽभिवाद्यविभीषणन्तत्र स सस्वजे च ॥ 72 ॥
तावप्युभौमानुषराजपुत्रौतङ्गन्धमाघ्रायमहौषधीनाम् ।
बभूवतुस्तत्रतदाविशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ॥ 73 ॥
सर्वेविशल्याविरुजाःक्षणेनहरिप्रवीराश्चहताश्चयेस्युः ।
गन्धेनतासाम्प्रवरौषधीनांसुप्तानिशान्तेष्विवसम्प्रबुद्धाः ॥ 74 ॥
दाप्रभृतिलङ्कायांयुध्यन्तेहरिराक्षसाः ।
तदाप्रभृतिमानार्थमाज्ञयारावणस्य च ॥ 75 ॥
येहन्यन्तेरणेतत्रराक्षसाःकपिकुञ्जरैः ।
हताहतास्तुक्षिप्यन्तेसर्वएवतुसागरे ॥ 76 ॥
ततोहरिर्गन्धवहात्मजस्तुतमोषधीशैलमुदग्रवेगः ।
निनायवेगाद्धिमवन्तमेवपुनश्चरामेणसमाजगाम ॥ 77 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha catuḥsaptatitamassargaḥ |
tayostadāsāditayoraṇāgremumohasainyaṃharipuṅgavānām |
sugrīvanīlāṅgadajāmbavanto na cāpikiñcitpratipedirete || 1 ||
tatoviṣaṇṇaṃsamavekṣyasainyaṃvibhīṣaṇobuddhimatāṃvariṣṭhaḥ |
uvācaśākhamṛgarājavīrānāśvāsayannapratimairvacobhiḥ || 2 ||
mābhaiṣṭanāstyatraviṣādakāloyadāryaputtrauvivaśauviṣaṇṇau |
svayambhuvovākyamathodvahantauyatsāditāvindrajidastrajālaiḥ || 3 ||
tasmaitudattamparamāstrametatsvayambhuvābrāhmamamoghavegam |
tanmānayantauyudhirājaputraunipātitauko'traviṣādakālaḥ || 4 ||
brāhmamastrantatodhīmānmānayitvātumārutiḥ |
vibhīṣaṇavacaśśrutvāhanūmāṃstamathābravīt || 5 ||
etasminnihatesainyevānarāṇāntarasvinām |
yoyodhārayateprāṇāṃstantamāśvāsayāva || 6 ||
tāvubhauyugapavadīrauhanūmadrākṣasottamau |
ulkāhastautadārātrauraṇaśīrṣeviceratuḥ || 7 ||
bhinnalāṅgūlahastorupādāṅguli śiro dharaiḥ |
sravadbhiḥ kṣatajaṃ gātraiḥ prasravadbhiḥ samantataḥ || 8 ||
patitaiḥparvatākārairvānarairabhisaṅkulām |
śassaiścapatitairdīptairdadṛśātevasundharām || 9 ||
sugrīvamaṅgadannīlaṃśarabhaṅgandhamādanam |
gavākṣaṃ ca suṣeṇaṃ ca vegadarśinamāhukam || 10 ||
maindaṃ nalaṃ jyotimukhaṃ dvividaṃ panasaṃ tathā |
vibhīṣaṇo hanūmāṃśca dadṛśāte hatānraṇe || 11 ||
saptaṣaṣṭirhatāḥkoṭyovānarāṇāntarasvinām |
ahnaḥpañcamaśeṣeṇavallabhenasvayambhuvaḥ || 12 ||
sāgaraughanibhambhīmandṛṣṭavābāṇārditambalam |
mārgatejāmbavantaṃsmihanūmān savibhīṣaṇaḥ || 13 ||
svabhāvajarayāyuktaṃvṛddhaṃśaraśataiścitam |
prajāpatisutaṃvīraṃśāmyantamivapāvakam || 14 ||
dṛṣṭavātamupasaṅgramyapaulastyovākyamabravīt |
ccidāryaśaraistīkṣṇairnaprāṇādhvaṃsitāstava || 15 ||
vibhīṣaṇavacaśśrutvājāmbavānṛkṣapuṅgavaḥ |
kṛcchrādabhyugdiranvākyamidaṃvacanamabravīt || 16 ||
nairṛtendramahāvīryasvareṇatvā'bhilakṣye |
pīḍyamānaśaśitairbāṇairnatvāpaśyāmicakṣuṣā || 17 ||
añjanāsuprajāyenamātariśvā ca nairṛta |
hanumān vānaraśreṣṭhaḥprāṇān dhārayatekvacit || 18 ||
śrutvājāmbavatovākyamuvācedaṃvibhīṣaṇaḥ |
āryaputrāvatikramyakasmātpṛcchasimārutim || 19 ||
naivarājanisugrīvenāṅgadenāpirāghave |
āryasandarśitassnehoyathāvāyusuteparaḥ || 20 ||
vibhīṣaṇavacaśśrutvājāmbavānvākyamabravīt |
śṛṇunairṛtaśārdūlayasmāt pṛcchāmimārutim || 21 ||
tasminjīvativīretuhatamapyahatambalam |
hanūmatyujjhitaprāṇejīvanto'pivayaṃ hṛtā || 22 ||
dharatemārutistātamārutapratimoyadi |
vaiśvānarasamovīrvejīvitāśātatobhavet || 23 ||
tatovṛddhamupāgamyaniyamenābhyavādayat |
gṛhyajāmbavataḥpādauhanūmānmārutātmajaḥ || 24 ||
śrutvāhanumatovākyantadā'pivyathitendriyaḥ |
punarjātamivātmānammanyateplavagottamaḥ || 25 ||
tato'bravīnmahātejāhanūmantaṃ sa jāmbavān |
āgacchahariśārdūla vānarāṃstrātumarhasi || 26 ||
nānyovakramaparyāptastvameṣāmparamassakhā |
tvatparākramakālo'yannānyampaśyāmikathañcana || 27 ||
ṛkṣvānaravīrāṇāmanīkānipraharṣaya |
śalyaukurucāpyetāsāditaurāmalakṣmaṇau || 28 ||
gatvāparamamadhvānamuparyuparisāgaram |
himavantannagaśreṣṭhaṃhanumangantumarhasi || 29 ||
tataḥkāñcanamatyuccamṛṣabhamparvatottamam |
kailāsaśikharañcāpidrakṣyasyariniṣūdana || 30 ||
tayośaśikharayormadhyepradīptamatulaprabham |
saryauṣadhiyutaṃvīra drakṣyasyauṣadhiparyatam || 31 ||
tasyavānaraśārdūla catasro mūdhi sambhavāḥ |
drakṣyasyoṣadhayodīptādīpaynatyodiśodaśa || 32 ||
mṛtasañjīvanīñcaivaviśalyakaraṇīmapi |
suvarṇakaraṇīñcaivasandhānakaraṇīntathā || 33 ||
tāssarvāhanumangṛhvakṣipramāgantumarhasi |
āśvāsayaharīn prāṇairyojyagandhavahātmaja || 34 ||
śrutvājāmbavatovākyaṃhanūmān haripuṅgavaḥ |
āpūryatabaloddharṣaistoyavegairivārṇavaḥ || 35 ||
sa parvatataṭāgrasthaḥ pīḍayanparvatottaram |
hanūmāndṛśyate vīro dvitīya iva parvataḥ || 36 ||
haripādavinirbhagnoniṣasāda sa parvataḥ |
na śaśākatadātmānaṃsoḍhumbhṛśanipīḍitaḥ || 37 ||
tasyapeturnagābhūmauharivegāccajajvaluḥ |
śṛṅgāṇi ca vyaśīryantapīḍitasyahanūmatā || 38 ||
tasmin sampīḍyamānetubhagnadrumaśilātale |
na śekurvānarāssthātuṅghūrṇamānenagottame || 39 ||
sāghūrṇitamahādvārāprabhagnagṛhagopurā |
laṅkātrāsākulārātraupravṛttevābhavattadā || 40 ||
pṛthivīdharasaṅkāśonipīḍyadharaṇīdharam |
pṛthivīṅkṣobhayāmāsasārṇavāmmārutātmajaḥ || 41 ||
ārurohatadātasmāddharirmalayaparvatam |
merumandarasaṅkāśannānāprasravaṇākulam || 42 ||
nānādrumalatākīrṇaṃvikāsikamalotpalam |
sevitandevagandharvaiṣṣaṣṭiyojanamucchritam || 43 ||
vidyādharairmunigaṇairapsarobhirniṣevitam |
nānāmṛgagaṇākīrṇambahukandaraśobhitam || 44 ||
sarvānākulayaṃstatrayakṣagandharvakinnarān |
hanumān meghasaṅkāśovavṛdhemārutātmajaḥ || 45 ||
padbhyāntuśailamāpīḍyabaḍabāmukhavanmukham |
vivṛtyogrannanādoccaistrāsayannivarākṣasān || 46 ||
tasyanānadyamānasyaśrutvāninadamadbhutam |
laṅkāsthārākṣasāssarve na śekusspanditumbhayāt || 47 ||
namaskṛtvā'tharāmāyamārutirbhīmavikramaḥ |
rāghavārtheparaṅkarmasamīhataparantapaḥ || 48 ||
sa pucchamudyamyabhujaṅgakalpaṃvinamyapṛṣṭhaṃśravaṇenikuñcya |
vivṛtyavaktrambaḍabāmukhābhamāpuphluvevyomanicaṇḍavegaḥ || 49 ||
savṛkṣaṣaṇḍāṃstarasājahāraśailān śilāḥprākṛtavānarāṃśca |
bāhūruvegoddhatasampraṇunnāstekṣīṇavegāssalilenipetuḥ || 50 ||
tauprasāryoragabhogakalpaubhujaubhujaṅgārinikāśavīryaḥ |
jagāmamerunnagarājamagyrandiśaḥprakarṣannivavāyusūnuḥ || 51 ||
sa sāgaraṅghūrṇitavīcimālantathābhṛśambhrāmitasarvasattvam |
samīkṣamāṇassahasājagāmacakraṃyathāviṣṇukarāgramuktam || 52 ||
sa parvatānvṛkṣagavān sarāṃsinadīstaṭākānipurottamāni |
sphītān janāntānapisampravīkṣyajagāmavegāpatitṛtulyavegaḥ || 53 ||
ādityapathamāśrityajagāma sa gataklamaḥ |
hanūmāṃstvaritovīraḥpitṛtulyaparākramaḥ || 54 ||
javenamahatāyuktomārutirmārutoyathā |
jagāmahariśārdūlodiśaśśabdenapūrayan || 55 ||
smmaranjāmbavatovākyammārutirvātaraṃhasā |
dadarśasahasāgatvāhimavantammahākapiḥ || 56 ||
nānāprasravaṇopetannānākandaranirgharam |
śvetābhracayasaṅkāśaiśaśikharaiścārudarśanaiḥ || 57 ||
śobhitaṃvividhairvṛkṣairagamatparvatottamam |
sa taṃsamāsādyamahānagendramatipravṛddhottamaghoraśṛṅgam |
dadarśapuṇyānimahāśramāṇisurarṣisaṅghottamasevitāni || 58 ||
sa brahmakośaṃrajatālayaṃ ca śakrālayaṃrudraśarapramokṣam |
hayānanambrahmaśiraścadīptandadarśavaivasvatakiṅkarāṃśca || 59 ||
vajrālayaṃ vaiśvaraṇālayaṃ ca |
sūryaprabhaṃ sūryanibandhanaṃ ca |
brahmāsanaṃ śaṅkarakārmukaṃ ca |
dadarśa nābhiṃ ca vasundharāyāḥ || 60 ||
kailāsamagyraṃhimavacchilāṃ ca tatharṣabhaṅkāñcanaśailamagyram |
sandīptasarvauṣadhisanpradīptandadarśasarvauṣadhiparvatendram || 61 ||
sa taṃsamīkṣyānalaraśmidīptaṃvisiṣmiyevāsavadūtasūnuḥ |
āvṛtyatañcauṣadhiparvatendrantatrauṣadhīnāṃvicayañcakāra || 62 ||
sayojanasahasrāṇisamatītyamahākapiḥ |
divyauṣadhidharaṃśailaṃvyacaranmārutātmajaḥ || 63 ||
mahauṣadhyastatassarvāstasmin parvatasattame |
vijñāyārthinamāyāntantatojagmuradarśanam || 64 ||
sa tāmahātmāhanumānapaśyaṃścukopakopāccabhṛśannanāda |
amṛṣyamāṇo'naginikāśacakṣurmahīdharendrantamuvācavākyam || 65 ||
kīmetadevaṃsuviniścitanteyadrāghavenāsikṛtānukampa |
paśyādyamadbāhubalābhibhūtovikīrṇamātmānamathonagendra || 66 ||
sa tasyaśṛṅgaṃsanagaṃsanāgaṃsakāñcanandhātusahasrajuṣṭam |
vikīrṇakūṭañjvalitāgrasānumpragṛhyavegātsahasonmamātha || 67 ||
satasamutpāṭyakhamutpapātavitrāsyalokān sasurāsurendrān |
saṃstūyamānaḥkhacarairanekairjagāmavegādgaruḍogravegaḥ || 68 ||
sa bhāskarādhvānamanuprapannastambhāskarābhaṃśikharampragṛhya |
babhautadābhāskarasannikāśoravessamīpepratibhāskarābhaḥ || 69 ||
sa tenaśailenabhṛśaṃrarājaśailopamogandhavahātmajastu |
sahasradhāreṇasapāvakenacakreṇakheviṣṇurivārpitena || 70 ||
taṃvānarāḥprekṣyavineduruccaissatānapiprekṣyamudānanāda |
teṣāṃsamudhghuṣṭaravanniśamyalaṅkālayābhīmataraṃvineduḥ || 71 ||
tatomahātmānipapātatasmin śailottamevānarasainyamathye |
haryuttamebhyaśaśirasā'bhivādyavibhīṣaṇantatra sa sasvaje ca || 72 ||
tāvapyubhaumānuṣarājaputrautaṅgandhamāghrāyamahauṣadhīnām |
babhūvatustatratadāviśalyāvuttasthuranye ca haripravīrāḥ || 73 ||
sarveviśalyāvirujāḥkṣaṇenaharipravīrāścahatāścayesyuḥ |
gandhenatāsāmpravarauṣadhīnāṃsuptāniśānteṣvivasamprabuddhāḥ || 74 ||
dāprabhṛtilaṅkāyāṃyudhyanteharirākṣasāḥ |
tadāprabhṛtimānārthamājñayārāvaṇasya ca || 75 ||
yehanyanteraṇetatrarākṣasāḥkapikuñjaraiḥ |
hatāhatāstukṣipyantesarvaevatusāgare || 76 ||
tatoharirgandhavahātmajastutamoṣadhīśailamudagravegaḥ |
nināyavegāddhimavantamevapunaścarāmeṇasamājagāma || 77 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe catuḥsaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.