ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ യുദ്ധകാണ്ഡമ് ।
അഥ അഷ്ടപഞ്ചാശസ്സര്ഗഃ ।
തതഃപ്രഹസ്തന്നിര്യാന്തന്ദൃഷ്ടവാഭീമപരാക്രമമ് ।
ഉവാചസസ്മിതംരാമോവിഭീഷണമരിന്ദമഃ ॥ 1 ॥
കഏഷസ്സുമഹാകായോബലേനമഹതാവൃതഃ ।
ആചക്ഷ്വമേമഹാബാഹോ വീര്യവന്തന്നിശാചരമ് ॥ 2 ॥
രാഘവസ്യവചശ്ശ്രുത്വാപ്രത്യുവാചവിഭീഷണഃ ॥ 3 ॥
ഏഷസേനാപതിസ്തസ്യപ്രഹസ്തോനാമരാക്ഷസഃ ।
ലങ്കായാംരാക്ഷസേന്ദ്രസ്യത്രിഭാഗബലസമ്വൃതഃ ॥ 4 ॥
വീര്യവാനസ്ത്രവിച്ഛൂരഃസുപ്രഖ്യാശ്ചപരാക്രമേ ।
തതഃപ്രഹസ്തന്നിര്യാന്തമ്ഭീമമ്ഭീമപരാക്രമമ് ॥ 5 ॥
ഗര്ജന്തംസുമഹാകായംരാക്ഷസൈരഭിസമ്വൃതമ് ।
ദദര്ശമഹതീസേനാവാനരാണാമ്ബലീയസാമ് ॥ 6 ॥
അഭിസഞ്ജാതരോഷാണാമ്പ്രഹസ്തമഭിഗര്ജതാമ് ।
ഖഡഗശക്ത്യൃഷ്ണിബാണാശ്ചശൂലാനിമുസലാനിച ॥ 7 ॥
ഗദാശ്ചപരിഘാഃപ്രാസാവിവിധാശ്ചപരിശ്വധാഃ ।
നൂംഷിചവിചിത്രാണിരാക്ഷസാനാഞ്ജയൈഷിണാമ് ॥ 8 ॥
പ്രഗൃഹീതാന്യശോഭന്തവാനരാനഭിധാവതാമ് ।
ജഗൃഹുഃപാദപാംശ്ചാപിപുഷ്പിതാന്വാനരര്ഷഭാഃ ॥ 9 ॥
ശിലാശ്ചവിപുലാദീര്ഘായോദ്ധുകാമാഃപ്ലവങ്ഗമാഃ ।
തേഷാമന്യോന്യമാസാദ്യസങ്ഗ്രാമഃസുമഹാനഭൂത് ॥ 10 ॥
ബഹൂനാമശ്മവൃഷ്ടിഞ്ചശരവര്ഷഞ്ചവര്ഷതാമ് ।
ബഹവോരാക്ഷസായുദ്ധേബഹൂന്വാനരയൂധപാന് ॥ 11 ॥
വാനരാരാക്ഷസാംശ്ചാപിനിജഘ്നുര്ബഹവോബഹൂന് ।
ശൂലൈഃപ്രമഥിതാഃകേചിത്കേചിച്ചപരമായുധൈഃ ॥ 12 ॥
പരിഘൈരാഹതാഃകേചിത്കേചിച്ഛിന്നാഃപരശ്വധൈഃ ।
നിരുച്ഛവാസാഃകൃതാഃ കേചിത്പതിതാധരണീതലേ ॥ 13 ॥
വിഭിന്നഹൃദയാഃകേചിദിഷുസന്ധാനസന്ദിതാഃ ।
കേചിവ്ദിധാകൃതാഃഖഡഗൈഃസ്ഫുരന്തഃപതിതാഭുവി ॥ 14 ॥
വാനരാരാക്ഷസൈശ്ശൂലൈപാര്ശ്വതശ്ചാവദാരിതാഃ ।
വാനരൈശ്ചാപിസങ്ക്രുദ്ധൈരാക്ഷസൌഘാഃസമന്തതഃ ॥ 15 ॥
പാദപൈര്ഗിരിശൃങ്ഗൈശ്ചസമ്പിഷ്ടാവസുധാതലേ ।
വജ്രസ്പര്ശതലൈര്ഹസ്സ്സൈര്മുഷ്ടിഭിശ്ചഹതാഭൃശമ് ॥ 16 ॥
വേമുശ്ശോണിതമാസ്യേഭ്യോവിശീര്ണദശനേക്ഷണാഃ ।
ആര്തസ്വനഞ്ചസ്വനതാംസിംഹനാദഞ്ചനര്ദതാമ് ॥ 17 ॥
ബഭൂവതുമുലശ്ശബ്ദോഹരീണാംരക്ഷസാംയുധി ।
വാനരാരാക്ഷസാഃക്രുദ്ധാവീരമാര്ഗമനുവ്രതാഃ ॥ 18 ॥
വിവൃത്തനയനാഃക്രൂരാശ്ചക്രുഃകര്മാണ്യഭീതവത് ।
നരാന്തകഃകുമ്ഭഹനുര്മഹാനാദസ്സമുന്നതഃ ॥ 19 ॥
ഏതേപ്രഹസ്തസചിവാസ്സര്വേജഘ്നുര്വനൌകസഃ ।
തേഷാമാപതതാംശീഘ്രന്നിഘ്നതാഞ്ചാപിവാനരാന് ॥ 20 ॥
ദ്വിവിദോഗിരിശൃങ്ഗേണജഘാനൈകന്നരാന്തകമ് ।
ദുര്മുഖഃപുനരുത്ഥായകപിസ്സവിപുലദ്രുമമ് ॥ 21 ॥
രാക്ഷസങ്ക്ഷിപ്രഹസ്തസ്തുസമുന്നതമപോഥയത് ।
ജാമ്ബവാംസ്തുസുസങ്ക്രുദ്ധഃപ്രഗൃഹ്യമഹതീംശിലാമ് ॥ 22 ॥
പാതയാമാസതേജസ്വീമഹാനാദസ്യവക്ഷസി ।
അഥകുമ്ഭഹനുസ്തത്രതാരേണാസാദ്യവീര്യവാന് ॥ 23 ॥
വൃക്ഷേണാഭിഹതോമൂര്ധ്നിപ്രാണാന്സന്ത്യാജയദ്രണേ ।
അമൃഷ്യമാണസ്തത്കര്മപ്രഹസ്തോരഥമാശ്രിതഃ ॥ 24 ॥
ചകാര കദനം ഘോരം ധനുഷ് പാണിര് വന ഓകസാമ് ।
ആവര്ത;ഇവ സമ്ജജ്നേ;ഉഭയോഹ് സേനയോസ് തദാ ॥ 25 ॥
ക്ഷുഭിതസ്യാപ്രമേയസ്യസാഗരസ്യേവനിസ്സ്വനഃ ।
മഹതാഹിശരൌഘേണപ്രഹസ്തോയുദ്ധകോവിദഃ ॥ 26 ॥
അര്ദയാമാസസങ്ക്രുദ്ധോവാനരാന് പരമാഹവേ ।
വാനരാണാംശരീരൈശ്ചരാക്ഷസാനാഞ്ചമേദിനീ ॥ 27 ॥
ബഭൂന്വിചിതാഘോരാഃപതിതൈരിവപര്വതൈ ।
സാമഹീരുധിരൌഘേണപ്രച്ഛന്നാസമ്പ്രകാശതേ ॥ 28 ॥
സഞ്ഛന്നാമാധവേമാസിപലാശൈരിവപുഷ്പിതൈഃ ।
ഹതവീരൌഘവസ്രാന്തുഭഗ്നായുധമഹാദ്രുമാമ് ॥ 29 ॥
ശോണിത ഓഘ മഹാ തോയാം യമ സാഗര ഗാമിനീമ് ।
യകൃത് പ്ലീഹ മഹാ പന്കാം വിനികീര്ണ അന്ത്ര ശൈബലാമ് ॥ 30 ॥
ഭിന്നകായശിരോമീനാമങ്ഗാവയവശാദ്വലാമ് ।
ഗൃധ്രഹംസഗണാകീര്ണാങ്കങ്കസാരസസേവിതാമ് ॥ 31 ॥
മേദഃഫേനസമാകീര്ണാമാര്തസ്ന്തിതസ്വനാമ് ।
താങ്കാപുരഷുദുസ്താരാംയുദ്ധഭൂമിമയീന്നദീമ് ॥ 32 ॥
നദീമിവഘനാപായേഹംസസാരസസേവിതാമ് ।
രാക്ഷസാഃകപിമുഖ്യാശ്ചതേരുസ്താന്ദുസ്തരാന്നദീമ് ॥ 33 ॥
യഥാ പദ്മ രജോ ധ്വസ്താം നലിനീം ഗജ യൂഥപാഃ ।
തതഃ സൃജന്തം ബാണ ഓഘാന് പ്രഹസ്തം സ്യന്ദനേ സ്ഥിതമ് ॥ 34 ॥
ദദര്ശ തരസാ നീലോ വിനിഘ്നന്തം പ്ലവം ഗമാന് ।
ഉദ്ധൂത ഇവ വായുഃ ഖേ മഹാദഭ്രബലം ബലാത് ॥ 35 ॥
സമീക്ഷ്യാഭിദ്രുതംയുദ്ധേപ്രഹസ്തോവാഹിനീപതിഃ ।
രഥേനാദിത്യവര്ണേനനീലമേവാഭിദുദ്രുവേ ॥ 36 ॥
സധനുര്ധന്വിനാംശ്രേഷ്ഠോവികൃഷ്യപരമാഹവേ ॥ 37 ॥
നീലായവ്യസൃജദ്ബാണാന്പ്രഹസ്തോവാഹിനീപതിഃ ।
തേപ്രാപ്യവിശിഖാനീലംവിനിര്ഭിദ്യസമാഹിതാഃ ॥ 38 ॥
മഹീഞ്ജഗ്മുര്മഹാവേഗാരുഷിതാഇവപന്നഗാഃ ।
നീലഃശരൈരഭിഹതോനിശിതൈര്ജ്വലനോപമൈഃ ॥ 39 ॥
സതമ്പരമദുര്ധര്ഷമാപതന്തമ്മഹാകപിഃ ।
പ്രഹസ്തന്താഡയാമാസവൃക്ഷമുത്പാട്യവീര്യവാന് ॥ 40 ॥
സതേനാഭിഹതഃക്രുദ്ധോനദന്രാക്ഷസപുങ്ഗവഃ ।
വവര്ഷശരവര്ഷാണിപ്ലവങ്ഗാനാഞ്ചമൂപതൌ ॥ 41 ॥
തസ്യബാണഗണാന്ഘാരാന്രാക്ഷസസ്യമഹാബലഃ ।
അപാരയന്വാരയിതുമ്പ്രത്യഗൃഹ്ണാന്നിമീലിതഃ ॥ 42 ॥
യഥൈവഗോവൃഷോവര്ഷംശാരദംശീഘ്രമാഗതമ് ।
ഏവമേവപ്രഹസ്തസ്യശരവര്ഷന്ദുരാസദമ് ॥ 43 ॥
നിമീലിതാക്ഷസ്സഹസാനീലസ്സേഹേദുരാസദാന് ।
രോഷിതശ്ശരവര്ഷേണസാലേനമഹതാമഹാന് ।
പ്രജഘാനഹയാനനീലഃപ്രഹസ്തസ്യമഹാബലഃ ॥ 44 ॥
തതന്സചാപമുദ്ഗൃഹ്യപ്രഹസ്തസ്യമഹാബലഃ ।
ബഭഞ്ജതരസാനീലോനനാദചപുനഃപുനഃ ॥ 45 ॥
വിധനുസ്തുകൃതസ്തേനപ്രഹസ്തോവാഹിനീപതിഃ ।
പ്രഗൃഹ്യമുസലങ്ഘോരംസ്യന്ദനാദവപുപ്ലുവേ ॥ 46 ॥
താവുഭൌവാഹിനീമുഖ്യൌജാതവൈരൌതരസ്വിനൌ ।
സ്ഥിതൌക്ഷതജഗദിഗ്ധാങ്ഗൌപ്രഭിന്നാവിവകുഞ്ജരൌ ॥ 47 ॥
ഉല്ലിഖന്തൌസുതീക്ഷ്ണാഭിര്ദംഷ്ട്രാഭിരിതരേതരമ് ।
സിംഹശാര്ദൂലസദൃശൌസിംഹശാര്ദൂലചേഷ്ടിതൌ ॥ 48 ॥
വിക്രാന്തവിജയൌവീരൌസമരേഷ്ന്വിവര്തിനൌ ।
കാങ്ക്ഷമാണൌയശഃപ്രാപ്തുംവൃത്രവാസവയോസ്സഹ ॥ 49 ॥
ആജഘാനതദാനീലംലലാടേമുസലേനസഃ ।
പ്രഹസ്തഃപരമായത്തസ്തതസ്സുസ്രാവശോണിതമ് ॥ 50 ॥
തതഃശോണിതദിഗ്ധാങ്ഗഃപ്രഗൃഹ്യസുമഹാതരുമ് ।
പ്രഹസ്തസ്യോരസിക്രുദ്ധോവിസസര്ജമഹാകപിഃ ॥ 51 ॥
തമചിന്ത്യപ്രഹാരംസപ്രഗൃഹ്യമുസലമ്മഹത് ।
അഭിദുദ്രാവബലിനമ്ബലാനനീലമ്പ്ലവങ്ഗമമ് ॥ 52 ॥
തമുഗ്രവേഗംസംരബ്ധമാപതന്തമ്മഹാകപിഃ ।
തതസ്സമ്പ്രേക്ഷ്യജഗ്രാഹമഹാവേഗോമഹാശിലാമ് ॥ 53 ॥
തസ്യയുദ്ധാഭികാമസ്യമൃഥേമുസലയോധിന ।
പ്രഹസ്തസ്യശിലാന്നീലോമൂര്ധ്നിതൂര്ണമപാതയത് ॥ 54 ॥
സാതേനകപിമുഖ്യേനവിമുക്താമഹതീശിലാ ।
ബിഭേദബഹുധാഘോരാപ്രഹസ്തസ്യശിരസ്തദാ ॥ 55 ॥
വിഭിന്ന ശിരസസ് തസ്യ ബഹു സുസ്രാവ ശോണിതമ് ।
ശരീരാദ് അപി സുസ്രാവ ഗിരേഹ് പ്രസ്രവണം യഥാ ॥ 56 ॥
വിഭിന്നശിരസസ്തസ്യബഹുസുസ്രാവശോണിതമ് ।
ശരീരാദപിസുസ്രാവഗിരേഃപ്രസ്രവണംയഥാ ॥ 57 ॥
ഹതേപ്രഹസ്തേനീലേനതദകമ്പ്യമ്മഹാബലമ് ।
രാക്ഷസാനാമഹൃഷ്ടാനാംലങ്കാമഭിജഗാമഹ ॥ 58 ॥
നശേകുസ്സമവസ്ഥാതുന്നിഹതേവാഹിനീപതൌ ।
സേതുബന്ധംസമാസാദ്യവിശീര്ണംസലിലംയഥാ ॥ 59 ॥
ഹതേതസ്മിംശ്ചമൂമുഖ്യേരാക്ഷസാസ്തേനിരുദ്യമാഃ ।
രക്ഷഃപതിഗൃഹങ്ഗത്വാധ്യാനമൂകത്വമാസ്ഥിതാഃ ॥ 60 ॥
പ്രാപ്താശ്ശോകാര്ണവന്തീവ്രന്നിസ്സജ്ഞൌഇവതേഽഭവന് ।
തതസ്തുനീലോവിജയീമഹാബലഃപ്രശസ്യമാനഃസുകൃതേനകര്മണാ ।
സമേത്യരാമേണസലക്ഷ്മണേനപ്രഹൃഷ്ടരൂപസ്തുബഭൂവയൂഥപഃ ॥ 61 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ യുദ്ധകാണ്ഡേ അഷ്ടപഞ്ചാശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha aṣṭapañcāśassargaḥ |
tataḥprahastanniryāntandṛṣṭavābhīmaparākramam |
uvācasasmitaṃrāmovibhīṣaṇamarindamaḥ || 1 ||
kaeṣassumahākāyobalenamahatāvṛtaḥ |
ācakṣvamemahābāho vīryavantanniśācaram || 2 ||
rāghavasyavacaśśrutvāpratyuvācavibhīṣaṇaḥ || 3 ||
eṣasenāpatistasyaprahastonāmarākṣasaḥ |
laṅkāyāṃrākṣasendrasyatribhāgabalasamvṛtaḥ || 4 ||
vīryavānastravicchūraḥsuprakhyāścaparākrame |
tataḥprahastanniryāntambhīmambhīmaparākramam || 5 ||
garjantaṃsumahākāyaṃrākṣasairabhisamvṛtam |
dadarśamahatīsenāvānarāṇāmbalīyasām || 6 ||
abhisañjātaroṣāṇāmprahastamabhigarjatām |
khaḍagaśaktyṛṣṇibāṇāścaśūlānimusalānica || 7 ||
gadāścaparighāḥprāsāvividhāścapariśvadhāḥ |
nūṃṣicavicitrāṇirākṣasānāñjayaiṣiṇām || 8 ||
pragṛhītānyaśobhantavānarānabhidhāvatām |
jagṛhuḥpādapāṃścāpipuṣpitānvānararṣabhāḥ || 9 ||
śilāścavipulādīrghāyoddhukāmāḥplavaṅgamāḥ |
teṣāmanyonyamāsādyasaṅgrāmaḥsumahānabhūt || 10 ||
bahūnāmaśmavṛṣṭiñcaśaravarṣañcavarṣatām |
bahavorākṣasāyuddhebahūnvānarayūdhapān || 11 ||
vānarārākṣasāṃścāpinijaghnurbahavobahūn |
śūlaiḥpramathitāḥkecitkeciccaparamāyudhaiḥ || 12 ||
parighairāhatāḥkecitkecicchinnāḥparaśvadhaiḥ |
nirucchavāsāḥkṛtāḥ kecitpatitādharaṇītale || 13 ||
vibhinnahṛdayāḥkecidiṣusandhānasanditāḥ |
kecivdidhākṛtāḥkhaḍagaiḥsphurantaḥpatitābhuvi || 14 ||
vānarārākṣasaiśśūlaipārśvataścāvadāritāḥ |
vānaraiścāpisaṅkruddhairākṣasaughāḥsamantataḥ || 15 ||
pādapairgiriśṛṅgaiścasampiṣṭāvasudhātale |
vajrasparśatalairhasssairmuṣṭibhiścahatābhṛśam || 16 ||
vemuśśoṇitamāsyebhyoviśīrṇadaśanekṣaṇāḥ |
ārtasvanañcasvanatāṃsiṃhanādañcanardatām || 17 ||
babhūvatumulaśśabdoharīṇāṃrakṣasāṃyudhi |
vānarārākṣasāḥkruddhāvīramārgamanuvratāḥ || 18 ||
vivṛttanayanāḥkrūrāścakruḥkarmāṇyabhītavat |
narāntakaḥkumbhahanurmahānādassamunnataḥ || 19 ||
eteprahastasacivāssarvejaghnurvanaukasaḥ |
teṣāmāpatatāṃśīghrannighnatāñcāpivānarān || 20 ||
dvividogiriśṛṅgeṇajaghānaikannarāntakam |
durmukhaḥpunarutthāyakapissavipuladrumam || 21 ||
rākṣasaṅkṣiprahastastusamunnatamapothayat |
jāmbavāṃstususaṅkruddhaḥpragṛhyamahatīṃśilām || 22 ||
pātayāmāsatejasvīmahānādasyavakṣasi |
athakumbhahanustatratāreṇāsādyavīryavān || 23 ||
vṛkṣeṇābhihatomūrdhniprāṇānsantyājayadraṇe |
amṛṣyamāṇastatkarmaprahastorathamāśritaḥ || 24 ||
cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣ pāṇir vana okasām |
āvarta;iva samjajne;ubhayoh senayos tadā || 25 ||
kṣubhitasyāprameyasyasāgarasyevanissvanaḥ |
mahatāhiśaraugheṇaprahastoyuddhakovidaḥ || 26 ||
ardayāmāsasaṅkruddhovānarān paramāhave |
vānarāṇāṃśarīraiścarākṣasānāñcamedinī || 27 ||
babhūnvicitāghorāḥpatitairivaparvatai |
sāmahīrudhiraugheṇapracchannāsamprakāśate || 28 ||
sañchannāmādhavemāsipalāśairivapuṣpitaiḥ |
hatavīraughavasrāntubhagnāyudhamahādrumām || 29 ||
śoṇita ogha mahā toyāṃ yama sāgara gāminīm |
yakṛt plīha mahā pankāṃ vinikīrṇa antra śaibalām || 30 ||
bhinnakāyaśiromīnāmaṅgāvayavaśādvalām |
gṛdhrahaṃsagaṇākīrṇāṅkaṅkasārasasevitām || 31 ||
medaḥphenasamākīrṇāmārtasntitasvanām |
tāṅkāpuraṣudustārāṃyuddhabhūmimayīnnadīm || 32 ||
nadīmivaghanāpāyehaṃsasārasasevitām |
rākṣasāḥkapimukhyāścaterustāndustarānnadīm || 33 ||
yathā padma rajo dhvastāṃ nalinīṃ gaja yūthapāḥ |
tataḥ sṛjantaṃ bāṇa oghān prahastaṃ syandane sthitam || 34 ||
dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṃ gamān |
uddhūta iva vāyuḥ khe mahādabhrabalaṃ balāt || 35 ||
samīkṣyābhidrutaṃyuddheprahastovāhinīpatiḥ |
rathenādityavarṇenanīlamevābhidudruve || 36 ||
sadhanurdhanvināṃśreṣṭhovikṛṣyaparamāhave || 37 ||
nīlāyavyasṛjadbāṇānprahastovāhinīpatiḥ |
teprāpyaviśikhānīlaṃvinirbhidyasamāhitāḥ || 38 ||
mahīñjagmurmahāvegāruṣitāivapannagāḥ |
nīlaḥśarairabhihatoniśitairjvalanopamaiḥ || 39 ||
satamparamadurdharṣamāpatantammahākapiḥ |
prahastantāḍayāmāsavṛkṣamutpāṭyavīryavān || 40 ||
satenābhihataḥkruddhonadanrākṣasapuṅgavaḥ |
vavarṣaśaravarṣāṇiplavaṅgānāñcamūpatau || 41 ||
tasyabāṇagaṇānghārānrākṣasasyamahābalaḥ |
apārayanvārayitumpratyagṛhṇānnimīlitaḥ || 42 ||
yathaivagovṛṣovarṣaṃśāradaṃśīghramāgatam |
evamevaprahastasyaśaravarṣandurāsadam || 43 ||
nimīlitākṣassahasānīlassehedurāsadān |
roṣitaśśaravarṣeṇasālenamahatāmahān |
prajaghānahayānanīlaḥprahastasyamahābalaḥ || 44 ||
tatansacāpamudgṛhyaprahastasyamahābalaḥ |
babhañjatarasānīlonanādacapunaḥpunaḥ || 45 ||
vidhanustukṛtastenaprahastovāhinīpatiḥ |
pragṛhyamusalaṅghoraṃsyandanādavapupluve || 46 ||
tāvubhauvāhinīmukhyaujātavairautarasvinau |
sthitaukṣatajagadigdhāṅgauprabhinnāvivakuñjarau || 47 ||
ullikhantausutīkṣṇābhirdaṃṣṭrābhiritaretaram |
siṃhaśārdūlasadṛśausiṃhaśārdūlaceṣṭitau || 48 ||
vikrāntavijayauvīrausamareṣnvivartinau |
kāṅkṣamāṇauyaśaḥprāptuṃvṛtravāsavayossaha || 49 ||
ājaghānatadānīlaṃlalāṭemusalenasaḥ |
prahastaḥparamāyattastatassusrāvaśoṇitam || 50 ||
tataḥśoṇitadigdhāṅgaḥpragṛhyasumahātarum |
prahastasyorasikruddhovisasarjamahākapiḥ || 51 ||
tamacintyaprahāraṃsapragṛhyamusalammahat |
abhidudrāvabalinambalānanīlamplavaṅgamam || 52 ||
tamugravegaṃsaṃrabdhamāpatantammahākapiḥ |
tatassamprekṣyajagrāhamahāvegomahāśilām || 53 ||
tasyayuddhābhikāmasyamṛthemusalayodhina |
prahastasyaśilānnīlomūrdhnitūrṇamapātayat || 54 ||
sātenakapimukhyenavimuktāmahatīśilā |
bibhedabahudhāghorāprahastasyaśirastadā || 55 ||
vibhinna śirasas tasya bahu susrāva śoṇitam |
śarīrād api susrāva gireh prasravaṇaṃ yathā || 56 ||
vibhinnaśirasastasyabahususrāvaśoṇitam |
śarīrādapisusrāvagireḥprasravaṇaṃyathā || 57 ||
hateprahastenīlenatadakampyammahābalam |
rākṣasānāmahṛṣṭānāṃlaṅkāmabhijagāmaha || 58 ||
naśekussamavasthātunnihatevāhinīpatau |
setubandhaṃsamāsādyaviśīrṇaṃsalilaṃyathā || 59 ||
hatetasmiṃścamūmukhyerākṣasāstenirudyamāḥ |
rakṣaḥpatigṛhaṅgatvādhyānamūkatvamāsthitāḥ || 60 ||
prāptāśśokārṇavantīvrannissajñauivate'bhavan |
tatastunīlovijayīmahābalaḥpraśasyamānaḥsukṛtenakarmaṇā |
sametyarāmeṇasalakṣmaṇenaprahṛṣṭarūpastubabhūvayūthapaḥ || 61 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe aṣṭapañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ अष्टपञ्चाशस्सर्गः ।
ततःप्रहस्तन्निर्यान्तन्दृष्टवाभीमपराक्रमम् ।
उवाचसस्मितंरामोविभीषणमरिन्दमः ॥ 1 ॥
कएषस्सुमहाकायोबलेनमहतावृतः ।
आचक्ष्वमेमहाबाहो वीर्यवन्तन्निशाचरम् ॥ 2 ॥
राघवस्यवचश्श्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ॥ 3 ॥
एषसेनापतिस्तस्यप्रहस्तोनामराक्षसः ।
लङ्कायांराक्षसेन्द्रस्यत्रिभागबलसम्वृतः ॥ 4 ॥
वीर्यवानस्त्रविच्छूरःसुप्रख्याश्चपराक्रमे ।
ततःप्रहस्तन्निर्यान्तम्भीमम्भीमपराक्रमम् ॥ 5 ॥
गर्जन्तंसुमहाकायंराक्षसैरभिसम्वृतम् ।
ददर्शमहतीसेनावानराणाम्बलीयसाम् ॥ 6 ॥
अभिसञ्जातरोषाणाम्प्रहस्तमभिगर्जताम् ।
खडगशक्त्यृष्णिबाणाश्चशूलानिमुसलानिच ॥ 7 ॥
गदाश्चपरिघाःप्रासाविविधाश्चपरिश्वधाः ।
नूंषिचविचित्राणिराक्षसानाञ्जयैषिणाम् ॥ 8 ॥
प्रगृहीतान्यशोभन्तवानरानभिधावताम् ।
जगृहुःपादपांश्चापिपुष्पितान्वानरर्षभाः ॥ 9 ॥
शिलाश्चविपुलादीर्घायोद्धुकामाःप्लवङ्गमाः ।
तेषामन्योन्यमासाद्यसङ्ग्रामःसुमहानभूत् ॥ 10 ॥
बहूनामश्मवृष्टिञ्चशरवर्षञ्चवर्षताम् ।
बहवोराक्षसायुद्धेबहून्वानरयूधपान् ॥ 11 ॥
वानराराक्षसांश्चापिनिजघ्नुर्बहवोबहून् ।
शूलैःप्रमथिताःकेचित्केचिच्चपरमायुधैः ॥ 12 ॥
परिघैराहताःकेचित्केचिच्छिन्नाःपरश्वधैः ।
निरुच्छवासाःकृताः केचित्पतिताधरणीतले ॥ 13 ॥
विभिन्नहृदयाःकेचिदिषुसन्धानसन्दिताः ।
केचिव्दिधाकृताःखडगैःस्फुरन्तःपतिताभुवि ॥ 14 ॥
वानराराक्षसैश्शूलैपार्श्वतश्चावदारिताः ।
वानरैश्चापिसङ्क्रुद्धैराक्षसौघाःसमन्ततः ॥ 15 ॥
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चसम्पिष्टावसुधातले ।
वज्रस्पर्शतलैर्हस्स्सैर्मुष्टिभिश्चहताभृशम् ॥ 16 ॥
वेमुश्शोणितमास्येभ्योविशीर्णदशनेक्षणाः ।
आर्तस्वनञ्चस्वनतांसिंहनादञ्चनर्दताम् ॥ 17 ॥
बभूवतुमुलश्शब्दोहरीणांरक्षसांयुधि ।
वानराराक्षसाःक्रुद्धावीरमार्गमनुव्रताः ॥ 18 ॥
विवृत्तनयनाःक्रूराश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।
नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ॥ 19 ॥
एतेप्रहस्तसचिवास्सर्वेजघ्नुर्वनौकसः ।
तेषामापततांशीघ्रन्निघ्नताञ्चापिवानरान् ॥ 20 ॥
द्विविदोगिरिशृङ्गेणजघानैकन्नरान्तकम् ।
दुर्मुखःपुनरुत्थायकपिस्सविपुलद्रुमम् ॥ 21 ॥
राक्षसङ्क्षिप्रहस्तस्तुसमुन्नतमपोथयत् ।
जाम्बवांस्तुसुसङ्क्रुद्धःप्रगृह्यमहतींशिलाम् ॥ 22 ॥
पातयामासतेजस्वीमहानादस्यवक्षसि ।
अथकुम्भहनुस्तत्रतारेणासाद्यवीर्यवान् ॥ 23 ॥
वृक्षेणाभिहतोमूर्ध्निप्राणान्सन्त्याजयद्रणे ।
अमृष्यमाणस्तत्कर्मप्रहस्तोरथमाश्रितः ॥ 24 ॥
चकार कदनं घोरं धनुष् पाणिर् वन ओकसाम् ।
आवर्त;इव सम्जज्ने;उभयोह् सेनयोस् तदा ॥ 25 ॥
क्षुभितस्याप्रमेयस्यसागरस्येवनिस्स्वनः ।
महताहिशरौघेणप्रहस्तोयुद्धकोविदः ॥ 26 ॥
अर्दयामाससङ्क्रुद्धोवानरान् परमाहवे ।
वानराणांशरीरैश्चराक्षसानाञ्चमेदिनी ॥ 27 ॥
बभून्विचिताघोराःपतितैरिवपर्वतै ।
सामहीरुधिरौघेणप्रच्छन्नासम्प्रकाशते ॥ 28 ॥
सञ्छन्नामाधवेमासिपलाशैरिवपुष्पितैः ।
हतवीरौघवस्रान्तुभग्नायुधमहाद्रुमाम् ॥ 29 ॥
शोणित ओघ महा तोयां यम सागर गामिनीम् ।
यकृत् प्लीह महा पन्कां विनिकीर्ण अन्त्र शैबलाम् ॥ 30 ॥
भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।
गृध्रहंसगणाकीर्णाङ्कङ्कसारससेविताम् ॥ 31 ॥
मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्न्तितस्वनाम् ।
ताङ्कापुरषुदुस्तारांयुद्धभूमिमयीन्नदीम् ॥ 32 ॥
नदीमिवघनापायेहंससारससेविताम् ।
राक्षसाःकपिमुख्याश्चतेरुस्तान्दुस्तरान्नदीम् ॥ 33 ॥
यथा पद्म रजो ध्वस्तां नलिनीं गज यूथपाः ।
ततः सृजन्तं बाण ओघान् प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् ॥ 34 ॥
ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तं प्लवं गमान् ।
उद्धूत इव वायुः खे महादभ्रबलं बलात् ॥ 35 ॥
समीक्ष्याभिद्रुतंयुद्धेप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
रथेनादित्यवर्णेननीलमेवाभिदुद्रुवे ॥ 36 ॥
सधनुर्धन्विनांश्रेष्ठोविकृष्यपरमाहवे ॥ 37 ॥
नीलायव्यसृजद्बाणान्प्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
तेप्राप्यविशिखानीलंविनिर्भिद्यसमाहिताः ॥ 38 ॥
महीञ्जग्मुर्महावेगारुषिताइवपन्नगाः ।
नीलःशरैरभिहतोनिशितैर्ज्वलनोपमैः ॥ 39 ॥
सतम्परमदुर्धर्षमापतन्तम्महाकपिः ।
प्रहस्तन्ताडयामासवृक्षमुत्पाट्यवीर्यवान् ॥ 40 ॥
सतेनाभिहतःक्रुद्धोनदन्राक्षसपुङ्गवः ।
ववर्षशरवर्षाणिप्लवङ्गानाञ्चमूपतौ ॥ 41 ॥
तस्यबाणगणान्घारान्राक्षसस्यमहाबलः ।
अपारयन्वारयितुम्प्रत्यगृह्णान्निमीलितः ॥ 42 ॥
यथैवगोवृषोवर्षंशारदंशीघ्रमागतम् ।
एवमेवप्रहस्तस्यशरवर्षन्दुरासदम् ॥ 43 ॥
निमीलिताक्षस्सहसानीलस्सेहेदुरासदान् ।
रोषितश्शरवर्षेणसालेनमहतामहान् ।
प्रजघानहयाननीलःप्रहस्तस्यमहाबलः ॥ 44 ॥
ततन्सचापमुद्गृह्यप्रहस्तस्यमहाबलः ।
बभञ्जतरसानीलोननादचपुनःपुनः ॥ 45 ॥
विधनुस्तुकृतस्तेनप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।
प्रगृह्यमुसलङ्घोरंस्यन्दनादवपुप्लुवे ॥ 46 ॥
तावुभौवाहिनीमुख्यौजातवैरौतरस्विनौ ।
स्थितौक्षतजगदिग्धाङ्गौप्रभिन्नाविवकुञ्जरौ ॥ 47 ॥
उल्लिखन्तौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।
सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ॥ 48 ॥
विक्रान्तविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ ।
काङ्क्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ॥ 49 ॥
आजघानतदानीलंललाटेमुसलेनसः ।
प्रहस्तःपरमायत्तस्ततस्सुस्रावशोणितम् ॥ 50 ॥
ततःशोणितदिग्धाङ्गःप्रगृह्यसुमहातरुम् ।
प्रहस्तस्योरसिक्रुद्धोविससर्जमहाकपिः ॥ 51 ॥
तमचिन्त्यप्रहारंसप्रगृह्यमुसलम्महत् ।
अभिदुद्रावबलिनम्बलाननीलम्प्लवङ्गमम् ॥ 52 ॥
तमुग्रवेगंसंरब्धमापतन्तम्महाकपिः ।
ततस्सम्प्रेक्ष्यजग्राहमहावेगोमहाशिलाम् ॥ 53 ॥
तस्ययुद्धाभिकामस्यमृथेमुसलयोधिन ।
प्रहस्तस्यशिलान्नीलोमूर्ध्नितूर्णमपातयत् ॥ 54 ॥
सातेनकपिमुख्येनविमुक्तामहतीशिला ।
बिभेदबहुधाघोराप्रहस्तस्यशिरस्तदा ॥ 55 ॥
विभिन्न शिरसस् तस्य बहु सुस्राव शोणितम् ।
शरीराद् अपि सुस्राव गिरेह् प्रस्रवणं यथा ॥ 56 ॥
विभिन्नशिरसस्तस्यबहुसुस्रावशोणितम् ।
शरीरादपिसुस्रावगिरेःप्रस्रवणंयथा ॥ 57 ॥
हतेप्रहस्तेनीलेनतदकम्प्यम्महाबलम् ।
राक्षसानामहृष्टानांलङ्कामभिजगामह ॥ 58 ॥
नशेकुस्समवस्थातुन्निहतेवाहिनीपतौ ।
सेतुबन्धंसमासाद्यविशीर्णंसलिलंयथा ॥ 59 ॥
हतेतस्मिंश्चमूमुख्येराक्षसास्तेनिरुद्यमाः ।
रक्षःपतिगृहङ्गत्वाध्यानमूकत्वमास्थिताः ॥ 60 ॥
प्राप्ताश्शोकार्णवन्तीव्रन्निस्सज्ञौइवतेऽभवन् ।
ततस्तुनीलोविजयीमहाबलःप्रशस्यमानःसुकृतेनकर्मणा ।
समेत्यरामेणसलक्ष्मणेनप्रहृष्टरूपस्तुबभूवयूथपः ॥ 61 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha aṣṭapañcāśassargaḥ |
tataḥprahastanniryāntandṛṣṭavābhīmaparākramam |
uvācasasmitaṃrāmovibhīṣaṇamarindamaḥ || 1 ||
kaeṣassumahākāyobalenamahatāvṛtaḥ |
ācakṣvamemahābāho vīryavantanniśācaram || 2 ||
rāghavasyavacaśśrutvāpratyuvācavibhīṣaṇaḥ || 3 ||
eṣasenāpatistasyaprahastonāmarākṣasaḥ |
laṅkāyāṃrākṣasendrasyatribhāgabalasamvṛtaḥ || 4 ||
vīryavānastravicchūraḥsuprakhyāścaparākrame |
tataḥprahastanniryāntambhīmambhīmaparākramam || 5 ||
garjantaṃsumahākāyaṃrākṣasairabhisamvṛtam |
dadarśamahatīsenāvānarāṇāmbalīyasām || 6 ||
abhisañjātaroṣāṇāmprahastamabhigarjatām |
khaḍagaśaktyṛṣṇibāṇāścaśūlānimusalānica || 7 ||
gadāścaparighāḥprāsāvividhāścapariśvadhāḥ |
nūṃṣicavicitrāṇirākṣasānāñjayaiṣiṇām || 8 ||
pragṛhītānyaśobhantavānarānabhidhāvatām |
jagṛhuḥpādapāṃścāpipuṣpitānvānararṣabhāḥ || 9 ||
śilāścavipulādīrghāyoddhukāmāḥplavaṅgamāḥ |
teṣāmanyonyamāsādyasaṅgrāmaḥsumahānabhūt || 10 ||
bahūnāmaśmavṛṣṭiñcaśaravarṣañcavarṣatām |
bahavorākṣasāyuddhebahūnvānarayūdhapān || 11 ||
vānarārākṣasāṃścāpinijaghnurbahavobahūn |
śūlaiḥpramathitāḥkecitkeciccaparamāyudhaiḥ || 12 ||
parighairāhatāḥkecitkecicchinnāḥparaśvadhaiḥ |
nirucchavāsāḥkṛtāḥ kecitpatitādharaṇītale || 13 ||
vibhinnahṛdayāḥkecidiṣusandhānasanditāḥ |
kecivdidhākṛtāḥkhaḍagaiḥsphurantaḥpatitābhuvi || 14 ||
vānarārākṣasaiśśūlaipārśvataścāvadāritāḥ |
vānaraiścāpisaṅkruddhairākṣasaughāḥsamantataḥ || 15 ||
pādapairgiriśṛṅgaiścasampiṣṭāvasudhātale |
vajrasparśatalairhasssairmuṣṭibhiścahatābhṛśam || 16 ||
vemuśśoṇitamāsyebhyoviśīrṇadaśanekṣaṇāḥ |
ārtasvanañcasvanatāṃsiṃhanādañcanardatām || 17 ||
babhūvatumulaśśabdoharīṇāṃrakṣasāṃyudhi |
vānarārākṣasāḥkruddhāvīramārgamanuvratāḥ || 18 ||
vivṛttanayanāḥkrūrāścakruḥkarmāṇyabhītavat |
narāntakaḥkumbhahanurmahānādassamunnataḥ || 19 ||
eteprahastasacivāssarvejaghnurvanaukasaḥ |
teṣāmāpatatāṃśīghrannighnatāñcāpivānarān || 20 ||
dvividogiriśṛṅgeṇajaghānaikannarāntakam |
durmukhaḥpunarutthāyakapissavipuladrumam || 21 ||
rākṣasaṅkṣiprahastastusamunnatamapothayat |
jāmbavāṃstususaṅkruddhaḥpragṛhyamahatīṃśilām || 22 ||
pātayāmāsatejasvīmahānādasyavakṣasi |
athakumbhahanustatratāreṇāsādyavīryavān || 23 ||
vṛkṣeṇābhihatomūrdhniprāṇānsantyājayadraṇe |
amṛṣyamāṇastatkarmaprahastorathamāśritaḥ || 24 ||
cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣ pāṇir vana okasām |
āvarta;iva samjajne;ubhayoh senayos tadā || 25 ||
kṣubhitasyāprameyasyasāgarasyevanissvanaḥ |
mahatāhiśaraugheṇaprahastoyuddhakovidaḥ || 26 ||
ardayāmāsasaṅkruddhovānarān paramāhave |
vānarāṇāṃśarīraiścarākṣasānāñcamedinī || 27 ||
babhūnvicitāghorāḥpatitairivaparvatai |
sāmahīrudhiraugheṇapracchannāsamprakāśate || 28 ||
sañchannāmādhavemāsipalāśairivapuṣpitaiḥ |
hatavīraughavasrāntubhagnāyudhamahādrumām || 29 ||
śoṇita ogha mahā toyāṃ yama sāgara gāminīm |
yakṛt plīha mahā pankāṃ vinikīrṇa antra śaibalām || 30 ||
bhinnakāyaśiromīnāmaṅgāvayavaśādvalām |
gṛdhrahaṃsagaṇākīrṇāṅkaṅkasārasasevitām || 31 ||
medaḥphenasamākīrṇāmārtasntitasvanām |
tāṅkāpuraṣudustārāṃyuddhabhūmimayīnnadīm || 32 ||
nadīmivaghanāpāyehaṃsasārasasevitām |
rākṣasāḥkapimukhyāścaterustāndustarānnadīm || 33 ||
yathā padma rajo dhvastāṃ nalinīṃ gaja yūthapāḥ |
tataḥ sṛjantaṃ bāṇa oghān prahastaṃ syandane sthitam || 34 ||
dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṃ gamān |
uddhūta iva vāyuḥ khe mahādabhrabalaṃ balāt || 35 ||
samīkṣyābhidrutaṃyuddheprahastovāhinīpatiḥ |
rathenādityavarṇenanīlamevābhidudruve || 36 ||
sadhanurdhanvināṃśreṣṭhovikṛṣyaparamāhave || 37 ||
nīlāyavyasṛjadbāṇānprahastovāhinīpatiḥ |
teprāpyaviśikhānīlaṃvinirbhidyasamāhitāḥ || 38 ||
mahīñjagmurmahāvegāruṣitāivapannagāḥ |
nīlaḥśarairabhihatoniśitairjvalanopamaiḥ || 39 ||
satamparamadurdharṣamāpatantammahākapiḥ |
prahastantāḍayāmāsavṛkṣamutpāṭyavīryavān || 40 ||
satenābhihataḥkruddhonadanrākṣasapuṅgavaḥ |
vavarṣaśaravarṣāṇiplavaṅgānāñcamūpatau || 41 ||
tasyabāṇagaṇānghārānrākṣasasyamahābalaḥ |
apārayanvārayitumpratyagṛhṇānnimīlitaḥ || 42 ||
yathaivagovṛṣovarṣaṃśāradaṃśīghramāgatam |
evamevaprahastasyaśaravarṣandurāsadam || 43 ||
nimīlitākṣassahasānīlassehedurāsadān |
roṣitaśśaravarṣeṇasālenamahatāmahān |
prajaghānahayānanīlaḥprahastasyamahābalaḥ || 44 ||
tatansacāpamudgṛhyaprahastasyamahābalaḥ |
babhañjatarasānīlonanādacapunaḥpunaḥ || 45 ||
vidhanustukṛtastenaprahastovāhinīpatiḥ |
pragṛhyamusalaṅghoraṃsyandanādavapupluve || 46 ||
tāvubhauvāhinīmukhyaujātavairautarasvinau |
sthitaukṣatajagadigdhāṅgauprabhinnāvivakuñjarau || 47 ||
ullikhantausutīkṣṇābhirdaṃṣṭrābhiritaretaram |
siṃhaśārdūlasadṛśausiṃhaśārdūlaceṣṭitau || 48 ||
vikrāntavijayauvīrausamareṣnvivartinau |
kāṅkṣamāṇauyaśaḥprāptuṃvṛtravāsavayossaha || 49 ||
ājaghānatadānīlaṃlalāṭemusalenasaḥ |
prahastaḥparamāyattastatassusrāvaśoṇitam || 50 ||
tataḥśoṇitadigdhāṅgaḥpragṛhyasumahātarum |
prahastasyorasikruddhovisasarjamahākapiḥ || 51 ||
tamacintyaprahāraṃsapragṛhyamusalammahat |
abhidudrāvabalinambalānanīlamplavaṅgamam || 52 ||
tamugravegaṃsaṃrabdhamāpatantammahākapiḥ |
tatassamprekṣyajagrāhamahāvegomahāśilām || 53 ||
tasyayuddhābhikāmasyamṛthemusalayodhina |
prahastasyaśilānnīlomūrdhnitūrṇamapātayat || 54 ||
sātenakapimukhyenavimuktāmahatīśilā |
bibhedabahudhāghorāprahastasyaśirastadā || 55 ||
vibhinna śirasas tasya bahu susrāva śoṇitam |
śarīrād api susrāva gireh prasravaṇaṃ yathā || 56 ||
vibhinnaśirasastasyabahususrāvaśoṇitam |
śarīrādapisusrāvagireḥprasravaṇaṃyathā || 57 ||
hateprahastenīlenatadakampyammahābalam |
rākṣasānāmahṛṣṭānāṃlaṅkāmabhijagāmaha || 58 ||
naśekussamavasthātunnihatevāhinīpatau |
setubandhaṃsamāsādyaviśīrṇaṃsalilaṃyathā || 59 ||
hatetasmiṃścamūmukhyerākṣasāstenirudyamāḥ |
rakṣaḥpatigṛhaṅgatvādhyānamūkatvamāsthitāḥ || 60 ||
prāptāśśokārṇavantīvrannissajñauivate'bhavan |
tatastunīlovijayīmahābalaḥpraśasyamānaḥsukṛtenakarmaṇā |
sametyarāmeṇasalakṣmaṇenaprahṛṣṭarūpastubabhūvayūthapaḥ || 61 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe aṣṭapañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.