ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁର୍ଥସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହନୁମତୋ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ ।
ତତୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମହାତେଜା ରାମସ୍ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ ॥ 1 ॥
ଯାଂ ନିଵେଦଯସେ ଲଙ୍କାଂ ପୁରୀଂ ଭୀମସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ ।
କ୍ଷିପ୍ରମେନାଂ ମଥିଷ୍ଯାମି ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ ॥ 2 ॥
ଅସ୍ମିନ୍ ମୁହୂର୍ତେ ସୁଗ୍ରୀଵ ପ୍ରଯାଣମଭିରୋଚଯେ ।
ଯୁକ୍ତୋ ମୁହୂର୍ତୋ ଵିଜଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମଧ୍ଯଂ ଦିଵାକର ॥ 3 ॥
ସୀତାଂ ହୃତ୍ଵା ତୁ ମେ ଜାତୁ କ୍ଵାସୌ ଯାସ୍ଯତି ଯାସ୍ଯତଃ ।
ସୀତା ଶ୍ରୁତ୍ଵାଭିଯାନଂ ମେ ଅଶାମେଷ୍ଯତି ଜୀଵିତେ ।
ଜୀଵିତାନ୍ତେଽ ମୃତଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟଵା ପୀତ୍ଵା ଵିଷମିଵାତୁରଃ ॥ 4 ॥
ଉତ୍ତରା ଫଲ୍ଗୁନୀ ହ୍ଯଦ୍ଯ ଶ୍ଵସ୍ତୁ ହସ୍ତେନ ଯୋକ୍ଷ୍ଯତେ ।
ଅଭିପ୍ରାଯାମ ସୁଗ୍ରୀଵ ସର୍ଵାନୀକସମାଵୃତାଃ ॥ 5 ॥
ନିମିତ୍ତାନି ଚ ପଶ୍ଯାମି ଯାନି ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵନ୍ତି ଚ ।
ନିହତ୍ଯ ରାଵଣଂ ସୀତାମାନଯିଷ୍ଯାମି ଜାନକୀମ୍ ॥ 6 ॥
ଉପରିଷ୍ଟାଦ୍ଧି ନଯନଂ ସ୍ଫୁରମାଣମିଦଂ ମମ ।
ଵିଜଯଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ଶଂସତୀଵ ମନୋରଥମ୍ ॥ 7 ॥
ତତୋ ଵାନରରାଜେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସୁପୂଜିତଃ ।
ଉଵାଚ ରାମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁନରପ୍ଯର୍ଧକୋଵିଦଃ ॥ 8 ॥
ଅଗ୍ରେ ଯାତୁ ବଲସ୍ଯାସ୍ଯ ନୀଲୋ ମାର୍ଗମଵେକ୍ଷିତୁମ୍ ।
ଵୃତଶ୍ଶତସହସ୍ରେଣ ଵାନରାଣାଂ ତରସ୍ଵିନାମ୍ ॥ 9 ॥
ଫଲମୂଲଵତା ନୀଲ ଶୀତକାନନଵାରିଣା ।
ପଥା ମଧୁମତା ଚାଶୁ ସେନାଂ ସେନାପତେ ନଯ ॥ 10 ॥
ଦୂଷଯେଯୁର୍ଦୁରାତ୍ମନଃ ପଥି ମୂଲଫଲୋଦକମ୍ ।
ରାକ୍ଷସାଃ ପରିରକ୍ଷେଥାସ୍ତେଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ନିତ୍ଯମୁଦ୍ଯତଃ ॥ 11 ॥
ନିମ୍ନେଷୁ ଵନଦୁର୍ଗେଷୁ ଵନେଷୁ ଚ ଵନୌକସଃ ।
ଅଭିପ୍ଲୁତ୍ଯାଭିପଶ୍ଯେଯୁଃ ପରେଷାଂ ନିହିତଂ ବଲମ୍ ॥ 12 ॥
ଯଚ୍ଚ ଫଲ୍ଗୁ ବଲଂ କିଞ୍ଚିତ୍ତ ଦତ୍ରୈଵୋପପଦ୍ଯତାମ୍ ।
ଏତଦ୍ଧି କୃତ୍ଯଂ ଘୋରଂ ନୋ ଵିକ୍ରମେଣ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତାମ୍ ॥ 13 ॥
ସାଗରୌଘନିଭଂ ଭୀମମଗ୍ରାନୀକଂ ମହାବଲାଃ ।
କପିସିଂହାଃ ପ୍ରକର୍ଷସ୍ତୁ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ ॥ 14 ॥
କପି ସିମ୍ହା ପ୍ରକର୍ଷନ୍ତୁ ଶତଶୋ ଅଥ ସହସ୍ରଶଃ ।
ଗଜଃ ଚ ଗିରି ସମ୍କାଶୋ ଗଵଯଃ ଚ ମହାବଲଃ ॥ 15 ॥
ଯାତୁ ଵାନରଵାହିନ୍ଯା ଵାନରଃ ପ୍ଲଵତାଂ ଵରଃ ।
ପାଲଯନ୍ଦକ୍ଷିଣଂ ପାର୍ଶ୍ଵମୃଷଭୋ ଵାନରର୍ଷଭଃ ॥ 16 ॥
ଗନ୍ଧହସ୍ତୀଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷସ୍ତରସ୍ଵୀ ଗନ୍ଧମାଦନଃ ।
ଯାତୁ ଵାନରଵାହିନ୍ଯା ସ୍ସଵ୍ଯଂ ପାର୍ଶ୍ଵମଧିଷ୍ଠିତଃ ॥ 17 ॥
ଯାସ୍ଯାମି ବଲମଧ୍ଯେଽହଂ ବଲୌଘମଭିହର୍ଷଯନ୍ ।
ଅଧିରୁହ୍ଯ ହନୂମନ୍ତ ମୈରାଵତ ମିଵେଶ୍ଵରଃ ॥ 18 ॥
ଅଙ୍ଗଦେନୈଷ ସଂଯାତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚାନ୍ତ କୋପମଃ ।
ସାର୍ଵଭୌମେନ ଭୂତେଶୋ ଦ୍ରଵିଣାଧିପତିର୍ଯଥା ॥ 19 ॥
ଜାମ୍ବଵାଂଶ୍ଚ ସୁଷେଣଶ୍ଚ ଵେଗଦର୍ଶୀ ଚ ଵାନରଃ ।
ଋକ୍ଷରାଜୋ ମହାସତ୍ତ୍ଵଃ କୁକ୍ଷିଂ ରକ୍ଷନ୍ତୁ ତେ ତ୍ରଯଃ ॥ 20 ॥
ରାଘଵସ୍ଯ ଵଚଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାହିନୀପତିଃ ।
ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ମହାଵୀର୍ଯୋ ଵାନରାନ୍ଵାନରର୍ଷଭ ଃ ॥ 21 ॥
ତେ ଵାନରଗଣାସ୍ସର୍ଵେ ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ଯୁଯୁତ୍ସଵଃ ।
ଗୁହାଭ୍ଯଶ୍ଶିଖରେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଅଶୁ ପୁପ୍ଲୁଵିରେ ତଦା ॥ 22 ॥
ତତୋ ଵାନରରାଜେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ପୂଜିତଃ ।
ଜଗାମ ରାମୋଧର୍ମାତ୍ମା ସସୈନ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍ ॥ 23 ॥
ଶତୈଃ ଶତସହସ୍ରୈଶ୍ଚ କୋଟିଭିଶ୍ଚାଯୁତୈରପି ।
ଵାରଣାଭୈଶ୍ଚ ହରିଭିର୍ଯଯୌ ପରିଵୃତସ୍ତଦା ॥ 24 ॥
ତଂ ଯାନ୍ତମନୁଯାନ୍ତୀ ସା ମହତୀ ହରିଵାହିନୀ ।
ଦୃପ୍ତାଃ ପ୍ରମୁଦିତାସ୍ସର୍ଵେ ସୁଗ୍ରୀଵେଣାଭିପାଲିତାଃ ॥ 25 ॥
ହୃଷ୍ଟାଃ ପ୍ରମୁଦିତାଃ ସର୍ଵେ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ଅଭିପାଲିତାଃ ।
ଆପ୍ଲଵନ୍ତଃ ପ୍ଲଵନ୍ତଃ ଚ ଗର୍ଜନ୍ତଃ ଚ ପ୍ଲଵଂ ଗମାଃ ॥ 26 ॥
ଭକ୍ଷ୍ଯନ୍ତ ସ୍ସୁଗନ୍ଧୀନି ମଧୂନି ଚ ଫଲାନି ଚ ।
ଉଦ୍ଵହନ୍ତୋ ମହାଵୃକ୍ଷାନ୍ ମଞ୍ଜରୀପୁଞ୍ଜଧାରିଣଃ ॥ 27 ॥
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସହସା ଦୃପ୍ତା ନିର୍ଵହାନ୍ତି କ୍ଷିପନ୍ତି ଚ ।
ପତନ୍ତଶ୍ପୋତ୍ପତ୍ନତ୍ଯନ୍ଯେ ପାତଯନ୍ତ୍ଯପରେ ପରାନ୍ ॥ 28 ॥
ରାଵଣୋ ନୋ ନିହନ୍ତଵ୍ଯସ୍ସର୍ଵେ ଚ ରଜନୀଚରାଃ ।
ଇତି ଗର୍ଜନ୍ତି ହରଯୋ ରାଘଵସ୍ଯ ସମୀପତଃ ॥ 29 ॥
ପୁରସ୍ତାଦୃଷଭୋ ଵୀରୋ ନୀଲଃ କୁମୁଦ ଏଵ ଚ ।
ପନ୍ଥାନଂ ଶୋଧଯନ୍ତିସ୍ମ ଵାନରୈର୍ବହୁଭି ସ୍ସହ ॥ 30 ॥
ମଧ୍ଯେ ତୁ ରାଜା ସୁଗ୍ରୀଵୋ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଵ ଚ ।
ବଲଭିର୍ବହୁଭି ର୍ଭୀମୈର୍ଵୃତାଶ୍ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣାଃ ॥ 31 ॥
ହରିଶ୍ଶତଵଲିର୍ଵୀରଃ କୋଟୀଭିର୍ଦଶଭିର୍ଵୃତଃ ।
ସର୍ଵାମେକୋ ହ୍ଯାଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ରରକ୍ଷ ହରିଵାହିନୀମ୍ ॥ 32 ॥
କୋଟୀଶତପରୀଵାରଃ କେସରୀ ପନସୋ ଗଜଃ ।
ଅର୍କଶ୍ଚାତିବଲଃ ପାର୍ଶ୍ଵମେକଂ ତସ୍ଯାଭିରକ୍ଷତି ॥ 33 ॥
ସୁଷେଣୋ ଜାମ୍ବଵାଂଶ୍ଚୈଵ ଋକ୍ଷୈର୍ବହୁଭିରାଵୃତୌ ।
ସୁଗ୍ରୀଵଂ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ଜଘନଂ ସମ୍ରରକ୍ଷତୁଃ ॥ 34 ॥
ତେଷାଂ ସେନାପତିର୍ଵୀରୋ ନୀଲୋ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵଃ ।
ସମ୍ପତନ୍ପତତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତଦ୍ବଲଂ ପର୍ଯପାଲଯାତ୍ ॥ 35 ॥
ଦରୀମୁଖଃ ପ୍ରଜଙ୍ଘଶ୍ଚ ରମ୍ଭୋଽଥ ରଭସଃ କପିଃ ।
ସର୍ଵତଶ୍ଚ ଯଯୁର୍ଵୀରାସ୍ତ୍ଵରଯନ୍ତଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାନ୍ ॥ 36 ॥
ଏଵଂ ତେ ହରିଶାର୍ଦୂଲା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ବଲଦର୍ପିତାଃ ।
ଅପଶ୍ଯଂସ୍ତେ ଗିରିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସହ୍ଯଂ ଦ୍ରୁମାଲତାଯୁତମ୍ ॥ 37 ॥
ସରାଂସି ଚ ସୁପୁଲ୍ଲାନି ତଟାକାନି ଵନାନି ଚ ॥ 38 ॥
ରାମସ୍ଯ ଶାସନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭୀମକୋପସ୍ଯ ଭୀତଵତ୍ ।
ଵର୍ଜଯନ୍ନଗରାଭ୍ଯାଶାଂ ସ୍ତଥା ଜନପଦାନପି ॥ 39 ॥
ସାଗରୌଘନିଭଂ ଭୀମଂ ତଦ୍ଵାନରବଲଂ ମହତ୍ ।
ଉତ୍ସସର୍ପ ମହାଘୋଷଂ ଭୀମଘୋଷମିଵାର୍ଣଵଃ ॥ 40 ॥
ତସ୍ଯଦାଶରଥେଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଶୂରାସ୍ତେ କପିକୁଙଜରାଃ ।
ତୋର୍ଣମାପୁପ୍ଲୁଵୁ ସ୍ସର୍ଵେ ସଦଶ୍ଵା ଇଵ ଚୋଦିତାଃ ॥ 41 ॥
କପିଭ୍ଯାମୁହ୍ଯମାନୌ ତୌ ଶୁଶୁଭାତେ ନରର୍ଷଭୌ ।
ମହାଦ୍ଭ୍ଯାମିଵ ସମ୍ସ୍ପୃଷ୍ଟୌ ଗ୍ରହାଭ୍ଯାଂ ଚନ୍ଦ୍ରଭାସ୍କରୌ ॥ 42 ॥
ତତୋ ଵାନରରାଜେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସୁପୂଜିତଃ ।
ଜଗାମ ରାମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ସସୈନ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍ ॥ 43 ॥
ତମଙ୍ଗଦଗତୋ ରାମଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଶୁଭଯା ଗିରା ।
ଉଵାଚ ପରିପୂର୍ଣାର୍ଥଃ ସ୍ମୃତିମାନ୍ ପ୍ରତିଭାନଵାନ୍ ॥ 44 ॥
ହୃତାମଵାପ୍ଯ ଵୈଦେହୀଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ହତ୍ଵା ଚ ରାଵଣମ୍ ।
ସମୃଦ୍ଧାର୍ଥସ୍ସମୃଦ୍ଧାର୍ଥମଯୋଧ୍ଯାଂ ପ୍ରତିଯାସ୍ଯସି ॥ 45 ॥
ମହାନ୍ତି ଚ ନିମିତ୍ତାନି ଦିଵି ଭୂମୌ ଚ ରାଘଵ ।
ଶୁଭାନି ତଵ ପଶ୍ଯାମି ସର୍ଵାଣ୍ଯେନାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ ।
ଅନୁଵାତି ଶିଵୋ ଵାଯୁ ସ୍ସେଵାଂ ମୃଦୁହିତ ସ୍ସୁଖଃ ॥ 46 ॥
ପୂର୍ଣଵଲ୍ଗୁସ୍ଵରାଶ୍ଚେମେ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମୃଗଦ୍ଵିଜାଃ ।
ପ୍ରସନ୍ନାଶ୍ଚ ଦିଶ ସ୍ସର୍ଵା ଵିମଲଶ୍ଚ ଦିଵାକରଃ ॥ 47 ॥
ଉଶନା ଚ ପ୍ରସନ୍ନାର୍ଚିରନୁ ତ୍ଵାଂ ଭାର୍ଗଵୋ ଗତଃ ॥ 48 ॥
ବ୍ରହ୍ମରାଶିର୍ଵିଶୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ଶୁଦ୍ଦାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ ।
ଅର୍ଚିଷ୍ମନ୍ତଃ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଧ୍ରୁଵଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ॥ 49 ॥
ତ୍ରିଶଙ୍କୁର୍ଵିମଲୋ ଭାତି ରାଜର୍ଷିସ୍ସପୁରୋହିତଃ ।
ପିତାମହାଃ ପୁରୋଽସ୍ମାକମିକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ॥ 50 ॥
ଵିମଲେ ଚ ପ୍ରକାଶେତେ ଵିଶାଖେ ନିରୁପପ୍ଲୁଵେ ।
ନକ୍ଷତ୍ର ଵରମସ୍ମାକମିକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ॥ 51 ॥
ନୈରୃତଂ ନୈରୃତାନାଂ ଚ ନକ୍ଷତ୍ରମଭିପୀଡ୍ଯତେ ।
ମୂଲୋ ମୂଲଵତା ସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ଧୂପ୍ଯତେ ଧୂମକେତୁନା ॥ 52 ॥
ସର୍ଵଂ ଚୈତଦ୍ଵିନାଶାଯ ରାକ୍ଷସାନାମୁପ ସ୍ଥିତମ୍ ।
କାଲେ କାଲଗୃହୀତାନାଂ ନକ୍ଷତ୍ର ଗ୍ରହପୀଡିତମ୍ ॥ 53 ॥
ପ୍ରସନ୍ନା ସ୍ସୁରସାଶ୍ଚାପୋ ଵନାନି ଫଲଵନ୍ତି ଚ ।
ପ୍ରଵାନ୍ତ୍ଯଭ୍ଯ ନାଧିକଂ ଗନ୍ଧାନ୍ଯଥର୍ତୁକୁସୁମା ଦ୍ରୁମାଃ ॥ 54 ॥
ଵ୍ଯୂଢାନି କପିସୈନ୍ଯାନି ପ୍ରକାଶନ୍ତେଽଧିକଂ ପ୍ରଭୋ ॥ 55 ॥
ଦେଵାନାମିଵ ସୈନ୍ଯାନି ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ତାରକାମଯେ ।
ଏଵମାର୍ଯ ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯୈତାନ୍ପ୍ରୀତୋ ଭଵିତୁମର୍ହସି ॥ 56 ॥
ଇତି ଭ୍ରାତରମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ହୃଷ୍ଟ ସ୍ସୌମିତ୍ରିରବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଅଥାଵୃତ୍ଯ ମହୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ଜଗାମ ମହତୀ ଚମୂଃ ॥ 57 ॥
ଋକ୍ଷଵାନରଶର୍ଦୂଲୈର୍ନ ଖଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁଧୈର୍ଵୁତା ।
କାରାଗ୍ରୈଶ୍ଚରଣାଗ୍ରୈଶ୍ଚ ଵାନରୈ ରୁତ୍ଥିତଂ ରଜଃ ।
ଭୀମମନ୍ତର୍ଦଧେ ଲୋକଂ ନିଵାର୍ଯ ସଵିତୁଃ ପ୍ରଭାମ୍ ॥ 58 ॥
ପର୍ଵତଵନାକାଶାଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ହରିଵାହିନୀ ।
ଛାଦଯନ୍ତୀ ଯଯୌ ଭୀମା ଦ୍ଯାମିଵାମ୍ବୁଦସନ୍ତତିଃ ॥ 59 ॥
ଉତ୍ତରନ୍ତ୍ଯାଂ ଚ ସେନାଯାଂ ସ୍ସତତଂ ବହୁଯୋଜନମ୍ ।
ନଦୀସ୍ରୋତାଂସି ସର୍ଵାଣି ସସ୍ଯନ୍ଦୁର୍ଵିପରୀତଵତ୍ ॥ 60 ॥
ସରାଂସି ଵିମଲାମ୍ଭାଂସି ଦ୍ରୁମାକୀର୍ଣାଂଶ୍ଚ ପର୍ଵତା ।
ସମାନ୍ ଭୂମିପ୍ରଦେଶାଂଶ୍ଚ ଵନାନି ଫଲଵନ୍ତି ଚ ।
ମଧ୍ଯେନ ଚ ସମନ୍ତାଚ୍ଚ ତିର୍ଯକ୍ଚାଥଶ୍ଚ ସମାଽଵିଶତ୍ ॥ 61 ॥
ସମାଵୃତ୍ଯ ମହୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ଜଗାମ ମହତୀ ଚମୂଃ ।
ତେହୃଷ୍ଟଵଦନା ସ୍ସର୍ଵେ ଜଗ୍ମୁର୍ମାରୁତରଂହସଃ ॥ 62 ॥
ହରଯୋ ରାଘଵସ୍ଯାର୍ଥେ ସମାରୋପିତଵିକ୍ରମାଃ ॥ 63 ॥
ହର୍ଷଂଵୀର୍ଯ ବଲୋଦ୍ରେକାନ୍ଦର୍ଶଯନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍ ।
ଯୌଵନୋତ୍ସେକଜାନ୍ଦର୍ପାଦ୍ଵିଵିଧାଂଶ୍ଚକ୍ରୁରଧ୍ଵନି ॥ 64 ॥
ତତ୍ର କେଚିଦ୍ଦ୍ରୁତଂ ଜଗ୍ମୁରୁତ୍ପେତୁଶ୍ଚ ତଥାପରେ ।
କେଚିତ୍କିଲକିଲାଂ ଚକ୍ରୁର୍ଵାନରା ଵନଗୋଚରାଃ ॥ 65 ॥
ପ୍ରାସ୍ପୋଟଯଂଶ୍ଚ ପୁଚ୍ଛାନି ସନ୍ନିଜଗ୍ମୁଃ ପଦାନ୍ଯପି ।
ଭୁଜାଵନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଶୈଲାଂଶ୍ଚ ଦ୍ରୁମାନନ୍ଯେ ବଭଞ୍ଜିରେ ॥ 66 ॥
ଆରୋହନ୍ତଶ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗାଣି ଗିରୀଣାଂ ଗିରିଗୋଚରାଃ ।
ମହାନାଦାନ୍ ପ୍ରମୁଞ୍ଚନ୍ତି କ୍ଷ୍ଵେଡାମନ୍ଯେ ପ୍ରଚକ୍ରିତେ ॥ 67 ॥
ଊରୁଵେଗୈଶ୍ଚ ମମୃଦୁର୍ଲତାଜାଲାନ୍ଯନେକଶଃ ।
ଜୃମ୍ଭମାଣାଶ୍ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତା ଵିଚିକ୍ରୀଡୁଶ୍ଶିଲାଦ୍ରୁମୈ ଃ ॥ 68 ॥
ଶତଶ୍ଶତସହସ୍ରୈଶ୍ଚ କୋଟିଭିଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ ।
ଵାନରାଣାଂ ସୁଘୋରାଣାଂ ଶ୍ରୀମତ୍ପରିଵୃତା ମହୀ ॥ 69 ॥
ସା ସ୍ମ ଯାତି ଦିଵାରାତ୍ରଂ ମହତୀ ହରିଵାହିନୀ ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟମୁଦିତାସ୍ସେନା ସୁଗ୍ରୀଵେଣାଭିପାଲିତାଃ ॥ 70 ॥
ଵାନରାସ୍ତ୍ଵରିତଂ ଯାନ୍ତି ସର୍ଵେ ଯୁଦ୍ଧାଭିନନ୍ଦିନଃ ।
ପ୍ରମୋକ୍ଷଯିଷଵ ସ୍ସୀତାଂ ମୁହୂର୍ତଂ କ୍ଵାପି ନାଵସନ୍ ॥ 71 ॥
ତତଃ ପାଦପସମ୍ଭାଧଂ ନାନାମୃଗସମାଯୁତାମ ।
ସହ୍ଯପର୍ଵତମାସେଦୁର୍ମଲଯଞ୍ଚ ମହୀଧରମ୍ ॥ 72 ॥
କାନନାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ନଦୀଃ ପ୍ରସ୍ରଵଣାନି ଚ ।
ପଶ୍ଯନ୍ନନି ଯଯୌ ରାମସ୍ସହ୍ଯସ୍ଯ ମଲଯସ୍ଯ ଚ ॥ 73 ॥
ଚମ୍ପକାଂସ୍ ତିଲକାମଃ ଚୂତାନ୍ ଅଶୋକାନ୍ ସିନ୍ଦୁ ଵାରକାନ୍ ।
ତିନିଶାନ୍ କରଵୀରାମଃ ଚ ତିମିଶାନ୍ ଭନ୍ଜନ୍ତି ସ୍ମ ପ୍ଲଵଂ ଗମାଃ ॥ 74 ॥
ଅଙ୍କୋଲାଂଶ୍ଚ କରଞ୍ଚାଂଶ୍ଚ ପ୍ଲକ୍ଷନ୍ଯଗ୍ରୋଧତିନ୍ଦୁକାନ୍ ।
ଜମ୍ବୁକାମଲକାନ୍ନାପାନ୍ଭଜନ୍ତି ସ୍ମ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ ॥ 75 ॥
ପ୍ରସ୍ତରେଷୁ ଚ ରମ୍ଯେଷୁ ଵିଵିଧାଃ କାନନଦ୍ରୁମାଃ ।
ଵାଯୁଵେଗପ୍ରଚଲିତାଃ ପୁଷ୍ପୈରଵକିରନ୍ତି ତାନ୍ ॥ 76 ॥
ମାରୁତସ୍ସୁଖସଂସ୍ପର୍ଶୋ ଵାତି ଚନ୍ଦନଶୀତଲଃ ।
ଷଟପଦୈରନୁକୂଜଦ୍ଭିର୍ଵନେଷୁ ମଧୁଗନ୍ଧିଷୁ ॥ 77 ॥
ଅଧିକଂ ଶୈଲରାଜସ୍ତୁ ଧାତୁଭିସ୍ସୁଵିଭୂଷିତଃ ।
ଧାତୁଭ୍ଯଃପ୍ରସୃତୋ ରେଣୁର୍ଵାଯୁଵେଗ ଵିଘଟ୍ଟିତଃ ।
ସୁମହଦ୍ଵାନରାନୀକଂ ଛାଦଯାମାସ ସର୍ଵତଃ ॥ 78 ॥
ଗିରିପ୍ରସ୍ଥେଷୁ ରମ୍ଯେଷୁ ସର୍ଵତ ସମ୍ପ୍ର ପୁଷ୍ପିତାଃ ।
କେତକସ୍ସିନ୍ଦୁଵାରାଶ୍ଚ ଵାସନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ମନୋରମାଃ ॥ 79 ॥
ମାଧଵ୍ଯୋ ଗନ୍ଧପୂର୍ଣାଶ୍ଚ କୁନ୍ଦଗୁଲ୍ମାଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାଃ ।
ଚିରିବିଲ୍ଵା ମଧୂକାଶ୍ଚ ଵଞ୍ଜୁଲା ପ୍ରିଯକାସ୍ତଥା ॥ 80 ॥
ସୁଫୂର୍ଜକାସ୍ତିଲକାଶ୍ଚୈଵ ନାଗଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାଃ ।
ଚୂତାଃ ପାଟଲଯକାଶ୍ଚୈଵ କୋଵିଦାରାଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାଃ ॥ 81 ॥
ମୁଚୁଲିନ୍ଦାର୍ଜୁନାଶ୍ଚୈଵ ଶିଂଶୁପାଃ କୁଟଜାସ୍ତଥା ।
ଧଵା ଶ୍ଶାଲ୍ମଲଯଶ୍ଚୈଵ ରକ୍ତାଃ କୁରଵକାସ୍ତଥା ॥ 82 ॥
ହିନ୍ତାଲାସ୍ତିନିଶାଶ୍ଚୈଵ ଚୂର୍ଣକା ନୀପକାସ୍ତଥା ।
ନୀଲାଶୋକାଶ୍ଚ ଵରଣା ଅଙ୍କୋଲାଃ ପଦ୍ମକାସ୍ତଥା ॥ 83 ॥
ପ୍ଲଵମାନୈଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗୈସ୍ତୁ ସର୍ଵେ ପର୍ଯାକୁଲୀକୃତାମ୍ ॥ 84 ॥
ଵାପ୍ଯସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଗିରୌ ଶିତାଃ ପଲ୍ଵଲାନି ତଥୈଵ ଚ ।
ଚକ୍ରଵାକାନୁଚରିତାଃ କାରଣ୍ଡଵନିଷେଵିତାଃ ॥ 85 ॥
ପ୍ଲଵୈଃ କ୍ରୌଞ୍ଚେଶ୍ଚ ସଙ୍କୀର୍ଣା ଵରାହମୃଗ ସେଵିତାଃ ।
ଋକ୍ଷୈସ୍ତରକ୍ଷୁଭିସ୍ସିମ୍ହୈଶ୍ଶାର୍ଦୂଲୈଶ୍ଚ ଭଯାଵହୈଃ ॥ 86 ॥
ଵ୍ଯାଲୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଭୀମୈ ସ୍ସେଵ୍ଯମାନା ସ୍ସମନ୍ତତଃ ।
ପଦ୍ମୈସ୍ସୌଗନ୍ଦିକୈଃ ପୁଲ୍ଲୈଃ କୁମୁଦୈଶ୍ଚୋତ୍ପଲୈସ୍ତଥା ॥ 87 ॥
ଵାରିଜୈର୍ଵିଵିଧୈଃ ପୁଷ୍ପୈ ରମ୍ଯାସ୍ତତ୍ର ଜଲାଶଯାଃ ।
ତସ୍ଯ ସାନୁଷୁ କୂଜନ୍ତି ନାନାଦ୍ଵିଜଗଣାସ୍ତଥା ॥ 88 ॥
ସ୍ନାତ୍ଵା ପୀତ୍ଵୋଦକାନ୍ଯତ୍ର ଜଲେ କ୍ରୀଡନ୍ତି ଵାନରାଃ ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପ୍ଲାଵଯନ୍ତି ସ୍ମ ଶୈଲମାରୁହ୍ଯ ଵାନରାଃ ॥ 89 ॥
ଫଲାନ୍ଯ ମୃତଗନ୍ଧୀନି ମୂଲାନି କୁସୁମାନି ଚ ।
ବଭଞ୍ଜୁର୍ଵାସ୍ତତ୍ର ପାଦପାନଂ ମଦୋତ୍କଟାଃ ॥ 90 ॥
ଦ୍ରୋଣମାତ୍ରପ୍ରମାଣାନି ଲମ୍ବମାନାନି ଵାନରାଃ ।
ଯଯୁଃ ପିବନ୍ତ ହୃଷ୍ଟାସ୍ତେ ମଧୂନି ମଧୁପିଙ୍ଗଲାଃ ॥ 91 ॥
ପାଦପାନଵଭଞ୍ଜନ୍ତୋ ଵିକର୍ଷନ୍ତ ସ୍ତଥା ଲତାଃ ।
ଵିଧମନ୍ତୋ ଗିରିଵରାନ୍ପ୍ରଯଯୁଃ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ ॥ 92 ॥
ଵୃକ୍ଷେଭ୍ଯୋଽନ୍ଯେ ତୁ କପଯୋ ନଦନ୍ତୋ ମଧୁଦର୍ପିତାଃ ।
ଅନ୍ଯେ ଵୃକ୍ଷାନ୍ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରପିବନ୍ତ୍ଯପି ଚାପରେ ॥ 93 ॥
ବଭୂଵ ଵସୁଧା ତୈସ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣା ହରିଯୂଥପୈଃ ।
ଯଥା କଲମକେଦାରୈଃ ପକ୍ଵୈରିଵ ଵସୁନ୍ଦରା ॥ 94 ॥
ମହେନ୍ଦ୍ରମଥ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ ।
ଅଧ୍ଯାରୋହନ୍ମହାବାହୁଶ୍ଶିଖରଂ ଦ୍ରୁମଭୂଷିତମ୍ ॥ 95 ॥
ତତଶ୍ଶିଖରମାରୁହ୍ଯ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ ।
କୂର୍ମମୀନସମାକୀର୍ଣମପଶ୍ଯତ୍ସଲିଲାକୁଲମ୍ ॥ 96 ॥
ତେ ସହ୍ଯଂ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ମଲଯଂ ଚ ମହାଗିରିମ୍ ।
ଆସେଦୁରାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ସମୁଦ୍ରଂ ଭମନିସ୍ସ୍ଵନମ୍ ॥ 97 ॥
ଅଵରୁହ୍ଯ ଜଗାମାଶୁ ଵେଲାଵନମନୁତ୍ତମମ୍ ।
ରାମୋ ରମଯତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଟ ସ୍ସସୁଗ୍ରୀଵ ସ୍ସଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ॥ 98 ॥
ଅଥ ଧୌତୋପଲତଲାଂ ତୋଯୌଘୈ ସ୍ସହସୋତ୍ଥିତୈଃ ।
ଵେଲାମାସାଦ୍ଯ ଵିପୁଲାନ୍ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 99 ॥
ଏତେ ଵଯମନୁପ୍ରାପ୍ତା ସ୍ସୁଗ୍ରୀଵ ଵରୁଣାଲଯମ୍ ।
ଇହେଦାନୀଂ ଵିଚିନ୍ତା ସାଯା ନଃ ପୂର୍ଵସମୁତ୍ଥିତା ॥ 100 ॥
ଅତଃ ପରମତୀରୋଽଯଂ ସାଗର ସ୍ସରିତାଂ ପତିଃ ।
ନ ଚାଯମନୁପାଯେନ ଶକ୍ଯସ୍ତରିତୁମର୍ଣଵଃ ॥ 101 ॥
ତଦିହୈଵ ନିଵେଶୋଽସ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରସ୍ତୂଯତାମିହ ।
ଯଥେଦଂ ଵାନରବଲଂ ପରଂ ପାରମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥ 102 ॥
ଇତୀଵ ସ ମହାବାହୁସ୍ସୀତାହରଣକର୍ଶିତଃ ।
ରାମସ୍ସାଗରମାସାଦ୍ଯ ଵାସମାଜ୍ଞାପଯତ୍ତଦା ॥ 103 ॥
ସର୍ଵା ସ୍ସେନା ନିଵେଶ୍ଯନ୍ତାଂ ଵେଲାଯାଂ ହରିପୁଙ୍ଗଵ ।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ମନ୍ତ୍ରକାଲୋ ନସ୍ସାଗରସ୍ଯେହ ଲଙ୍ଘନେ ॥ 104 ॥
ସ୍ଵାଂ ସ୍ଵାଂ ସେନାଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମା ଚ କଶ୍ଚିତ୍କୁତୋ ଵ୍ରଜେତ୍ ।
ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଵାନରାଶ୍ଶୂରାଜ୍ଞେଯଂ ଛନ୍ନଂ ଭଯଂ ଚ ନଃ ॥ 105 ॥
ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵ ସ୍ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ।
ସେନାଂ ନିଵେଶଯତତୀରେ ସାଗରସ୍ଯ ଦ୍ରୁମାଯୁତେ ॥ 106 ॥
ଵିରରାଜ ସମୀପସ୍ଥଂ ସାଗରସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ବଲମ୍ ।
ମଧୁପାଣ୍ଡୁଜଲ ଶ୍ରଶୀମାନ୍ ଦ୍ଵିତୀଯ ଇଵ ସାଗରଃ ॥ 107 ॥
ଵେଲାଵନମୁପାଗମ୍ଯ ତତସ୍ତେ ହରିପୁଙ୍ଗଵାଃ ।
ନିଵିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ପରଂ ପାରଂ କାଙ୍କ୍ଷମାଣା ମହୋଦଧେଃ ॥ 108 ॥
ତେଷାଂ ନିଵିଶମାନାନାଂ ସୈନ୍ଯସନ୍ନାହନିସ୍ସ୍ଵନଃ ।
ଅନ୍ତର୍ଧାଯ ମହାନାଦମର୍ଣଵସ୍ଯ ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁଵେ ॥ 109 ॥
ସା ଵାନରାଣାଂ ଧ୍ଵଜିନୀ ସୁଗ୍ରୀଵେଣାଭିପାଲିତା ।
ତ୍ରିଧା ନିଵିଷ୍ଟା ମହତୀ ରାମସ୍ଯାର୍ଥପରାଽଭଵତ୍ ॥ 110 ॥
ସା ମହାର୍ଣଵମାସାଦ୍ଯ ହୃଷ୍ଟା ଵାନରଵାହିନୀ ।
ଵାଯୁଵେଗସମାଧୂତଂ ପଶ୍ଯମାନା ମହାର୍ଣଵମ୍ ॥ 111 ॥
ଦୂରପାରମସମ୍ବାଧଂ ରକ୍ଷୋଗଣନିଷେଵିତମ୍ ।
ପଶ୍ଯନ୍ତୋ ଵରୁଣାଵାସଂ ନିଷେଦୁର୍ହରିଯୂଥପାଃ ॥ 112 ॥
ଚଣ୍ଡନକ୍ରଗ୍ରାହଂ ଘୋରଂ କ୍ଷପାଦୌ ଦିଵସକ୍ଷ୍ଯେ ।
ହସନ୍ତମିଵ ଫେନୌଘୈର୍ନୃତ୍ଯନ୍ତମିଵ ଚୋର୍ମିଭିଃ ॥ 113 ॥
ଚନ୍ଦ୍ରୋଦଯେ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ପ୍ରତିଚନ୍ଦ୍ରସମାକୁଲମ୍ ।
ଚଣ୍ଡାନିଲମହାଗ୍ରାହୈଃ କୀର୍ଣଂ ତିମିତିମିଙ୍ଗିଲୈଃ ॥ 114 ॥
ଦୀପ୍ତଭୋଗୈରିଵାକୀର୍ଣଂ ଭୁଜଙ୍ଗୈର୍ଵରୁଣାଲଯମ୍ ।
ଅଵଗାଢଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵୈର୍ନାନାଶୈଲସମାକୁଲମ୍ ।
ସୁଦୁର୍ଗଂ ଦୁର୍ଗମାର୍ଗଂ ତମଗାଧ ମସୁରାଲଯମ୍ ॥ 115 ॥
ମକରୈର୍ନାଗଭୋଗୈଶ୍ଚ ଵିଗାଢା ଵାତଲୋଲିତାଃ ।
ଉତ୍ପେତୁଶ୍ଚ ନିପେତୁଶ୍ଚ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧା ଜଲରାଶଯଃ ॥ 116 ॥
ଉତ୍ପେତୁଃ ଚ ନିପେତୁଃ ଚ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧା ଜଲ ରାଶଯଃ ।
ଅଗ୍ନି ଚୂର୍ଣଂ ଇଵ ଆଵିଦ୍ଧଂ ଭାସ୍କର ଅମ୍ବୁ ମନୋ ରଗମ୍ ॥ 117 ॥
ସାଗରଂ ଚାମ୍ବରପ୍ରଖ୍ଯମମ୍ବରଂ ସାଗରୋପମମ୍ ।
ସାଗରଂ ଚାମ୍ବରଂ ଚେତି ନିର୍ଵିଶେଷ ମଦୃଶ୍ଯତ ॥ 118 ॥
ସମ୍ପୃକ୍ତଂ ନଭସାପ୍ଯମ୍ଭସ୍ସମ୍ପୃକ୍ତଂ ଚ ନଭୋଽମ୍ଭସା ।
ତାଦୃଗ୍ରୂପେଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ତାରାରତ୍ନସମାକୁଲେ ॥ 119 ॥
ସମୁତ୍ପତିତମେଘସ୍ଯ ଵୀଚିମାଲାକୁଲସ୍ଯ ଚ ।
ଵିଶେଷୋ ନ ଦ୍ଵଯୋରାସୀତ୍ସାଗରସ୍ଯାମ୍ବରସ୍ଯ ଚ ॥ 120 ॥
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯୈରାହତା ସ୍ସକ୍ତା ସ୍ସସ୍ଵନୁର୍ଭୀମନିସ୍ସ୍ଵନାଃ ।
ଊର୍ମଯସ୍ସିନ୍ଧୁରାଜସ୍ଯ ମହାଭେର୍ଯ ଇଵାହଵେ ॥ 121 ॥
ରତ୍ନୌଘ ଜଲସନ୍ନାଦଂ ଵିଷକ୍ତମିଵ ଵାଯୁନା ।
ଉତ୍ପତନ୍ତମିଵ କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ଯାଦୋଗଣସମାକୁଲମ୍ ॥ 122 ॥
ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ମହୋତ୍ସାହ ଵାତାହତଜଲାଶଯମ୍ ।
ଅନିଲୋଦ୍ଧୂତମାକାଶେ ପ୍ରଵଲ୍ଗନ୍ତ ମମିଵୋର୍ମିଭିଃ ॥ 123 ॥
ତତୋ ଵିସ୍ମଯମାପନ୍ନା ହରଯୋ ଦଦୃଶୁର୍ହରଯସ୍ତଦା ।
ଭ୍ରାନ୍ତୋର୍ମିଜାଲସନ୍ନାଦଂ ପ୍ରଲୋଲମିଵ ସାଗରମ୍ ॥ 124 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଥସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
tato'bravīnmahātejā rāmassatyaparākramaḥ || 1 ||
yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ |
kṣipramenāṃ mathiṣyāmi satyametadbravīmi te || 2 ||
asmin muhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaye |
yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākara || 3 ||
sītāṃ hṛtvā tu me jātu kvāsau yāsyati yāsyataḥ |
sītā śrutvābhiyānaṃ me aśāmeṣyati jīvite |
jīvitānte' mṛtaṃ spṛṣṭavā pītvā viṣamivāturaḥ || 4 ||
uttarā phalgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate |
abhiprāyāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 5 ||
nimittāni ca paśyāmi yāni prādurbhavanti ca |
nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 6 ||
upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama |
vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 7 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
uvāca rāmo dharmātmā punarapyardhakovidaḥ || 8 ||
agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum |
vṛtaśśatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 9 ||
phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā |
pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 10 ||
dūṣayeyurdurātmanaḥ pathi mūlaphalodakam |
rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 11 ||
nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ |
abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihitaṃ balam || 12 ||
yacca phalgu balaṃ kiñcitta datraivopapadyatām |
etaddhi kṛtyaṃ ghoraṃ no vikrameṇa prayujyatām || 13 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ |
kapisiṃhāḥ prakarṣastu śataśo'tha sahasraśaḥ || 14 ||
kapi simhā prakarṣantu śataśo atha sahasraśaḥ |
gajaḥ ca giri samkāśo gavayaḥ ca mahābalaḥ || 15 ||
yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ varaḥ |
pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 16 ||
gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |
yātu vānaravāhinyā ssavyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 17 ||
yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan |
adhiruhya hanūmanta mairāvata miveśvaraḥ || 18 ||
aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścānta kopamaḥ |
sārvabhaumena bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 19 ||
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 20 ||
rāghavasya vacaśśrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
vyādideśa mahāvīryo vānarānvānararṣabha ḥ || 21 ||
te vānaragaṇāssarve samutpatya yuyutsavaḥ |
guhābhyaśśikharebhyaśca aśu pupluvire tadā || 22 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ |
jagāma rāmodharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiścāyutairapi |
vāraṇābhaiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 24 ||
taṃ yāntamanuyāntī sā mahatī harivāhinī |
dṛptāḥ pramuditāssarve sugrīveṇābhipālitāḥ || 25 ||
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇa abhipālitāḥ |
āplavantaḥ plavantaḥ ca garjantaḥ ca plavaṃ gamāḥ || 26 ||
bhakṣyanta ssugandhīni madhūni ca phalāni ca |
udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 27 ||
anyonyaṃ sahasā dṛptā nirvahānti kṣipanti ca |
patantaśpotpatnatyanye pātayantyapare parān || 28 ||
rāvaṇo no nihantavyassarve ca rajanīcarāḥ |
iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ || 29 ||
purastādṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca |
panthānaṃ śodhayantisma vānarairbahubhi ssaha || 30 ||
madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca |
balabhirbahubhi rbhīmairvṛtāśśatrunibarhaṇāḥ || 31 ||
hariśśatavalirvīraḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |
sarvāmeko hyāvaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 32 ||
koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ |
arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 33 ||
suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtau |
sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ samrarakṣatuḥ || 34 ||
teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṅgavaḥ |
sampatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayāt || 35 ||
darīmukhaḥ prajaṅghaśca rambho'tha rabhasaḥ kapiḥ |
sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṅgamān || 36 ||
evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ |
apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumālatāyutam || 37 ||
sarāṃsi ca supullāni taṭākāni vanāni ca || 38 ||
rāmasya śāsanaṃ jñātvā bhīmakopasya bhītavat |
varjayannagarābhyāśāṃ stathā janapadānapi || 39 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat |
utsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmaghoṣamivārṇavaḥ || 40 ||
tasyadāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuṅajarāḥ |
torṇamāpupluvu ssarve sadaśvā iva coditāḥ || 41 ||
kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhāte nararṣabhau |
mahādbhyāmiva samspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau || 42 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 43 ||
tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaśśubhayā girā |
uvāca paripūrṇārthaḥ smṛtimān pratibhānavān || 44 ||
hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam |
samṛddhārthassamṛddhārthamayodhyāṃ pratiyāsyasi || 45 ||
mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava |
śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyenārthasiddhaye |
anuvāti śivo vāyu ssevāṃ mṛduhita ssukhaḥ || 46 ||
pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ |
prasannāśca diśa ssarvā vimalaśca divākaraḥ || 47 ||
uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ || 48 ||
brahmarāśirviśuddhaśca śuddāśca paramarṣayaḥ |
arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 49 ||
triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣissapurohitaḥ |
pitāmahāḥ puro'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 50 ||
vimale ca prakāśete viśākhe nirupapluve |
nakṣatra varamasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 51 ||
nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramabhipīḍyate |
mūlo mūlavatā spṛṣṭo dhūpyate dhūmaketunā || 52 ||
sarvaṃ caitadvināśāya rākṣasānāmupa sthitam |
kāle kālagṛhītānāṃ nakṣatra grahapīḍitam || 53 ||
prasannā ssurasāścāpo vanāni phalavanti ca |
pravāntyabhya nādhikaṃ gandhānyathartukusumā drumāḥ || 54 ||
vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho || 55 ||
devānāmiva sainyāni saṅgrāme tārakāmaye |
evamārya |
samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi || 56 ||
iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭa ssaumitrirabravīt |
athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ || 57 ||
ṛkṣavānaraśardūlairna khadaṃṣṭrāyudhairvutā |
kārāgraiścaraṇāgraiśca vānarai rutthitaṃ rajaḥ |
bhīmamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 58 ||
parvatavanākāśāṃ dakṣiṇāṃ harivāhinī |
chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasantatiḥ || 59 ||
uttarantyāṃ ca senāyāṃ ssatataṃ bahuyojanam |
nadīsrotāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat || 60 ||
sarāṃsi vimalāmbhāṃsi drumākīrṇāṃśca parvatā |
samān bhūmipradeśāṃśca vanāni phalavanti ca |
madhyena ca samantācca tiryakcāthaśca samā'viśat || 61 ||
samāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |
tehṛṣṭavadanā ssarve jagmurmārutaraṃhasaḥ || 62 ||
harayo rāghavasyārthe samāropitavikramāḥ || 63 ||
harṣaṃvīrya balodrekāndarśayantaḥ parasparam |
yauvanotsekajāndarpādvividhāṃścakruradhvani || 64 ||
tatra keciddrutaṃ jagmurutpetuśca tathāpare |
kecitkilakilāṃ cakrurvānarā vanagocarāḥ || 65 ||
prāspoṭayaṃśca pucchāni sannijagmuḥ padānyapi |
bhujāvanikṣipya śailāṃśca drumānanye babhañjire || 66 ||
ārohantaśca śṛṅgāṇi girīṇāṃ girigocarāḥ |
mahānādān pramuñcanti kṣveḍāmanye pracakrite || 67 ||
ūruvegaiśca mamṛdurlatājālānyanekaśaḥ |
jṛmbhamāṇāśca vikrāntā vicikrīḍuśśilādrumai ḥ || 68 ||
śataśśatasahasraiśca koṭibhiśca sahasraśaḥ |
vānarāṇāṃ sughorāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī || 69 ||
sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī |
prahṛṣṭamuditāssenā sugrīveṇābhipālitāḥ || 70 ||
vānarāstvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandinaḥ |
pramokṣayiṣava ssītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan || 71 ||
tataḥ pādapasambhādhaṃ nānāmṛgasamāyutāma |
sahyaparvatamāsedurmalayañca mahīdharam || 72 ||
kānanāni vicitrāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
paśyannani yayau rāmassahyasya malayasya ca || 73 ||
campakāṃs tilakāmaḥ cūtān aśokān sindu vārakān |
tiniśān karavīrāmaḥ ca timiśān bhanjanti sma plavaṃ gamāḥ || 74 ||
aṅkolāṃśca karañcāṃśca plakṣanyagrodhatindukān |
jambukāmalakānnāpānbhajanti sma plavaṅgamāḥ || 75 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti tān || 76 ||
mārutassukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
ṣaṭapadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 77 ||
adhikaṃ śailarājastu dhātubhissuvibhūṣitaḥ |
dhātubhyaḥprasṛto reṇurvāyuvega vighaṭṭitaḥ |
sumahadvānarānīkaṃ chādayāmāsa sarvataḥ || 78 ||
giriprastheṣu ramyeṣu sarvata sampra puṣpitāḥ |
ketakassinduvārāśca vāsantyaśca manoramāḥ || 79 ||
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca puṣpitāḥ |
ciribilvā madhūkāśca vañjulā priyakāstathā || 80 ||
suphūrjakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ |
cūtāḥ pāṭalayakāścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 81 ||
muculindārjunāścaiva śiṃśupāḥ kuṭajāstathā |
dhavā śśālmalayaścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 82 ||
hintālāstiniśāścaiva cūrṇakā nīpakāstathā |
nīlāśokāśca varaṇā aṅkolāḥ padmakāstathā || 83 ||
plavamānaiḥ plavaṅgaistu sarve paryākulīkṛtām || 84 ||
vāpyastasmin girau śitāḥ palvalāni tathaiva ca |
cakravākānucaritāḥ kāraṇḍavaniṣevitāḥ || 85 ||
plavaiḥ krauñceśca saṅkīrṇā varāhamṛga sevitāḥ |
ṛkṣaistarakṣubhissimhaiśśārdūlaiśca bhayāvahaiḥ || 86 ||
vyālaiśca bahubhirbhīmai ssevyamānā ssamantataḥ |
padmaissaugandikaiḥ pullaiḥ kumudaiścotpalaistathā || 87 ||
vārijairvividhaiḥ puṣpai ramyāstatra jalāśayāḥ |
tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā || 88 ||
snātvā pītvodakānyatra jale krīḍanti vānarāḥ |
anyonyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ || 89 ||
phalānya mṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca |
babhañjurvāstatra pādapānaṃ madotkaṭāḥ || 90 ||
droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ |
yayuḥ pibanta hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 91 ||
pādapānavabhañjanto vikarṣanta stathā latāḥ |
vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 92 ||
vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nadanto madhudarpitāḥ |
anye vṛkṣānprapadyante prapibantyapi cāpare || 93 ||
babhūva vasudhā taistu sampūrṇā hariyūthapaiḥ |
yathā kalamakedāraiḥ pakvairiva vasundarā || 94 ||
mahendramatha samprāpya rāmo rājīvalocanaḥ |
adhyārohanmahābāhuśśikharaṃ drumabhūṣitam || 95 ||
tataśśikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ |
kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilākulam || 96 ||
te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim |
āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhamanissvanam || 97 ||
avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭa ssasugrīva ssalakṣmaṇaḥ || 98 ||
atha dhautopalatalāṃ toyaughai ssahasotthitaiḥ |
velāmāsādya vipulānrāmo vacanamabravīt || 99 ||
ete vayamanuprāptā ssugrīva varuṇālayam |
ihedānīṃ vicintā sāyā naḥ pūrvasamutthitā || 100 ||
ataḥ paramatīro'yaṃ sāgara ssaritāṃ patiḥ |
na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 101 ||
tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha |
yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 102 ||
itīva sa mahābāhussītāharaṇakarśitaḥ |
rāmassāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 103 ||
sarvā ssenā niveśyantāṃ velāyāṃ haripuṅgava |
samprāpto mantrakālo nassāgarasyeha laṅghane || 104 ||
svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścitkuto vrajet |
gacchantu vānarāśśūrājñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 105 ||
rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīva ssahalakṣmaṇaḥ |
senāṃ niveśayatatīre sāgarasya drumāyute || 106 ||
virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam |
madhupāṇḍujala śraśīmān dvitīya iva sāgaraḥ || 107 ||
velāvanamupāgamya tataste haripuṅgavāḥ |
niviṣṭāśca paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 108 ||
teṣāṃ niviśamānānāṃ sainyasannāhanissvanaḥ |
antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruve || 109 ||
sā vānarāṇāṃ dhvajinī sugrīveṇābhipālitā |
tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparā'bhavat || 110 ||
sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī |
vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 111 ||
dūrapāramasambādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 112 ||
caṇḍanakragrāhaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣye |
hasantamiva phenaughairnṛtyantamiva cormibhiḥ || 113 ||
candrodaye samudbhūtaṃ praticandrasamākulam |
caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṅgilaiḥ || 114 ||
dīptabhogairivākīrṇaṃ bhujaṅgairvaruṇālayam |
avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam |
sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādha masurālayam || 115 ||
makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalolitāḥ |
utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 116 ||
utpetuḥ ca nipetuḥ ca pravṛddhā jala rāśayaḥ |
agni cūrṇaṃ iva āviddhaṃ bhāskara ambu mano ragam || 117 ||
sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam |
sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣa madṛśyata || 118 ||
sampṛktaṃ nabhasāpyambhassampṛktaṃ ca nabho'mbhasā |
tādṛgrūpeca dṛśyate tārāratnasamākule || 119 ||
samutpatitameghasya vīcimālākulasya ca |
viśeṣo na dvayorāsītsāgarasyāmbarasya ca || 120 ||
anyonyairāhatā ssaktā ssasvanurbhīmanissvanāḥ |
ūrmayassindhurājasya mahābherya ivāhave || 121 ||
ratnaugha jalasannādaṃ viṣaktamiva vāyunā |
utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 122 ||
dadṛśuste mahotsāha vātāhatajalāśayam |
aniloddhūtamākāśe pravalganta mamivormibhiḥ || 123 ||
tato vismayamāpannā harayo dadṛśurharayastadā |
bhrāntormijālasannādaṃ pralolamiva sāgaram || 124 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturthassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ चतुर्थस्सर्गः ।
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ॥ 1 ॥
यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।
क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ 2 ॥
अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ।
युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ॥ 3 ॥
सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यतः ।
सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते ।
जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ॥ 4 ॥
उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।
अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ॥ 5 ॥
निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च ।
निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ॥ 6 ॥
उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।
विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥ 7 ॥
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।
उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ॥ 8 ॥
अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।
वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ 9 ॥
फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।
पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ॥ 10 ॥
दूषयेयुर्दुरात्मनः पथि मूलफलोदकम् ।
राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ॥ 11 ॥
निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।
अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ॥ 12 ॥
यच्च फल्गु बलं किञ्चित्त दत्रैवोपपद्यताम् ।
एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ॥ 13 ॥
सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।
कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ 14 ॥
कपि सिम्हा प्रकर्षन्तु शतशो अथ सहस्रशः ।
गजः च गिरि सम्काशो गवयः च महाबलः ॥ 15 ॥
यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः ।
पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ॥ 16 ॥
गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।
यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ 17 ॥
यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।
अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ॥ 18 ॥
अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्त कोपमः ।
सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ॥ 19 ॥
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥ 20 ॥
राघवस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ॥ 21 ॥
ते वानरगणास्सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ।
गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ॥ 22 ॥
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।
जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ 23 ॥
शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि ।
वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ॥ 24 ॥
तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी ।
दृप्ताः प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥ 25 ॥
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेण अभिपालिताः ।
आप्लवन्तः प्लवन्तः च गर्जन्तः च प्लवं गमाः ॥ 26 ॥
भक्ष्यन्त स्सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।
उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥ 27 ॥
अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहान्ति क्षिपन्ति च ।
पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥ 28 ॥
रावणो नो निहन्तव्यस्सर्वे च रजनीचराः ।
इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ॥ 29 ॥
पुरस्तादृषभो वीरो नीलः कुमुद एव च ।
पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ॥ 30 ॥
मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।
बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ॥ 31 ॥
हरिश्शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।
सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ॥ 32 ॥
कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।
अर्कश्चातिबलः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ॥ 33 ॥
सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ ।
सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ॥ 34 ॥
तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः ।
सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ॥ 35 ॥
दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः ।
सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ॥ 36 ॥
एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।
अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ॥ 37 ॥
सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ॥ 38 ॥
रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।
वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ॥ 39 ॥
सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।
उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णवः ॥ 40 ॥
तस्यदाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुङजराः ।
तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ॥ 41 ॥
कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ।
महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ॥ 42 ॥
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ 43 ॥
तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणश्शुभया गिरा ।
उवाच परिपूर्णार्थः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ॥ 44 ॥
हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ।
समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ॥ 45 ॥
महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ।
शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये ।
अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ॥ 46 ॥
पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।
प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ॥ 47 ॥
उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ॥ 48 ॥
ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥ 49 ॥
त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिस्सपुरोहितः ।
पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ 50 ॥
विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपप्लुवे ।
नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ 51 ॥
नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।
मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ॥ 52 ॥
सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुप स्थितम् ।
काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ॥ 53 ॥
प्रसन्ना स्सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।
प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ॥ 54 ॥
व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ॥ 55 ॥
देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये ।
एवमार्य ।
समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ॥ 56 ॥
इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्ट स्सौमित्रिरब्रवीत् ।
अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ॥ 57 ॥
ऋक्षवानरशर्दूलैर्न खदंष्ट्रायुधैर्वुता ।
काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।
भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ॥ 58 ॥
पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।
छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ॥ 59 ॥
उत्तरन्त्यां च सेनायां स्सततं बहुयोजनम् ।
नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ॥ 60 ॥
सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वता ।
समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।
मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ॥ 61 ॥
समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।
तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ॥ 62 ॥
हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ॥ 63 ॥
हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।
यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ॥ 64 ॥
तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ।
केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ॥ 65 ॥
प्रास्पोटयंश्च पुच्छानि सन्निजग्मुः पदान्यपि ।
भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ॥ 66 ॥
आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः ।
महानादान् प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेडामन्ये प्रचक्रिते ॥ 67 ॥
ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ।
जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ॥ 68 ॥
शतश्शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः ।
वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ॥ 69 ॥
सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।
प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥ 70 ॥
वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ॥ 71 ॥
ततः पादपसम्भाधं नानामृगसमायुताम ।
सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ॥ 72 ॥
काननानि विचित्राणि नदीः प्रस्रवणानि च ।
पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ॥ 73 ॥
चम्पकांस् तिलकामः चूतान् अशोकान् सिन्दु वारकान् ।
तिनिशान् करवीरामः च तिमिशान् भन्जन्ति स्म प्लवं गमाः ॥ 74 ॥
अङ्कोलांश्च करञ्चांश्च प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान् ।
जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ॥ 75 ॥
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ॥ 76 ॥
मारुतस्सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।
षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ 77 ॥
अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्सुविभूषितः ।
धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः ।
सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ॥ 78 ॥
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः ।
केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ॥ 79 ॥
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ॥ 80 ॥
सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।
चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ 81 ॥
मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा ।
धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥ 82 ॥
हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।
नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ॥ 83 ॥
प्लवमानैः प्लवङ्गैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृताम् ॥ 84 ॥
वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिताः पल्वलानि तथैव च ।
चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ॥ 85 ॥
प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।
ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ॥ 86 ॥
व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।
पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ॥ 87 ॥
वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।
तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ॥ 88 ॥
स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।
अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ॥ 89 ॥
फलान्य मृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ।
बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ॥ 90 ॥
द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ।
ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ 91 ॥
पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्त स्तथा लताः ।
विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ॥ 92 ॥
वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः ।
अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ॥ 93 ॥
बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरियूथपैः ।
यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ॥ 94 ॥
महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः ।
अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ॥ 95 ॥
ततश्शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।
कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ॥ 96 ॥
ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।
आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ॥ 97 ॥
अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।
रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ॥ 98 ॥
अथ धौतोपलतलां तोयौघै स्सहसोत्थितैः ।
वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ॥ 99 ॥
एते वयमनुप्राप्ता स्सुग्रीव वरुणालयम् ।
इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ॥ 100 ॥
अतः परमतीरोऽयं सागर स्सरितां पतिः ।
न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ॥ 101 ॥
तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।
यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ॥ 102 ॥
इतीव स महाबाहुस्सीताहरणकर्शितः ।
रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ॥ 103 ॥
सर्वा स्सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव ।
सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ॥ 104 ॥
स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ।
गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ॥ 105 ॥
रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीव स्सहलक्ष्मणः ।
सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ॥ 106 ॥
विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ।
मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ॥ 107 ॥
वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः ।
निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ॥ 108 ॥
तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः ।
अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ॥ 109 ॥
सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता ।
त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ॥ 110 ॥
सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।
वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ॥ 111 ॥
दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।
पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ॥ 112 ॥
चण्डनक्रग्राहं घोरं क्षपादौ दिवसक्ष्ये ।
हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ॥ 113 ॥
चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ।
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ॥ 114 ॥
दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।
अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ।
सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ॥ 115 ॥
मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः ।
उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ॥ 116 ॥
उत्पेतुः च निपेतुः च प्रवृद्धा जल राशयः ।
अग्नि चूर्णं इव आविद्धं भास्कर अम्बु मनो रगम् ॥ 117 ॥
सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ॥ 118 ॥
सम्पृक्तं नभसाप्यम्भस्सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा ।
तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ॥ 119 ॥
समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च ।
विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ॥ 120 ॥
अन्योन्यैराहता स्सक्ता स्सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः ।
ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ॥ 121 ॥
रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।
उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ॥ 122 ॥
ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।
अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ॥ 123 ॥
ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुर्हरयस्तदा ।
भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ॥ 124 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
tato'bravīnmahātejā rāmassatyaparākramaḥ || 1 ||
yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ |
kṣipramenāṃ mathiṣyāmi satyametadbravīmi te || 2 ||
asmin muhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaye |
yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākara || 3 ||
sītāṃ hṛtvā tu me jātu kvāsau yāsyati yāsyataḥ |
sītā śrutvābhiyānaṃ me aśāmeṣyati jīvite |
jīvitānte' mṛtaṃ spṛṣṭavā pītvā viṣamivāturaḥ || 4 ||
uttarā phalgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate |
abhiprāyāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 5 ||
nimittāni ca paśyāmi yāni prādurbhavanti ca |
nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 6 ||
upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama |
vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 7 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
uvāca rāmo dharmātmā punarapyardhakovidaḥ || 8 ||
agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum |
vṛtaśśatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 9 ||
phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā |
pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 10 ||
dūṣayeyurdurātmanaḥ pathi mūlaphalodakam |
rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 11 ||
nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ |
abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihitaṃ balam || 12 ||
yacca phalgu balaṃ kiñcitta datraivopapadyatām |
etaddhi kṛtyaṃ ghoraṃ no vikrameṇa prayujyatām || 13 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ |
kapisiṃhāḥ prakarṣastu śataśo'tha sahasraśaḥ || 14 ||
kapi simhā prakarṣantu śataśo atha sahasraśaḥ |
gajaḥ ca giri samkāśo gavayaḥ ca mahābalaḥ || 15 ||
yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ varaḥ |
pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 16 ||
gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |
yātu vānaravāhinyā ssavyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 17 ||
yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan |
adhiruhya hanūmanta mairāvata miveśvaraḥ || 18 ||
aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścānta kopamaḥ |
sārvabhaumena bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 19 ||
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 20 ||
rāghavasya vacaśśrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
vyādideśa mahāvīryo vānarānvānararṣabha ḥ || 21 ||
te vānaragaṇāssarve samutpatya yuyutsavaḥ |
guhābhyaśśikharebhyaśca aśu pupluvire tadā || 22 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ |
jagāma rāmodharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiścāyutairapi |
vāraṇābhaiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 24 ||
taṃ yāntamanuyāntī sā mahatī harivāhinī |
dṛptāḥ pramuditāssarve sugrīveṇābhipālitāḥ || 25 ||
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇa abhipālitāḥ |
āplavantaḥ plavantaḥ ca garjantaḥ ca plavaṃ gamāḥ || 26 ||
bhakṣyanta ssugandhīni madhūni ca phalāni ca |
udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 27 ||
anyonyaṃ sahasā dṛptā nirvahānti kṣipanti ca |
patantaśpotpatnatyanye pātayantyapare parān || 28 ||
rāvaṇo no nihantavyassarve ca rajanīcarāḥ |
iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ || 29 ||
purastādṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca |
panthānaṃ śodhayantisma vānarairbahubhi ssaha || 30 ||
madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca |
balabhirbahubhi rbhīmairvṛtāśśatrunibarhaṇāḥ || 31 ||
hariśśatavalirvīraḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |
sarvāmeko hyāvaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 32 ||
koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ |
arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 33 ||
suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtau |
sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ samrarakṣatuḥ || 34 ||
teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṅgavaḥ |
sampatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayāt || 35 ||
darīmukhaḥ prajaṅghaśca rambho'tha rabhasaḥ kapiḥ |
sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṅgamān || 36 ||
evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ |
apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumālatāyutam || 37 ||
sarāṃsi ca supullāni taṭākāni vanāni ca || 38 ||
rāmasya śāsanaṃ jñātvā bhīmakopasya bhītavat |
varjayannagarābhyāśāṃ stathā janapadānapi || 39 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat |
utsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmaghoṣamivārṇavaḥ || 40 ||
tasyadāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuṅajarāḥ |
torṇamāpupluvu ssarve sadaśvā iva coditāḥ || 41 ||
kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhāte nararṣabhau |
mahādbhyāmiva samspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau || 42 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 43 ||
tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaśśubhayā girā |
uvāca paripūrṇārthaḥ smṛtimān pratibhānavān || 44 ||
hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam |
samṛddhārthassamṛddhārthamayodhyāṃ pratiyāsyasi || 45 ||
mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava |
śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyenārthasiddhaye |
anuvāti śivo vāyu ssevāṃ mṛduhita ssukhaḥ || 46 ||
pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ |
prasannāśca diśa ssarvā vimalaśca divākaraḥ || 47 ||
uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ || 48 ||
brahmarāśirviśuddhaśca śuddāśca paramarṣayaḥ |
arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 49 ||
triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣissapurohitaḥ |
pitāmahāḥ puro'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 50 ||
vimale ca prakāśete viśākhe nirupapluve |
nakṣatra varamasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 51 ||
nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramabhipīḍyate |
mūlo mūlavatā spṛṣṭo dhūpyate dhūmaketunā || 52 ||
sarvaṃ caitadvināśāya rākṣasānāmupa sthitam |
kāle kālagṛhītānāṃ nakṣatra grahapīḍitam || 53 ||
prasannā ssurasāścāpo vanāni phalavanti ca |
pravāntyabhya nādhikaṃ gandhānyathartukusumā drumāḥ || 54 ||
vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho || 55 ||
devānāmiva sainyāni saṅgrāme tārakāmaye |
evamārya |
samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi || 56 ||
iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭa ssaumitrirabravīt |
athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ || 57 ||
ṛkṣavānaraśardūlairna khadaṃṣṭrāyudhairvutā |
kārāgraiścaraṇāgraiśca vānarai rutthitaṃ rajaḥ |
bhīmamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 58 ||
parvatavanākāśāṃ dakṣiṇāṃ harivāhinī |
chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasantatiḥ || 59 ||
uttarantyāṃ ca senāyāṃ ssatataṃ bahuyojanam |
nadīsrotāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat || 60 ||
sarāṃsi vimalāmbhāṃsi drumākīrṇāṃśca parvatā |
samān bhūmipradeśāṃśca vanāni phalavanti ca |
madhyena ca samantācca tiryakcāthaśca samā'viśat || 61 ||
samāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |
tehṛṣṭavadanā ssarve jagmurmārutaraṃhasaḥ || 62 ||
harayo rāghavasyārthe samāropitavikramāḥ || 63 ||
harṣaṃvīrya balodrekāndarśayantaḥ parasparam |
yauvanotsekajāndarpādvividhāṃścakruradhvani || 64 ||
tatra keciddrutaṃ jagmurutpetuśca tathāpare |
kecitkilakilāṃ cakrurvānarā vanagocarāḥ || 65 ||
prāspoṭayaṃśca pucchāni sannijagmuḥ padānyapi |
bhujāvanikṣipya śailāṃśca drumānanye babhañjire || 66 ||
ārohantaśca śṛṅgāṇi girīṇāṃ girigocarāḥ |
mahānādān pramuñcanti kṣveḍāmanye pracakrite || 67 ||
ūruvegaiśca mamṛdurlatājālānyanekaśaḥ |
jṛmbhamāṇāśca vikrāntā vicikrīḍuśśilādrumai ḥ || 68 ||
śataśśatasahasraiśca koṭibhiśca sahasraśaḥ |
vānarāṇāṃ sughorāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī || 69 ||
sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī |
prahṛṣṭamuditāssenā sugrīveṇābhipālitāḥ || 70 ||
vānarāstvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandinaḥ |
pramokṣayiṣava ssītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan || 71 ||
tataḥ pādapasambhādhaṃ nānāmṛgasamāyutāma |
sahyaparvatamāsedurmalayañca mahīdharam || 72 ||
kānanāni vicitrāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
paśyannani yayau rāmassahyasya malayasya ca || 73 ||
campakāṃs tilakāmaḥ cūtān aśokān sindu vārakān |
tiniśān karavīrāmaḥ ca timiśān bhanjanti sma plavaṃ gamāḥ || 74 ||
aṅkolāṃśca karañcāṃśca plakṣanyagrodhatindukān |
jambukāmalakānnāpānbhajanti sma plavaṅgamāḥ || 75 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti tān || 76 ||
mārutassukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
ṣaṭapadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 77 ||
adhikaṃ śailarājastu dhātubhissuvibhūṣitaḥ |
dhātubhyaḥprasṛto reṇurvāyuvega vighaṭṭitaḥ |
sumahadvānarānīkaṃ chādayāmāsa sarvataḥ || 78 ||
giriprastheṣu ramyeṣu sarvata sampra puṣpitāḥ |
ketakassinduvārāśca vāsantyaśca manoramāḥ || 79 ||
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca puṣpitāḥ |
ciribilvā madhūkāśca vañjulā priyakāstathā || 80 ||
suphūrjakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ |
cūtāḥ pāṭalayakāścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 81 ||
muculindārjunāścaiva śiṃśupāḥ kuṭajāstathā |
dhavā śśālmalayaścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 82 ||
hintālāstiniśāścaiva cūrṇakā nīpakāstathā |
nīlāśokāśca varaṇā aṅkolāḥ padmakāstathā || 83 ||
plavamānaiḥ plavaṅgaistu sarve paryākulīkṛtām || 84 ||
vāpyastasmin girau śitāḥ palvalāni tathaiva ca |
cakravākānucaritāḥ kāraṇḍavaniṣevitāḥ || 85 ||
plavaiḥ krauñceśca saṅkīrṇā varāhamṛga sevitāḥ |
ṛkṣaistarakṣubhissimhaiśśārdūlaiśca bhayāvahaiḥ || 86 ||
vyālaiśca bahubhirbhīmai ssevyamānā ssamantataḥ |
padmaissaugandikaiḥ pullaiḥ kumudaiścotpalaistathā || 87 ||
vārijairvividhaiḥ puṣpai ramyāstatra jalāśayāḥ |
tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā || 88 ||
snātvā pītvodakānyatra jale krīḍanti vānarāḥ |
anyonyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ || 89 ||
phalānya mṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca |
babhañjurvāstatra pādapānaṃ madotkaṭāḥ || 90 ||
droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ |
yayuḥ pibanta hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 91 ||
pādapānavabhañjanto vikarṣanta stathā latāḥ |
vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 92 ||
vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nadanto madhudarpitāḥ |
anye vṛkṣānprapadyante prapibantyapi cāpare || 93 ||
babhūva vasudhā taistu sampūrṇā hariyūthapaiḥ |
yathā kalamakedāraiḥ pakvairiva vasundarā || 94 ||
mahendramatha samprāpya rāmo rājīvalocanaḥ |
adhyārohanmahābāhuśśikharaṃ drumabhūṣitam || 95 ||
tataśśikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ |
kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilākulam || 96 ||
te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim |
āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhamanissvanam || 97 ||
avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭa ssasugrīva ssalakṣmaṇaḥ || 98 ||
atha dhautopalatalāṃ toyaughai ssahasotthitaiḥ |
velāmāsādya vipulānrāmo vacanamabravīt || 99 ||
ete vayamanuprāptā ssugrīva varuṇālayam |
ihedānīṃ vicintā sāyā naḥ pūrvasamutthitā || 100 ||
ataḥ paramatīro'yaṃ sāgara ssaritāṃ patiḥ |
na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 101 ||
tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha |
yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 102 ||
itīva sa mahābāhussītāharaṇakarśitaḥ |
rāmassāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 103 ||
sarvā ssenā niveśyantāṃ velāyāṃ haripuṅgava |
samprāpto mantrakālo nassāgarasyeha laṅghane || 104 ||
svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścitkuto vrajet |
gacchantu vānarāśśūrājñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 105 ||
rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīva ssahalakṣmaṇaḥ |
senāṃ niveśayatatīre sāgarasya drumāyute || 106 ||
virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam |
madhupāṇḍujala śraśīmān dvitīya iva sāgaraḥ || 107 ||
velāvanamupāgamya tataste haripuṅgavāḥ |
niviṣṭāśca paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 108 ||
teṣāṃ niviśamānānāṃ sainyasannāhanissvanaḥ |
antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruve || 109 ||
sā vānarāṇāṃ dhvajinī sugrīveṇābhipālitā |
tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparā'bhavat || 110 ||
sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī |
vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 111 ||
dūrapāramasambādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 112 ||
caṇḍanakragrāhaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣye |
hasantamiva phenaughairnṛtyantamiva cormibhiḥ || 113 ||
candrodaye samudbhūtaṃ praticandrasamākulam |
caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṅgilaiḥ || 114 ||
dīptabhogairivākīrṇaṃ bhujaṅgairvaruṇālayam |
avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam |
sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādha masurālayam || 115 ||
makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalolitāḥ |
utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 116 ||
utpetuḥ ca nipetuḥ ca pravṛddhā jala rāśayaḥ |
agni cūrṇaṃ iva āviddhaṃ bhāskara ambu mano ragam || 117 ||
sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam |
sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣa madṛśyata || 118 ||
sampṛktaṃ nabhasāpyambhassampṛktaṃ ca nabho'mbhasā |
tādṛgrūpeca dṛśyate tārāratnasamākule || 119 ||
samutpatitameghasya vīcimālākulasya ca |
viśeṣo na dvayorāsītsāgarasyāmbarasya ca || 120 ||
anyonyairāhatā ssaktā ssasvanurbhīmanissvanāḥ |
ūrmayassindhurājasya mahābherya ivāhave || 121 ||
ratnaugha jalasannādaṃ viṣaktamiva vāyunā |
utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 122 ||
dadṛśuste mahotsāha vātāhatajalāśayam |
aniloddhūtamākāśe pravalganta mamivormibhiḥ || 123 ||
tato vismayamāpannā harayo dadṛśurharayastadā |
bhrāntormijālasannādaṃ pralolamiva sāgaram || 124 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturthassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.