ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଏକଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତତୋରାମୋମହାତେଜାଧନୁରାଦାଯଵୀର୍ଯଵାନ୍ ।
କିରୀଟିନମ୍ମହାକାଯଙ୍କୁମ୍ଭକର୍ଣନ୍ଦଦର୍ଶ ହ ॥ 1 ॥
ତନ୍ଦୃଷ୍ଟଵାରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠମ୍ପର୍ଵତାକାରଦର୍ଶନମ୍ ।
କ୍ରମମାଣମିଵାକାଶମ୍ପୁରାନାରାଯଣମ୍ପ୍ରଭୁମ୍ ॥ 2 ॥
ସତୋଯାମ୍ବୁଦସଙ୍କାଶଙ୍କାଞ୍ଚନାଙ୍ଗଦଭୂଷଣମ୍ ।
ଦୃଷ୍ଟଵାପୁନଃପ୍ରଦୁଦ୍ରଵାଵାନରାଣାମ୍ମହାଚମୂଃ ॥ 3 ॥
ଵିଦ୍ରୁତାଂଵାହିନୀନ୍ଦୃଷ୍ଟଵାଵର୍ଧମାନଂ ଚ ରାକ୍ଷସମ୍ ।
ସଵିସ୍ମଯମିଦଂରାମୋଵିଭୀଷଣମୁଵାଚ ହ ॥ 4 ॥
କୋଽସୌପର୍ଵତସଙ୍କାଶଃକିରୀଟୀହରିଲୋଚନଃ ।
ଲଙ୍କାଯାନ୍ଦୃଶ୍ଯତେଵୀରଃସଵିଦ୍ଯୁଦିଵତୋଯଦଃ ॥ 5 ॥
ପୃଥିଵ୍ଯାଙ୍କେତୁଭୂତୋଽସୌମହାନେକୋଽତ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ ।
ଯନ୍ଦୃଷ୍ଟଵାଵାନରାସ୍ସର୍ଵେଵିଦ୍ରଵନ୍ତିତତସ୍ତତଃ ॥ 6 ॥
ଆଚକ୍ଷଵସୁମହାନ୍ କୋଽସୌରକ୍ଷୋଵାଯଦିଵାଽସୁରଃ ।
ନ ମଯୈଵଂଵିଧମ୍ଭୂତନ୍ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଙ୍କଦାଚନ ॥ 7 ॥
ସମ୍ପୃଷ୍ଟୋରାଜପୁତ୍ରେଣରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣା ।
ଵିଭୀଷଣୋମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃକାକୁତ୍ଥ୍ସମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 8 ॥
ଯେନଵୈଵସ୍ଵତୋଯୁଦ୍ଧେଵାସଵଶ୍ଚପରାଜିତଃ ।
ସୈଷଵିଶ୍ରଵସଃପୁତ୍ରଃକୁମ୍ଭକର୍ଣଃପ୍ରତାପଵାନ୍ ॥ 9 ॥
ଅସ୍ଯପ୍ରମାଣସଦୃଶୋରାକ୍ଷସାଽନ୍ଯୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।
ଏତେନଦେଵାଯୁଧିଦାନଵାଶ୍ଚଯକ୍ଷାଭୁଜଙ୍ଗାଃପିଶିତାଶନାଶ୍ଚ ।
ଗନ୍ଧର୍ଵଵିଦ୍ଯାଧରକିନ୍ନରୈଶ୍ଚସହସ୍ରଶୋରାଘଵସମ୍ପ୍ରଭଗ୍ନାଃ ॥ 10 ॥
ଶୂଲପାଣିଂଵିରୂପାକ୍ଷଙ୍କୁମ୍ଭକର୍ଣମ୍ମହାବଲମ୍ ।
ହନ୍ତୁଂ ନ ଶେକୁସ୍ତ୍ରିଦଶାଃକାଲୋଽଯମିତିମୋହିତାଃ ॥ 11 ॥
ପ୍ରକୃତ୍ଯାହ୍ଯେଷତେଜସ୍ଵୀକୁମ୍ଭକର୍ଣୋମହାବଲଃ ।
ଅନ୍ଯେଷାଂରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରାଣାଂଵରଦାନକୃତମ୍ବଲମ୍ ॥ 12 ॥
ଏତେନଜାତମାତ୍ରେଣକ୍ଷୁଧାର୍ତେନମହାତ୍ମନା ।
ଭକ୍ଷିତାନିସହସ୍ରାଣିସତ୍ତ୍ଵାନାଂସୁବହୂନ୍ଯପି ॥ 13 ॥
ତେଷୁସମ୍ଭକ୍ଷଯମାଣେଷୁପ୍ରଜାଭଯନିପୀଡିତାଃ ।
ଯାନ୍ତିସ୍ମଶରଣଂଶକ୍ରନ୍ତମପ୍ଯର୍ଥନ୍ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ ॥ 14 ॥
ସକୁନ୍ଭକର୍ଣଙ୍କୁପିତୋମହେନ୍ଦ୍ରୋଜଘାନଵଜ୍ରେଣଶିତେନଵଜ୍ରୀ ।
ସଶକ୍ରଵଜ୍ରାଭିହତୋମହାତ୍ମାଚଚାଲକୋପାଚ୍ଚଭୃଶନ୍ନନାଦ ॥ 15 ॥
ତସ୍ଯନାନଦ୍ଯମାନସ୍ଯକୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ଯରକ୍ଷସଃ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵାନିନାଦଂଵିତ୍ରସ୍ତାଃଭୂମିଭୂଯୋଵିତତ୍ରସେ ॥ 16 ॥
ତତ୍ରକୋପାନ୍ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯକୁମ୍ଭକର୍ଣୋମହାବଲଃ ।
ଵିକୃଷ୍ଯୈରାଵତାଦ୍ଧନ୍ତଞ୍ଜଘାନୋରସିଵାସଵମ୍ ॥ 17 ॥
କୁମ୍ଭକର୍ଣପ୍ରହାରାର୍ତୋଵିଜଜ୍ଵାଲ ସ ଵାସଵଃ ।
ତତୋଵିଷେଦୁସ୍ସହସାଦେଵାବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଦାନଵାଃ ॥ 18 ॥
ପ୍ରଜାଭିସ୍ସହଶକ୍ରଶ୍ଚଯଯୌସ୍ଥାନଂସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ଯଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂଶଶଂସୁସ୍ତେପ୍ରଜାପତେଃ ॥ 19 ॥
ପ୍ରଜାନାମ୍ଭକ୍ଷଣଞ୍ଚାପିଧର୍ଷଣଂ ଚ ଦିଵୌକସାମ୍ ।
ଆଶ୍ରମଧ୍ଵଂସନଞ୍ଚାପିପରସ୍ତ୍ରୀହରଣମ୍ଭୃଶମ୍ ॥ 20 ॥
ଏଵମ୍ପ୍ରଜାଯଦିତ୍ଵେଷଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯତିନିତ୍ଯଶଃ ।
ଅଚିରେଣୈଵକାଲେନଶୂନ୍ଯୋଲୋକୋଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 21 ॥
ଵାସଵସ୍ଯଵଚଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵାସର୍ଵଲୋକପିତାମହଃ ।
ରକ୍ଷାଂସ୍ଯାଵାହଯାମାସକୁମ୍ଭକର୍ଣନ୍ଦଦର୍ଶ ହ ॥ 22 ॥
କୁମ୍ଭକର୍ଣଂସମୀକ୍ଷ୍ଯୈଵଵିତତ୍ରାସପ୍ରଜାପତିଃ ।
ଦୃଷ୍ଟଵାଵିଶ୍ଵାସ୍ଯଚୈଵୈନଂସ୍ଵଯମ୍ଭୂରିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 23 ॥
ଧ୍ରୁଵଂଲୋକଵିନାଶାଯପୌଲସ୍ତ୍ଯେନାସିନିର୍ମିତଃ ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମଦ୍ଯପ୍ରଭୃତିମୃତକଲ୍ପଃଶଯିଷ୍ଯସେ ॥ 24 ॥
ବ୍ରହ୍ମଶାପାଭିଭୂତୋଽଥନିପପାତାଗ୍ରତଃପ୍ରଭୋଃ ।
ତତଃପରମସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତୋରାଵଣୋଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 25 ॥
ଵିଵୃଦ୍ଧଃକାଞ୍ଚନୋଵୃକ୍ଷଃଫଲକାଲେନିକୃତ୍ଯତେ ।
ନ ନପ୍ତାରଂସ୍ଵକନ୍ନ୍ଯାଯଂଶପ୍ତୁମେଵମ୍ପ୍ରଜାପତେ ॥ 26 ॥
ନ ମିଥ୍ଯାଵଚନଶ୍ଚତ୍ଵଂସ୍ଵପ୍ସ୍ଯତ୍ଯେଷ ନ ସଂଶଯଃ ।
କାଲସ୍ତୁକ୍ରିଯତାମସ୍ଯଶଯନେଜାଗରେତଥା ॥ 27 ॥
ରାଵଣସ୍ଯଵଚଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵାସ୍ଵଯମ୍ଭୂରିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଶଯିତାହ୍ଯେଷଷଣ୍ମାସାନେକାହଞ୍ଜାଗରିଷ୍ଯତି ॥ 28 ॥
ଏକେନାହ୍ନା ତ୍ଵସୌ ଵୀରଶ୍ଚ ରନ୍ ଭୂମିଂ ବୁଭୁକ୍ଷିତଃ ।
ଵ୍ଯାତ୍ତାସ୍ଯୋ ଭକ୍ଷଯେଲ୍ଲୋକାନ୍ ସମ୍ଵୃଦ୍ଧ ଇଵ ପାଵକଃ ॥ 29 ॥
ସୋଽସୌଵ୍ଯସମାପନ୍ନଃକୁମ୍ଭକର୍ଣମବୋଧଯତ୍ ।
ତ୍ଵତ୍ପରାକ୍ରମଭୀତଶ୍ଚରାଜାସମ୍ପ୍ରତିରାଵଣଃ ॥ 30 ॥
ସ ଏଷନିର୍ଗତୋଵୀରଃଶିବିରାଦ୍ଭୀମଵିକ୍ରମଃ ।
ଵାନରାନ୍ଭୃଶସଙ୍କୃଦ୍ଧୋଭକ୍ଷଯନ୍ପରିଧାଵତି ॥ 31 ॥
କୁମ୍ଭକର୍ଣଂସମୀକ୍ଷ୍ଯୈଵହରଯୋଽଦ୍ଯପ୍ରଵିଦ୍ରୁତୁଃ ।
କଥମେନଂରଣେକ୍ରୁଦ୍ଧଂଵାରଯିଷ୍ଯନ୍ତିଵାନରାଃ ॥ 32 ॥
ଉଚ୍ଯନ୍ତାଂଵାନରାଃସର୍ଵେଯନ୍ତ୍ରମେତତ୍ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତମ୍ ।
ଇତିଵିଜ୍ଞାଯହରଯୋଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୀହନିର୍ଭଯାଃ ॥ 33 ॥
ଵିଭୀଷଣଵଚଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵାହେତୁମତ୍ସୁମୁଖେରିତମ୍ ।
ଉଵାଚରାଘଵୋଵାକ୍ଯନ୍ନୀଲଂସେନାପତିନ୍ତଦା ॥ 34 ॥
ଗଚ୍ଛସୈନ୍ଯାନିସର୍ଵାଣିଵ୍ଯୂହ୍ଯତିଷ୍ଠସ୍ଵପାଵକେ ।
ଦ୍ଵାରାଣ୍ଯାଦାଯଲଙ୍କାଯାଶ୍ଚର୍ଯାଶ୍ଚାପ୍ଯଥସଙ୍କ୍ରମାନ୍ ॥ 35 ॥
ଶୈଲଶୃଙ୍ଗାଣିଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚଶିଲାଶ୍ଚାପ୍ଯୁପସଂହର ।
ତିଷ୍ଠନ୍ତୁସାଯୁଧାସ୍ସର୍ଵେସାଯୁଧାଶ୍ଶୈଲପାଣଯଃ ॥ 36 ॥
ରାଘଵେଣସମାଦିଷ୍ଟୋନୀଲୋହରିଚମୂପତିଃ ।
ଶଶାସଵାନରାନୀକଂଯଥାଵତ୍କପିକୁଞ୍ଜରଃ ॥ 37 ॥
ତତୋଗଵାକ୍ଷଶ୍ଶରଭୋହନୂମାନଙ୍ଗଦସ୍ତଥା ।
ଶୈଲଶୃଙ୍ଗାଣିଶୈଲାଭାଗୃହୀତ୍ଵାଦ୍ଵାରମଭ୍ଯଯୁଃ ॥ 38 ॥
ରାମଵାକ୍ଯମୁପଶ୍ରୁତ୍ଯ ହରଯୋ ଜିତକାଶିନଃ ।
ପାଦପୈରର୍ଦଯଵନୀରାଵାନରାଃପରଵାହିନୀମ୍ ॥ 39 ॥
ତତୋହରୀଣାନ୍ତଦନୀକମୁଗ୍ରଂରରାଜଶୈଲୋଦ୍ଯତଦୀପ୍ତହସ୍ତମ୍ ।
ଗିରେଃସମୀପାନୁଗତଂଯଥୈଵହନ୍ମହାମ୍ଭୋଧରଜାଲମୁଗ୍ରମ୍ ॥ 40 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |
tatorāmomahātejādhanurādāyavīryavān |
kirīṭinammahākāyaṅkumbhakarṇandadarśa ha || 1 ||
tandṛṣṭavārākṣasaśreṣṭhamparvatākāradarśanam |
kramamāṇamivākāśampurānārāyaṇamprabhum || 2 ||
satoyāmbudasaṅkāśaṅkāñcanāṅgadabhūṣaṇam |
dṛṣṭavāpunaḥpradudravāvānarāṇāmmahācamūḥ || 3 ||
vidrutāṃvāhinīndṛṣṭavāvardhamānaṃ ca rākṣasam |
savismayamidaṃrāmovibhīṣaṇamuvāca ha || 4 ||
ko'sauparvatasaṅkāśaḥkirīṭīharilocanaḥ |
laṅkāyāndṛśyatevīraḥsavidyudivatoyadaḥ || 5 ||
pṛthivyāṅketubhūto'saumahāneko'tradṛśyate |
yandṛṣṭavāvānarāssarvevidravantitatastataḥ || 6 ||
ācakṣavasumahān ko'saurakṣovāyadivā'suraḥ |
na mayaivaṃvidhambhūtandṛṣṭapūrvaṅkadācana || 7 ||
sampṛṣṭorājaputreṇarāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
vibhīṣaṇomahāprājñaḥkākutthsamidamabravīt || 8 ||
yenavaivasvatoyuddhevāsavaścaparājitaḥ |
saiṣaviśravasaḥputraḥkumbhakarṇaḥpratāpavān || 9 ||
asyapramāṇasadṛśorākṣasā'nyo na vidyate |
etenadevāyudhidānavāścayakṣābhujaṅgāḥpiśitāśanāśca |
gandharvavidyādharakinnaraiścasahasraśorāghavasamprabhagnāḥ || 10 ||
śūlapāṇiṃvirūpākṣaṅkumbhakarṇammahābalam |
hantuṃ na śekustridaśāḥkālo'yamitimohitāḥ || 11 ||
prakṛtyāhyeṣatejasvīkumbhakarṇomahābalaḥ |
anyeṣāṃrākṣasendrāṇāṃvaradānakṛtambalam || 12 ||
etenajātamātreṇakṣudhārtenamahātmanā |
bhakṣitānisahasrāṇisattvānāṃsubahūnyapi || 13 ||
teṣusambhakṣayamāṇeṣuprajābhayanipīḍitāḥ |
yāntismaśaraṇaṃśakrantamapyarthannyavedayan || 14 ||
sakunbhakarṇaṅkupitomahendrojaghānavajreṇaśitenavajrī |
saśakravajrābhihatomahātmācacālakopāccabhṛśannanāda || 15 ||
tasyanānadyamānasyakumbhakarṇasyarakṣasaḥ |
śrutvāninādaṃvitrastāḥbhūmibhūyovitatrase || 16 ||
tatrakopānmahendrasyakumbhakarṇomahābalaḥ |
vikṛṣyairāvatāddhantañjaghānorasivāsavam || 17 ||
kumbhakarṇaprahārārtovijajvāla sa vāsavaḥ |
tatoviṣedussahasādevābrahmarṣidānavāḥ || 18 ||
prajābhissahaśakraścayayausthānaṃsvayambhuvaḥ |
kumbhakarṇasyadaurātmyaṃśaśaṃsusteprajāpateḥ || 19 ||
prajānāmbhakṣaṇañcāpidharṣaṇaṃ ca divaukasām |
āśramadhvaṃsanañcāpiparastrīharaṇambhṛśam || 20 ||
evamprajāyaditveṣabhakṣayiṣyatinityaśaḥ |
acireṇaivakālenaśūnyolokobhaviṣyati || 21 ||
vāsavasyavacaśśrutvāsarvalokapitāmahaḥ |
rakṣāṃsyāvāhayāmāsakumbhakarṇandadarśa ha || 22 ||
kumbhakarṇaṃsamīkṣyaivavitatrāsaprajāpatiḥ |
dṛṣṭavāviśvāsyacaivainaṃsvayambhūridamabravīt || 23 ||
dhruvaṃlokavināśāyapaulastyenāsinirmitaḥ |
tasmāttvamadyaprabhṛtimṛtakalpaḥśayiṣyase || 24 ||
brahmaśāpābhibhūto'thanipapātāgrataḥprabhoḥ |
tataḥparamasambhrāntorāvaṇovākyamabravīt || 25 ||
vivṛddhaḥkāñcanovṛkṣaḥphalakālenikṛtyate |
na naptāraṃsvakannyāyaṃśaptumevamprajāpate || 26 ||
na mithyāvacanaścatvaṃsvapsyatyeṣa na saṃśayaḥ |
kālastukriyatāmasyaśayanejāgaretathā || 27 ||
rāvaṇasyavacaśśrutvāsvayambhūridamabravīt |
śayitāhyeṣaṣaṇmāsānekāhañjāgariṣyati || 28 ||
ekenāhnā tvasau vīraśca ran bhūmiṃ bubhukṣitaḥ |
vyāttāsyo bhakṣayellokān samvṛddha iva pāvakaḥ || 29 ||
so'sauvyasamāpannaḥkumbhakarṇamabodhayat |
tvatparākramabhītaścarājāsampratirāvaṇaḥ || 30 ||
sa eṣanirgatovīraḥśibirādbhīmavikramaḥ |
vānarānbhṛśasaṅkṛddhobhakṣayanparidhāvati || 31 ||
kumbhakarṇaṃsamīkṣyaivaharayo'dyapravidrutuḥ |
kathamenaṃraṇekruddhaṃvārayiṣyantivānarāḥ || 32 ||
ucyantāṃvānarāḥsarveyantrametatsamucchritam |
itivijñāyaharayobhaviṣyantīhanirbhayāḥ || 33 ||
vibhīṣaṇavacaśśrutvāhetumatsumukheritam |
uvācarāghavovākyannīlaṃsenāpatintadā || 34 ||
gacchasainyānisarvāṇivyūhyatiṣṭhasvapāvake |
dvārāṇyādāyalaṅkāyāścaryāścāpyathasaṅkramān || 35 ||
śailaśṛṅgāṇivṛkṣāṃścaśilāścāpyupasaṃhara |
tiṣṭhantusāyudhāssarvesāyudhāśśailapāṇayaḥ || 36 ||
rāghaveṇasamādiṣṭonīloharicamūpatiḥ |
śaśāsavānarānīkaṃyathāvatkapikuñjaraḥ || 37 ||
tatogavākṣaśśarabhohanūmānaṅgadastathā |
śailaśṛṅgāṇiśailābhāgṛhītvādvāramabhyayuḥ || 38 ||
rāmavākyamupaśrutya harayo jitakāśinaḥ |
pādapairardayavanīrāvānarāḥparavāhinīm || 39 ||
tatoharīṇāntadanīkamugraṃrarājaśailodyatadīptahastam |
gireḥsamīpānugataṃyathaivahanmahāmbhodharajālamugram || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ एकषष्टितमस्सर्गः ।
ततोरामोमहातेजाधनुरादायवीर्यवान् ।
किरीटिनम्महाकायङ्कुम्भकर्णन्ददर्श ह ॥ 1 ॥
तन्दृष्टवाराक्षसश्रेष्ठम्पर्वताकारदर्शनम् ।
क्रममाणमिवाकाशम्पुरानारायणम्प्रभुम् ॥ 2 ॥
सतोयाम्बुदसङ्काशङ्काञ्चनाङ्गदभूषणम् ।
दृष्टवापुनःप्रदुद्रवावानराणाम्महाचमूः ॥ 3 ॥
विद्रुतांवाहिनीन्दृष्टवावर्धमानं च राक्षसम् ।
सविस्मयमिदंरामोविभीषणमुवाच ह ॥ 4 ॥
कोऽसौपर्वतसङ्काशःकिरीटीहरिलोचनः ।
लङ्कायान्दृश्यतेवीरःसविद्युदिवतोयदः ॥ 5 ॥
पृथिव्याङ्केतुभूतोऽसौमहानेकोऽत्रदृश्यते ।
यन्दृष्टवावानरास्सर्वेविद्रवन्तिततस्ततः ॥ 6 ॥
आचक्षवसुमहान् कोऽसौरक्षोवायदिवाऽसुरः ।
न मयैवंविधम्भूतन्दृष्टपूर्वङ्कदाचन ॥ 7 ॥
सम्पृष्टोराजपुत्रेणरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
विभीषणोमहाप्राज्ञःकाकुत्थ्समिदमब्रवीत् ॥ 8 ॥
येनवैवस्वतोयुद्धेवासवश्चपराजितः ।
सैषविश्रवसःपुत्रःकुम्भकर्णःप्रतापवान् ॥ 9 ॥
अस्यप्रमाणसदृशोराक्षसाऽन्यो न विद्यते ।
एतेनदेवायुधिदानवाश्चयक्षाभुजङ्गाःपिशिताशनाश्च ।
गन्धर्वविद्याधरकिन्नरैश्चसहस्रशोराघवसम्प्रभग्नाः ॥ 10 ॥
शूलपाणिंविरूपाक्षङ्कुम्भकर्णम्महाबलम् ।
हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाःकालोऽयमितिमोहिताः ॥ 11 ॥
प्रकृत्याह्येषतेजस्वीकुम्भकर्णोमहाबलः ।
अन्येषांराक्षसेन्द्राणांवरदानकृतम्बलम् ॥ 12 ॥
एतेनजातमात्रेणक्षुधार्तेनमहात्मना ।
भक्षितानिसहस्राणिसत्त्वानांसुबहून्यपि ॥ 13 ॥
तेषुसम्भक्षयमाणेषुप्रजाभयनिपीडिताः ।
यान्तिस्मशरणंशक्रन्तमप्यर्थन्न्यवेदयन् ॥ 14 ॥
सकुन्भकर्णङ्कुपितोमहेन्द्रोजघानवज्रेणशितेनवज्री ।
सशक्रवज्राभिहतोमहात्माचचालकोपाच्चभृशन्ननाद ॥ 15 ॥
तस्यनानद्यमानस्यकुम्भकर्णस्यरक्षसः ।
श्रुत्वानिनादंवित्रस्ताःभूमिभूयोवितत्रसे ॥ 16 ॥
तत्रकोपान्महेन्द्रस्यकुम्भकर्णोमहाबलः ।
विकृष्यैरावताद्धन्तञ्जघानोरसिवासवम् ॥ 17 ॥
कुम्भकर्णप्रहारार्तोविजज्वाल स वासवः ।
ततोविषेदुस्सहसादेवाब्रह्मर्षिदानवाः ॥ 18 ॥
प्रजाभिस्सहशक्रश्चययौस्थानंस्वयम्भुवः ।
कुम्भकर्णस्यदौरात्म्यंशशंसुस्तेप्रजापतेः ॥ 19 ॥
प्रजानाम्भक्षणञ्चापिधर्षणं च दिवौकसाम् ।
आश्रमध्वंसनञ्चापिपरस्त्रीहरणम्भृशम् ॥ 20 ॥
एवम्प्रजायदित्वेषभक्षयिष्यतिनित्यशः ।
अचिरेणैवकालेनशून्योलोकोभविष्यति ॥ 21 ॥
वासवस्यवचश्श्रुत्वासर्वलोकपितामहः ।
रक्षांस्यावाहयामासकुम्भकर्णन्ददर्श ह ॥ 22 ॥
कुम्भकर्णंसमीक्ष्यैववितत्रासप्रजापतिः ।
दृष्टवाविश्वास्यचैवैनंस्वयम्भूरिदमब्रवीत् ॥ 23 ॥
ध्रुवंलोकविनाशायपौलस्त्येनासिनिर्मितः ।
तस्मात्त्वमद्यप्रभृतिमृतकल्पःशयिष्यसे ॥ 24 ॥
ब्रह्मशापाभिभूतोऽथनिपपाताग्रतःप्रभोः ।
ततःपरमसम्भ्रान्तोरावणोवाक्यमब्रवीत् ॥ 25 ॥
विवृद्धःकाञ्चनोवृक्षःफलकालेनिकृत्यते ।
न नप्तारंस्वकन्न्यायंशप्तुमेवम्प्रजापते ॥ 26 ॥
न मिथ्यावचनश्चत्वंस्वप्स्यत्येष न संशयः ।
कालस्तुक्रियतामस्यशयनेजागरेतथा ॥ 27 ॥
रावणस्यवचश्श्रुत्वास्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।
शयिताह्येषषण्मासानेकाहञ्जागरिष्यति ॥ 28 ॥
एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्च रन् भूमिं बुभुक्षितः ।
व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान् सम्वृद्ध इव पावकः ॥ 29 ॥
सोऽसौव्यसमापन्नःकुम्भकर्णमबोधयत् ।
त्वत्पराक्रमभीतश्चराजासम्प्रतिरावणः ॥ 30 ॥
स एषनिर्गतोवीरःशिबिराद्भीमविक्रमः ।
वानरान्भृशसङ्कृद्धोभक्षयन्परिधावति ॥ 31 ॥
कुम्भकर्णंसमीक्ष्यैवहरयोऽद्यप्रविद्रुतुः ।
कथमेनंरणेक्रुद्धंवारयिष्यन्तिवानराः ॥ 32 ॥
उच्यन्तांवानराःसर्वेयन्त्रमेतत्समुच्छ्रितम् ।
इतिविज्ञायहरयोभविष्यन्तीहनिर्भयाः ॥ 33 ॥
विभीषणवचश्श्रुत्वाहेतुमत्सुमुखेरितम् ।
उवाचराघवोवाक्यन्नीलंसेनापतिन्तदा ॥ 34 ॥
गच्छसैन्यानिसर्वाणिव्यूह्यतिष्ठस्वपावके ।
द्वाराण्यादायलङ्कायाश्चर्याश्चाप्यथसङ्क्रमान् ॥ 35 ॥
शैलशृङ्गाणिवृक्षांश्चशिलाश्चाप्युपसंहर ।
तिष्ठन्तुसायुधास्सर्वेसायुधाश्शैलपाणयः ॥ 36 ॥
राघवेणसमादिष्टोनीलोहरिचमूपतिः ।
शशासवानरानीकंयथावत्कपिकुञ्जरः ॥ 37 ॥
ततोगवाक्षश्शरभोहनूमानङ्गदस्तथा ।
शैलशृङ्गाणिशैलाभागृहीत्वाद्वारमभ्ययुः ॥ 38 ॥
रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः ।
पादपैरर्दयवनीरावानराःपरवाहिनीम् ॥ 39 ॥
ततोहरीणान्तदनीकमुग्रंरराजशैलोद्यतदीप्तहस्तम् ।
गिरेःसमीपानुगतंयथैवहन्महाम्भोधरजालमुग्रम् ॥ 40 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |
tatorāmomahātejādhanurādāyavīryavān |
kirīṭinammahākāyaṅkumbhakarṇandadarśa ha || 1 ||
tandṛṣṭavārākṣasaśreṣṭhamparvatākāradarśanam |
kramamāṇamivākāśampurānārāyaṇamprabhum || 2 ||
satoyāmbudasaṅkāśaṅkāñcanāṅgadabhūṣaṇam |
dṛṣṭavāpunaḥpradudravāvānarāṇāmmahācamūḥ || 3 ||
vidrutāṃvāhinīndṛṣṭavāvardhamānaṃ ca rākṣasam |
savismayamidaṃrāmovibhīṣaṇamuvāca ha || 4 ||
ko'sauparvatasaṅkāśaḥkirīṭīharilocanaḥ |
laṅkāyāndṛśyatevīraḥsavidyudivatoyadaḥ || 5 ||
pṛthivyāṅketubhūto'saumahāneko'tradṛśyate |
yandṛṣṭavāvānarāssarvevidravantitatastataḥ || 6 ||
ācakṣavasumahān ko'saurakṣovāyadivā'suraḥ |
na mayaivaṃvidhambhūtandṛṣṭapūrvaṅkadācana || 7 ||
sampṛṣṭorājaputreṇarāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
vibhīṣaṇomahāprājñaḥkākutthsamidamabravīt || 8 ||
yenavaivasvatoyuddhevāsavaścaparājitaḥ |
saiṣaviśravasaḥputraḥkumbhakarṇaḥpratāpavān || 9 ||
asyapramāṇasadṛśorākṣasā'nyo na vidyate |
etenadevāyudhidānavāścayakṣābhujaṅgāḥpiśitāśanāśca |
gandharvavidyādharakinnaraiścasahasraśorāghavasamprabhagnāḥ || 10 ||
śūlapāṇiṃvirūpākṣaṅkumbhakarṇammahābalam |
hantuṃ na śekustridaśāḥkālo'yamitimohitāḥ || 11 ||
prakṛtyāhyeṣatejasvīkumbhakarṇomahābalaḥ |
anyeṣāṃrākṣasendrāṇāṃvaradānakṛtambalam || 12 ||
etenajātamātreṇakṣudhārtenamahātmanā |
bhakṣitānisahasrāṇisattvānāṃsubahūnyapi || 13 ||
teṣusambhakṣayamāṇeṣuprajābhayanipīḍitāḥ |
yāntismaśaraṇaṃśakrantamapyarthannyavedayan || 14 ||
sakunbhakarṇaṅkupitomahendrojaghānavajreṇaśitenavajrī |
saśakravajrābhihatomahātmācacālakopāccabhṛśannanāda || 15 ||
tasyanānadyamānasyakumbhakarṇasyarakṣasaḥ |
śrutvāninādaṃvitrastāḥbhūmibhūyovitatrase || 16 ||
tatrakopānmahendrasyakumbhakarṇomahābalaḥ |
vikṛṣyairāvatāddhantañjaghānorasivāsavam || 17 ||
kumbhakarṇaprahārārtovijajvāla sa vāsavaḥ |
tatoviṣedussahasādevābrahmarṣidānavāḥ || 18 ||
prajābhissahaśakraścayayausthānaṃsvayambhuvaḥ |
kumbhakarṇasyadaurātmyaṃśaśaṃsusteprajāpateḥ || 19 ||
prajānāmbhakṣaṇañcāpidharṣaṇaṃ ca divaukasām |
āśramadhvaṃsanañcāpiparastrīharaṇambhṛśam || 20 ||
evamprajāyaditveṣabhakṣayiṣyatinityaśaḥ |
acireṇaivakālenaśūnyolokobhaviṣyati || 21 ||
vāsavasyavacaśśrutvāsarvalokapitāmahaḥ |
rakṣāṃsyāvāhayāmāsakumbhakarṇandadarśa ha || 22 ||
kumbhakarṇaṃsamīkṣyaivavitatrāsaprajāpatiḥ |
dṛṣṭavāviśvāsyacaivainaṃsvayambhūridamabravīt || 23 ||
dhruvaṃlokavināśāyapaulastyenāsinirmitaḥ |
tasmāttvamadyaprabhṛtimṛtakalpaḥśayiṣyase || 24 ||
brahmaśāpābhibhūto'thanipapātāgrataḥprabhoḥ |
tataḥparamasambhrāntorāvaṇovākyamabravīt || 25 ||
vivṛddhaḥkāñcanovṛkṣaḥphalakālenikṛtyate |
na naptāraṃsvakannyāyaṃśaptumevamprajāpate || 26 ||
na mithyāvacanaścatvaṃsvapsyatyeṣa na saṃśayaḥ |
kālastukriyatāmasyaśayanejāgaretathā || 27 ||
rāvaṇasyavacaśśrutvāsvayambhūridamabravīt |
śayitāhyeṣaṣaṇmāsānekāhañjāgariṣyati || 28 ||
ekenāhnā tvasau vīraśca ran bhūmiṃ bubhukṣitaḥ |
vyāttāsyo bhakṣayellokān samvṛddha iva pāvakaḥ || 29 ||
so'sauvyasamāpannaḥkumbhakarṇamabodhayat |
tvatparākramabhītaścarājāsampratirāvaṇaḥ || 30 ||
sa eṣanirgatovīraḥśibirādbhīmavikramaḥ |
vānarānbhṛśasaṅkṛddhobhakṣayanparidhāvati || 31 ||
kumbhakarṇaṃsamīkṣyaivaharayo'dyapravidrutuḥ |
kathamenaṃraṇekruddhaṃvārayiṣyantivānarāḥ || 32 ||
ucyantāṃvānarāḥsarveyantrametatsamucchritam |
itivijñāyaharayobhaviṣyantīhanirbhayāḥ || 33 ||
vibhīṣaṇavacaśśrutvāhetumatsumukheritam |
uvācarāghavovākyannīlaṃsenāpatintadā || 34 ||
gacchasainyānisarvāṇivyūhyatiṣṭhasvapāvake |
dvārāṇyādāyalaṅkāyāścaryāścāpyathasaṅkramān || 35 ||
śailaśṛṅgāṇivṛkṣāṃścaśilāścāpyupasaṃhara |
tiṣṭhantusāyudhāssarvesāyudhāśśailapāṇayaḥ || 36 ||
rāghaveṇasamādiṣṭonīloharicamūpatiḥ |
śaśāsavānarānīkaṃyathāvatkapikuñjaraḥ || 37 ||
tatogavākṣaśśarabhohanūmānaṅgadastathā |
śailaśṛṅgāṇiśailābhāgṛhītvādvāramabhyayuḥ || 38 ||
rāmavākyamupaśrutya harayo jitakāśinaḥ |
pādapairardayavanīrāvānarāḥparavāhinīm || 39 ||
tatoharīṇāntadanīkamugraṃrarājaśailodyatadīptahastam |
gireḥsamīpānugataṃyathaivahanmahāmbhodharajālamugram || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.