6.63 Yuddhakanda - Trishashtitama Sargah — Oriya Script

ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡମ୍ ।

ଅଥ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।

ତସ୍ଯରାକ୍ଷସରାଜସ୍ଯନିଶମ୍ଯପରିଦେଵିତମ୍ ।

କୁମ୍ଭକର୍ଣୋବଭାଷେଦଂଵଚନମ୍ପ୍ରଜହାସ ଚ ॥ 1 ॥

ଦୃଷ୍ଟୋ ଦୋଷୋ ହି ଯୋଽସ୍ମାଭିଃ ପୁରା ମନ୍ତ୍ରଵିନିର୍ଣଯେ ।

ହିତେଷ୍ଵନଭିଯୁକ୍ତେନ ସୋଽଯମାସାଦିତସ୍ତ୍ଵଯା ॥ 2 ॥

ଶୀଘ୍ରଙ୍ଖଲ୍ଵଭ୍ଯୁପେତନ୍ତ୍ଵାମ୍ଫଲମ୍ପାପସ୍ଯକର୍ମଣଃ ।

ନିରଯେଷ୍ଵେଵପତନଂଯଥାଦୁଷ୍କୃତକର୍ମଣଃ ॥ 3 ॥

ପ୍ରଥମଂଵୈମହାରାଜକୃତ୍ଯମେତଦଚିନ୍ତିତମ୍ ।

କେଵଲଂଵୀର୍ଯଦର୍ପେଣନାନୁବନ୍ଧୋଵିଚିନ୍ତିତଃ ॥ 4 ॥

ଯଃପଶ୍ଚାତୂର୍ଵକାର୍ଯାଣିକୁର୍ଯାଦୈଶ୍ଵର୍ଯମାସ୍ଥିତଃ ।

ପୂର୍ଵଞ୍ଚୋତ୍ତରକାର୍ଯାଣି ନ ସ ଵେଦନଯାନଯା ॥ 5 ॥

ଦେଶକାଲଵିହୀନାନିକର୍ମାଣିଵିପରୀତଵତ୍ ।

କ୍ରିଯମାଣାନିଦୁଷ୍ଯନ୍ତିହଵୀଂଷ୍ଯପ୍ରଯତେଷ୍ଵିଵ ॥ 6 ॥

ତ୍ରଯାଣାମ୍ପଞ୍ଚଧାଯୋଗଙ୍କର୍ମଣାଂଯଃପ୍ରପଶ୍ଯତି ।

ସଚିଵୈସ୍ସମଯଙ୍କୃତ୍ଵା ସ ସଭ୍ଯେଵର୍ତତେପଥି ॥ 7 ॥

ଯଥାଗମଂ ଚ ଯୋରାଜାସମଯଂଵିଚିକୀର୍ଷତି ।

ବୁଧ୍ଯତେସଚିଵାନ୍ବଧ୍ଯାସୁହୃଦଶ୍ଚାନୁପଶ୍ଯତି ॥ 8 ॥

ଧର୍ମମର୍ଥଂ ଚ କାମଂ ଚ ସର୍ଵାନ୍ଵାରକ୍ଷସାମ୍ପତେ ।

ଭଜତେପୁରୁଷଃକାଲେତ୍ରୀଣିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନିଵାପୁନଃ ॥ 9 ॥

ତ୍ରିଷୁଚୈତେଷୁଯଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠଂଶ୍ରୁତ୍ଵାତନ୍ନାଵବୁଧ୍ଯତେ ।

ରାଜାଵାରାଜମାତ୍ରୋଵାଵ୍ଯର୍ଥନ୍ତସ୍ଯବହୁଶ୍ରୁତମ୍ ॥ 10 ॥

ଉପପ୍ରଦାନଂସାନ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଭେଦଙ୍କାଲେ ଚ ଵିକ୍ରମମ୍ ।

ଯୋଗଂ ଚ ରକ୍ଷସାଂଶ୍ରେଷ୍ଠତାଵୁଭୌ ଚ ନଯାନଯୌ ॥ 11 ॥

କାଲେଧର୍ମାର୍ଥକାମାନ୍ଯସ୍ସମ୍ମନ୍ତ୍ର଼୍ଯସଚିଵୈଃସହ ।

ନିଷେଵେତାତ୍ମଵାନ୍ଲୋକେ ନ ସ ଵ୍ଯସନମାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥ 12 ॥

ହିତାନୁବନ୍ଧମାଲୋଚ୍ଯକାର୍ଯାତ୍କାର୍ଯମିହାତ୍ମନଃ ।

ରାଜାସହାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈସ୍ସଚିଵୈର୍ବୁସ୍ସହିଜୀଵତି ॥ 13 ॥

ଅନଭିଜ୍ଞାଯଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥାନ୍ ପୁରୁଷାଃପଶୁବୁଦ୍ଧଯଃ ।

ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ଯାଦ୍ଵକ୍ତୁମିଚ୍ଛନ୍ତିମନ୍ତ୍ରେଷ୍ଵଭ୍ଯନ୍ତରୀକୃତାଃ ॥ 14 ॥

ଅଶାସ୍ତ୍ରଵିଦୁଷାନ୍ତେଷାଂ ନ କାର୍ଯମଭିହିତଂଵଚଃ ।

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରାନଭିଜ୍ଞାନାଂଵିପୁଲାଂଶ୍ରିଯମିଚ୍ଛତାମ୍ ॥ 15 ॥

ଅହିତଂ ଚ ହିତାକାରନ୍ଧାର୍ଷ୍ଟ୍ଯାଜ୍ଜଲ୍ପନ୍ତିଯେନରାଃ ।

ଅଵେକ୍ଷ୍ଯମନ୍ତ୍ରବାହ୍ଯାସ୍ତେକର୍ତଵ୍ଯାଃକୃତ୍ଯଦୂଷଣାଃ ॥ 16 ॥

ଵିନାଶଯନ୍ତୋଭର୍ତାରଂସହିତାଶ୍ଶତ୍ରୁଭିର୍ବୁଧୈଃ ।

ଵିପରୀତାନିକୃତ୍ଯାନିକାରଯନ୍ତୀହମନ୍ତ୍ରିଣଃ ॥ 17 ॥

ତାନ୍ଭର୍ତାମିତ୍ରସଙ୍କାଶାନମିତ୍ରାନ୍ମନ୍ତ୍ରନିର୍ଣଯେ ।

ଵ୍ଯଵହାରେଣଜାନୀଯାତ୍ସଚିଵାନୁପସମ୍ହିତାନ୍ ॥ 18 ॥

ଚପଲସ୍ଯେହକୃତ୍ଯାନିସହସାନୁପ୍ରଧାଵତଃ ।

ଛିଦ୍ରମନ୍ଯେପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେକ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଯ ଖ ମିଵଦ୍ଵିଜାଃ ॥ 19 ॥

ଯୋହିଶତ୍ରୁମଵଜ୍ଞାଯନାତ୍ମାନମଭିରକ୍ଷତି ।

ଅଵାପ୍ନୋତିହିସୋଽନର୍ଥାନ୍ ସ୍ଥାନାଚ୍ଚଵ୍ଯଵରୋପ୍ଯତେ ॥ 20 ॥

ଯଦୁକ୍ତମିହତେପୂର୍ଵଙ୍କ୍ରିଯତାମନୁଜେନ ଚ ।

ତଦେଵନୋହିତଂଵାକ୍ଯଂଯଦିଚ୍ଛସି ଚ ତତ୍କୁରୁ ॥ 21 ॥

ତତ୍ତୁଶ୍ରୁତ୍ଵାଦଶଗ୍ରୀଵଃକୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ଯଭାଷିତମ୍ ।

ଭ୍ରୁକୁଟିଞ୍ଚୈଵସଞ୍ଚକ୍ରେକ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚୈନମଭାଷତ ॥ 22 ॥

ମାନ୍ଯୋଗୁରୁଵାରିଚାର୍ଯଃକିମାନ୍ତ୍ଵମନୁଶାସସି ।

କିମେଵଂଵାକ୍ଛ୍ରମଙ୍କୃତ୍ଵାକାଲେଯୁକ୍ତଂଵିଧୀଯତାମ୍ ॥ 23 ॥

ଵିଭ୍ରମାଚ୍ଚିତ୍ତମୋହାଦ୍ଵାବଲଵୀର୍ଯାଶ୍ରଯେଣଵା ।

ନାଭିପନ୍ନମିଦାନୀଂଯଦ୍ଵ୍ଯର୍ଥାତସ୍ଯପୁନଃକଥାଃ ॥ 24 ॥

ଅସ୍ମିନ୍କାଲେତୁଯଦ୍ଯୁକ୍ତନ୍ତଦିଦାନୀଂଵିଧୀଯତାମ୍ ।

ଗତନ୍ତୁନାନୁଶୋଚନ୍ତିଗତନ୍ତୁଗତମେଵହି ॥ 25 ॥

ମମାପନଯଜନ୍ଦୋଷଂଵିକ୍ରମେଣସମୀକୁରୁ ।

ଯଦିଖଲ୍ଵସ୍ତିମେସ୍ନେହୋଵିକ୍ରମଂଵାଽଵଗଚ୍ଛସି ॥ 26 ॥

ଯଦିଵକାର୍ଯମ୍ମେତତ୍ତେହୃଦିକାର୍ଯତମମ୍ମତମ୍ ।

ସ ସୁହୃଦ୍ଯୋଵିପନ୍ନାର୍ଥନ୍ଦୀନମଭ୍ଯଵପଦ୍ଯତେ ॥ 27 ॥

ସ ବନ୍ଧୁର୍ଯୋଽପନୀତେଷୁସାହାଯ୍ଯାଯୋପକଲ୍ପତେ ।

ତମଥୈଵମ୍ବ୍ରୁଵାଣନ୍ତୁଵଚନନ୍ଧୀରଦାରୁଣମ୍ ॥ 28 ॥

ରୁଷ୍ଟୋଽଯମିତିଵିଜ୍ଞାଯଶନୈଶ୍ଶ୍ଲକ୍ଷଣମୁଵାଚ ହ ।

ଅତୀଵହିସମାଲକ୍ଷ୍ଯଭ୍ରାତରଙ୍କ୍ଷୁଭିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ॥ 29 ॥

କୁମ୍ଭକର୍ଣଶ୍ଶନୈର୍ଵାକ୍ଯମ୍ବଭାଷେପରିସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ ।

ଶୃଣୁରାଜନ୍ନଵହିତୋମମଵାକ୍ଯମରିନ୍ଦମ ॥ 30 ॥

ଅଲଂରାକ୍ଷସରାଜେନ୍ଦ୍ର ସନ୍ତାପମୁପପଦ୍ଯତେ ।

ରୋଷଂ ଚ ସମ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯସ୍ଵସ୍ଥୋଭଵିତୁମର୍ହସି ॥ 31 ॥

ନୈତନ୍ମନସିକର୍ତଵ୍ଯମ୍ମଯିଜୀଵତିପାର୍ଥିଵ ।

ତମହନ୍ନାଶଯିଷ୍ଯାମିଯତ୍କୃତେପରିତପ୍ଯତେ ॥ 32 ॥

ଅଵଶ୍ଯନ୍ତୁହିତଂଵାଚ୍ଯଂସର୍ଵାଵସ୍ଥାନ୍ତଵମଯା ।

ବନ୍ଧୁଭାଵାଦଭିହିତମ୍ଭ୍ରାତୃସ୍ନେହାଚ୍ଛପାର୍ଥିଵ ॥ 33 ॥

ସଦୃଶଂଯତ୍ତୁକାଲେଽସ୍ମିନ୍ କର୍ତୁଂସ୍ନିଗ୍ଧେନବନ୍ଧୁନା ।

ଶତ୍ରୂଣାଙ୍କଦନମ୍ପଶ୍ଯକ୍ରିଯମାଣମ୍ମଯାରଣେ ॥ 34 ॥

ଅଦ୍ଯପଶ୍ଯମହାବାହୋ ମଯାସମରମୂର୍ଧନି ।

ହତେରାମେସହଭ୍ରାତ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ତୀଂହରିଵାହିନୀମ୍ ॥ 35 ॥

ଅଦ୍ଯରାମସ୍ଯତଦ୍ଦୃଷ୍ଟଵାମଯାନୀତଂରଣାଚ୍ଛିରଃ ।

ସୁଖୀଭଵମହାବାହୋ ସୀତାଭଵତୁଦୁଃଖିତା ॥ 36 ॥

ଅଦ୍ଯରାମସ୍ଯପଶ୍ଯନ୍ତୁନିଧନଂସୁମହତ୍ପ୍ରିଯମ୍ ।

ଲଙ୍କାଯାଂରାକ୍ଷସାଃସର୍ଵେଯେତେନିହତବାନ୍ଧଵାଃ ॥ 37 ॥

ଅଦ୍ଯଶୋକପରୀତାନାଂସ୍ଵବନ୍ଧୁଵଧକାରଣାତ୍ ।

ଶତ୍ରୋର୍ଯୁଧିଵିନାଶେନକରୋମ୍ଯସ୍ରପ୍ରମାର୍ଜନମ୍ ॥ 38 ॥

ଅଦ୍ଯପର୍ଵତସଙ୍କାଶଂସସୂର୍ଯମିଵତୋଯଦମ୍ ।

ଵିକୀର୍ଣମ୍ପଶ୍ଯସମରେସୁଗ୍ରୀଵମ୍ପ୍ଲଵଗୋତ୍ତମ ॥ 39 ॥

କଥଂ ଚ ରାକ୍ଷସୈରେଭିର୍ମଯା ଚ ପରିରକ୍ଷିତଃ ।

ଜିଘାଂସୁଭିର୍ଦାଶରଥିଂ ଵଧ୍ଯସେ ତ୍ଵମିହାନଘ ॥ 40 ॥

ମାନ୍ନିହତ୍ଯକିଲତ୍ଵାଂହିନିହନିଷ୍ଯତିରାଘଵଃ ।

ନାହମାତ୍ମନିସନ୍ତାପଙ୍ଗଚ୍ଛେଯଂରାକ୍ଷସାଧିପ ॥ 41 ॥

କାମଂଵତିଦାନୀମପିମାଂଵ୍ଯାଦିଶତ୍ଵମ୍ପରନ୍ତପ ।

ନ ପରଃପ୍ରେଷଣୀଯସ୍ତେଯୁଦ୍ଧାଯାତୁଲଵିକ୍ରମ ॥ 42 ॥

ଅହମୁତ୍ସାଦଯିଷ୍ଯାମିଶତ୍ରୂଂସ୍ତଵମହାବଲଃ ।

ଯଦିଶକ୍ରୋଯଦିଯମୋଯଦିପାଵକମାରୁତୌ ॥ 43 ॥

ତାନହଂଯୋଧଯିଷ୍ଯାମିକୁବେରଵରୁଣାଵପି ।

ଗିରିମାତ୍ରଶରୀରସ୍ଯଶିତଶୂଲଧରସ୍ଯମେ ॥ 44 ॥

ନର୍ଦତସ୍ତୀକ୍ଷଣଦଂଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯବିଭୀଯାଚ୍ଚପୁରନ୍ଦରଃ ।

ଅଥଵାତ୍ଯକ୍ତଶସ୍ତ୍ରସ୍ଯମୃଦ୍ନତସ୍ତରସାରିପୂନ୍ ॥ 45 ॥

ନ ମେପ୍ରତିମୁଖେସ୍ଥାତୁଙ୍କଶ୍ଚିତ୍ ଶକ୍ତୋଜିଜୀଵିଷୁଃ ।

ନୈଵଶକ୍ତ୍ଯା ନ ଗଦଯାନାସିନାନିଶିତୈଶ୍ଶରୈଃ ॥ 46 ॥

ହସ୍ତାଭ୍ଯାମେଵସମ୍ରବ୍ଦୋହନିଷ୍ଯାମ୍ଯପିଵଜ୍ରିଣମ୍ ।

ଯଦିମେମୁଷ୍ଟିଵେଗଂ ସ ରାଘଵୋଽଦ୍ଯସହିଷ୍ଯତେ ॥ 47 ॥

ତତଃପାଶ୍ଯନ୍ତିବାଣୌଘାରୁଧିରଂରାଘଵସ୍ଯତୁ ।

ଚିନ୍ତଯାବାଧ୍ଯସେରାଜନ୍କିମର୍ଥମ୍ମଯିତିଷ୍ଠତି ॥ 48 ॥

ସୋଽହଂଶତ୍ରୁଵିନାଶାଯ ତଵ ନିର୍ଯାତୁମୁଦ୍ଯତଃ ।

ମୁଞ୍ଚରାମାଦ୍ଭଯଂରାଜ ନ୍ହନିଷ୍ଯାମୀହସମ୍ଯୁଗେ ॥ 49 ॥

ରାଘଵଂଲକ୍ଷ୍ମଣଞ୍ଚୈଵସୁଗ୍ରୀଵଂ ଚ ମହାବଲମ୍ ।

ହନୂମନ୍ତଂ ଚ ରକ୍ଷୋଘ୍ନଂଲଙ୍କାଯେନପ୍ରଦୀପିତା ॥ 50 ॥

ହରୀଂଶ୍ଚାପିହନିଯିଷ୍ଯାମିସଂଯୁଗେସମଵାସ୍ଥିଵାନ୍ ।

ଅସାଧାରଣମିଚ୍ଛାମିନଦାତୁମ୍ମହଦ୍ଯଶଃ ॥ 51 ॥

ଯଦିଚେନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଭଯଂ ରାଜନ୍ଯଦି ଚାପି ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ ।

ତତୋଽହଂ ନାଶଯିଷ୍ଯାମି ନୈଶଂ ତମ ଇଵାଂଶୁମାନ୍ ॥ 52 ॥

ଅପିଦେଵାଶ୍ଶଯିଷ୍ଯନ୍ତେକ୍ରୁଦ୍ଧେମଯିମହୀତଲେ ।

ଯମଂ ଚ ଶମଯିଷ୍ଯାମିଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯାମିପାଵକମ୍ ॥ 53 ॥

ଆଦିତ୍ଯମ୍ପାତଯିଷ୍ଯାମିସନକ୍ଷତ୍ରମ୍ମହୀତଲେ ।

ଶତକ୍ରତୁଂଵଧିଷ୍ଯାମିପାସ୍ଯାମିଵରୁଣାଲଯମ୍ ॥ 54 ॥

ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚୂର୍ଣଯିଷ୍ଯାମିଦାରଯିଷ୍ଯାମିମେଦିନୀମ୍ ।

ଦୀର୍ଘକାଲମ୍ପ୍ରସୁପ୍ତସ୍ଯକୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ଯଵିକ୍ରମମ୍ ॥ 55 ॥

ଅଦ୍ଯପଶ୍ଯନ୍ତୁଭୂତାନିଭକ୍ଷ୍ଯମାଣାନିସର୍ଵଶଃ ।

ନନ୍ଵିଦନ୍ତ୍ରିଦିଵଂସର୍ଵମାହାରସ୍ଯ ନ ପୂର୍ଯତେ ॥ 56 ॥

ଵଧେନତେଦାଶରଥେଃସୁଖାର୍ହଂସୁଖଂସମାହର୍ତୁମହଂଵ୍ରଜାମି ।

ନିହତ୍ଯରାମଂସହଲକ୍ଷ୍ମଣେନଖାଦାମିନ୍ହରିଯୂଥମୁଖ୍ଯାନ୍ ॥ 57 ॥

ରମସ୍ଵରାଜନ୍ ପିବଚାଦ୍ଯଵାରୁଣୀଙ୍କୁରୁଷ୍ଵକୃତ୍ଯାନିଵିନୀଯତାମ୍ମ୍ ।

ମଯାଦ୍ଯରାମେଗମିତେଯମକ୍ଷ୍ଯଞ୍ଚିରାଯସୀତାଵଶଗାତି ॥ 58 ॥

ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha triṣaṣṭitamassargaḥ |

tasyarākṣasarājasyaniśamyaparidevitam |

kumbhakarṇobabhāṣedaṃvacanamprajahāsa ca || 1 ||

dṛṣṭo doṣo hi yo'smābhiḥ purā mantravinirṇaye |

hiteṣvanabhiyuktena so'yamāsāditastvayā || 2 ||

śīghraṅkhalvabhyupetantvāmphalampāpasyakarmaṇaḥ |

nirayeṣvevapatanaṃyathāduṣkṛtakarmaṇaḥ || 3 ||

prathamaṃvaimahārājakṛtyametadacintitam |

kevalaṃvīryadarpeṇanānubandhovicintitaḥ || 4 ||

yaḥpaścātūrvakāryāṇikuryādaiśvaryamāsthitaḥ |

pūrvañcottarakāryāṇi na sa vedanayānayā || 5 ||

deśakālavihīnānikarmāṇiviparītavat |

kriyamāṇāniduṣyantihavīṃṣyaprayateṣviva || 6 ||

trayāṇāmpañcadhāyogaṅkarmaṇāṃyaḥprapaśyati |

sacivaissamayaṅkṛtvā sa sabhyevartatepathi || 7 ||

yathāgamaṃ ca yorājāsamayaṃvicikīrṣati |

budhyatesacivānbadhyāsuhṛdaścānupaśyati || 8 ||

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvānvārakṣasāmpate |

bhajatepuruṣaḥkāletrīṇidvandvānivāpunaḥ || 9 ||

triṣucaiteṣuyacchreṣṭhaṃśrutvātannāvabudhyate |

rājāvārājamātrovāvyarthantasyabahuśrutam || 10 ||

upapradānaṃsāntvaṃ ca bhedaṅkāle ca vikramam |

yogaṃ ca rakṣasāṃśreṣṭhatāvubhau ca nayānayau || 11 ||

kāledharmārthakāmānyassammantṟyasacivaiḥsaha |

niṣevetātmavānloke na sa vyasanamāpnuyāt || 12 ||

hitānubandhamālocyakāryātkāryamihātmanaḥ |

rājāsahārthatattvajñaissacivairbussahijīvati || 13 ||

anabhijñāyaśāstrārthān puruṣāḥpaśubuddhayaḥ |

prāgalbhyādvaktumicchantimantreṣvabhyantarīkṛtāḥ || 14 ||

aśāstraviduṣānteṣāṃ na kāryamabhihitaṃvacaḥ |

arthaśāstrānabhijñānāṃvipulāṃśriyamicchatām || 15 ||

ahitaṃ ca hitākārandhārṣṭyājjalpantiyenarāḥ |

avekṣyamantrabāhyāstekartavyāḥkṛtyadūṣaṇāḥ || 16 ||

vināśayantobhartāraṃsahitāśśatrubhirbudhaiḥ |

viparītānikṛtyānikārayantīhamantriṇaḥ || 17 ||

tānbhartāmitrasaṅkāśānamitrānmantranirṇaye |

vyavahāreṇajānīyātsacivānupasamhitān || 18 ||

capalasyehakṛtyānisahasānupradhāvataḥ |

chidramanyeprapadyantekrauñcasya kha mivadvijāḥ || 19 ||

yohiśatrumavajñāyanātmānamabhirakṣati |

avāpnotihiso'narthān sthānāccavyavaropyate || 20 ||

yaduktamihatepūrvaṅkriyatāmanujena ca |

tadevanohitaṃvākyaṃyadicchasi ca tatkuru || 21 ||

tattuśrutvādaśagrīvaḥkumbhakarṇasyabhāṣitam |

bhrukuṭiñcaivasañcakrekruddhaścainamabhāṣata || 22 ||

mānyoguruvāricāryaḥkimāntvamanuśāsasi |

kimevaṃvākchramaṅkṛtvākāleyuktaṃvidhīyatām || 23 ||

vibhramāccittamohādvābalavīryāśrayeṇavā |

nābhipannamidānīṃyadvyarthātasyapunaḥkathāḥ || 24 ||

asminkāletuyadyuktantadidānīṃvidhīyatām |

gatantunānuśocantigatantugatamevahi || 25 ||

mamāpanayajandoṣaṃvikrameṇasamīkuru |

yadikhalvastimesnehovikramaṃvā'vagacchasi || 26 ||

yadivakāryammetattehṛdikāryatamammatam |

sa suhṛdyovipannārthandīnamabhyavapadyate || 27 ||

sa bandhuryo'panīteṣusāhāyyāyopakalpate |

tamathaivambruvāṇantuvacanandhīradāruṇam || 28 ||

ruṣṭo'yamitivijñāyaśanaiśślakṣaṇamuvāca ha |

atīvahisamālakṣyabhrātaraṅkṣubhitendriyam || 29 ||

kumbhakarṇaśśanairvākyambabhāṣeparisāntvayan |

śṛṇurājannavahitomamavākyamarindama || 30 ||

alaṃrākṣasarājendra santāpamupapadyate |

roṣaṃ ca samparityajyasvasthobhavitumarhasi || 31 ||

naitanmanasikartavyammayijīvatipārthiva |

tamahannāśayiṣyāmiyatkṛteparitapyate || 32 ||

avaśyantuhitaṃvācyaṃsarvāvasthāntavamayā |

bandhubhāvādabhihitambhrātṛsnehācchapārthiva || 33 ||

sadṛśaṃyattukāle'smin kartuṃsnigdhenabandhunā |

śatrūṇāṅkadanampaśyakriyamāṇammayāraṇe || 34 ||

adyapaśyamahābāho mayāsamaramūrdhani |

haterāmesahabhrātrādravantīṃharivāhinīm || 35 ||

adyarāmasyataddṛṣṭavāmayānītaṃraṇācchiraḥ |

sukhībhavamahābāho sītābhavatuduḥkhitā || 36 ||

adyarāmasyapaśyantunidhanaṃsumahatpriyam |

laṅkāyāṃrākṣasāḥsarveyetenihatabāndhavāḥ || 37 ||

adyaśokaparītānāṃsvabandhuvadhakāraṇāt |

śatroryudhivināśenakaromyasrapramārjanam || 38 ||

adyaparvatasaṅkāśaṃsasūryamivatoyadam |

vikīrṇampaśyasamaresugrīvamplavagottama || 39 ||

kathaṃ ca rākṣasairebhirmayā ca parirakṣitaḥ |

jighāṃsubhirdāśarathiṃ vadhyase tvamihānagha || 40 ||

mānnihatyakilatvāṃhinihaniṣyatirāghavaḥ |

nāhamātmanisantāpaṅgaccheyaṃrākṣasādhipa || 41 ||

kāmaṃvatidānīmapimāṃvyādiśatvamparantapa |

na paraḥpreṣaṇīyasteyuddhāyātulavikrama || 42 ||

ahamutsādayiṣyāmiśatrūṃstavamahābalaḥ |

yadiśakroyadiyamoyadipāvakamārutau || 43 ||

tānahaṃyodhayiṣyāmikuberavaruṇāvapi |

girimātraśarīrasyaśitaśūladharasyame || 44 ||

nardatastīkṣaṇadaṃṣṭrasyabibhīyāccapurandaraḥ |

athavātyaktaśastrasyamṛdnatastarasāripūn || 45 ||

na mepratimukhesthātuṅkaścit śaktojijīviṣuḥ |

naivaśaktyā na gadayānāsināniśitaiśśaraiḥ || 46 ||

hastābhyāmevasamrabdohaniṣyāmyapivajriṇam |

yadimemuṣṭivegaṃ sa rāghavo'dyasahiṣyate || 47 ||

tataḥpāśyantibāṇaughārudhiraṃrāghavasyatu |

cintayābādhyaserājankimarthammayitiṣṭhati || 48 ||

so'haṃśatruvināśāya tava niryātumudyataḥ |

muñcarāmādbhayaṃrāja nhaniṣyāmīhasamyuge || 49 ||

rāghavaṃlakṣmaṇañcaivasugrīvaṃ ca mahābalam |

hanūmantaṃ ca rakṣoghnaṃlaṅkāyenapradīpitā || 50 ||

harīṃścāpihaniyiṣyāmisaṃyugesamavāsthivān |

asādhāraṇamicchāminadātummahadyaśaḥ || 51 ||

yadicendrādbhayaṃ rājanyadi cāpi svayambhuvaḥ |

tato'haṃ nāśayiṣyāmi naiśaṃ tama ivāṃśumān || 52 ||

apidevāśśayiṣyantekruddhemayimahītale |

yamaṃ ca śamayiṣyāmibhakṣayiṣyāmipāvakam || 53 ||

ādityampātayiṣyāmisanakṣatrammahītale |

śatakratuṃvadhiṣyāmipāsyāmivaruṇālayam || 54 ||

parvatāṃścūrṇayiṣyāmidārayiṣyāmimedinīm |

dīrghakālamprasuptasyakumbhakarṇasyavikramam || 55 ||

adyapaśyantubhūtānibhakṣyamāṇānisarvaśaḥ |

nanvidantridivaṃsarvamāhārasya na pūryate || 56 ||

vadhenatedāśaratheḥsukhārhaṃsukhaṃsamāhartumahaṃvrajāmi |

nihatyarāmaṃsahalakṣmaṇenakhādāminhariyūthamukhyān || 57 ||

ramasvarājan pibacādyavāruṇīṅkuruṣvakṛtyānivinīyatāmm |

mayādyarāmegamiteyamakṣyañcirāyasītāvaśagāti || 58 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।

तस्यराक्षसराजस्यनिशम्यपरिदेवितम् ।

कुम्भकर्णोबभाषेदंवचनम्प्रजहास च ॥ 1 ॥

दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये ।

हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया ॥ 2 ॥

शीघ्रङ्खल्वभ्युपेतन्त्वाम्फलम्पापस्यकर्मणः ।

निरयेष्वेवपतनंयथादुष्कृतकर्मणः ॥ 3 ॥

प्रथमंवैमहाराजकृत्यमेतदचिन्तितम् ।

केवलंवीर्यदर्पेणनानुबन्धोविचिन्तितः ॥ 4 ॥

यःपश्चातूर्वकार्याणिकुर्यादैश्वर्यमास्थितः ।

पूर्वञ्चोत्तरकार्याणि न स वेदनयानया ॥ 5 ॥

देशकालविहीनानिकर्माणिविपरीतवत् ।

क्रियमाणानिदुष्यन्तिहवींष्यप्रयतेष्विव ॥ 6 ॥

त्रयाणाम्पञ्चधायोगङ्कर्मणांयःप्रपश्यति ।

सचिवैस्समयङ्कृत्वा स सभ्येवर्ततेपथि ॥ 7 ॥

यथागमं च योराजासमयंविचिकीर्षति ।

बुध्यतेसचिवान्बध्यासुहृदश्चानुपश्यति ॥ 8 ॥

धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वारक्षसाम्पते ।

भजतेपुरुषःकालेत्रीणिद्वन्द्वानिवापुनः ॥ 9 ॥

त्रिषुचैतेषुयच्छ्रेष्ठंश्रुत्वातन्नावबुध्यते ।

राजावाराजमात्रोवाव्यर्थन्तस्यबहुश्रुतम् ॥ 10 ॥

उपप्रदानंसान्त्वं च भेदङ्काले च विक्रमम् ।

योगं च रक्षसांश्रेष्ठतावुभौ च नयानयौ ॥ 11 ॥

कालेधर्मार्थकामान्यस्सम्मन्त्ऱ्यसचिवैःसह ।

निषेवेतात्मवान्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ॥ 12 ॥

हितानुबन्धमालोच्यकार्यात्कार्यमिहात्मनः ।

राजासहार्थतत्त्वज्ञैस्सचिवैर्बुस्सहिजीवति ॥ 13 ॥

अनभिज्ञायशास्त्रार्थान् पुरुषाःपशुबुद्धयः ।

प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्तिमन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ॥ 14 ॥

अशास्त्रविदुषान्तेषां न कार्यमभिहितंवचः ।

अर्थशास्त्रानभिज्ञानांविपुलांश्रियमिच्छताम् ॥ 15 ॥

अहितं च हिताकारन्धार्ष्ट्याज्जल्पन्तियेनराः ।

अवेक्ष्यमन्त्रबाह्यास्तेकर्तव्याःकृत्यदूषणाः ॥ 16 ॥

विनाशयन्तोभर्तारंसहिताश्शत्रुभिर्बुधैः ।

विपरीतानिकृत्यानिकारयन्तीहमन्त्रिणः ॥ 17 ॥

तान्भर्तामित्रसङ्काशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये ।

व्यवहारेणजानीयात्सचिवानुपसम्हितान् ॥ 18 ॥

चपलस्येहकृत्यानिसहसानुप्रधावतः ।

छिद्रमन्येप्रपद्यन्तेक्रौञ्चस्य ख मिवद्विजाः ॥ 19 ॥

योहिशत्रुमवज्ञायनात्मानमभिरक्षति ।

अवाप्नोतिहिसोऽनर्थान् स्थानाच्चव्यवरोप्यते ॥ 20 ॥

यदुक्तमिहतेपूर्वङ्क्रियतामनुजेन च ।

तदेवनोहितंवाक्यंयदिच्छसि च तत्कुरु ॥ 21 ॥

तत्तुश्रुत्वादशग्रीवःकुम्भकर्णस्यभाषितम् ।

भ्रुकुटिञ्चैवसञ्चक्रेक्रुद्धश्चैनमभाषत ॥ 22 ॥

मान्योगुरुवारिचार्यःकिमान्त्वमनुशाससि ।

किमेवंवाक्छ्रमङ्कृत्वाकालेयुक्तंविधीयताम् ॥ 23 ॥

विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वाबलवीर्याश्रयेणवा ।

नाभिपन्नमिदानींयद्व्यर्थातस्यपुनःकथाः ॥ 24 ॥

अस्मिन्कालेतुयद्युक्तन्तदिदानींविधीयताम् ।

गतन्तुनानुशोचन्तिगतन्तुगतमेवहि ॥ 25 ॥

ममापनयजन्दोषंविक्रमेणसमीकुरु ।

यदिखल्वस्तिमेस्नेहोविक्रमंवाऽवगच्छसि ॥ 26 ॥

यदिवकार्यम्मेतत्तेहृदिकार्यतमम्मतम् ।

स सुहृद्योविपन्नार्थन्दीनमभ्यवपद्यते ॥ 27 ॥

स बन्धुर्योऽपनीतेषुसाहाय्यायोपकल्पते ।

तमथैवम्ब्रुवाणन्तुवचनन्धीरदारुणम् ॥ 28 ॥

रुष्टोऽयमितिविज्ञायशनैश्श्लक्षणमुवाच ह ।

अतीवहिसमालक्ष्यभ्रातरङ्क्षुभितेन्द्रियम् ॥ 29 ॥

कुम्भकर्णश्शनैर्वाक्यम्बभाषेपरिसान्त्वयन् ।

शृणुराजन्नवहितोममवाक्यमरिन्दम ॥ 30 ॥

अलंराक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्यते ।

रोषं च सम्परित्यज्यस्वस्थोभवितुमर्हसि ॥ 31 ॥

नैतन्मनसिकर्तव्यम्मयिजीवतिपार्थिव ।

तमहन्नाशयिष्यामियत्कृतेपरितप्यते ॥ 32 ॥

अवश्यन्तुहितंवाच्यंसर्वावस्थान्तवमया ।

बन्धुभावादभिहितम्भ्रातृस्नेहाच्छपार्थिव ॥ 33 ॥

सदृशंयत्तुकालेऽस्मिन् कर्तुंस्निग्धेनबन्धुना ।

शत्रूणाङ्कदनम्पश्यक्रियमाणम्मयारणे ॥ 34 ॥

अद्यपश्यमहाबाहो मयासमरमूर्धनि ।

हतेरामेसहभ्रात्राद्रवन्तींहरिवाहिनीम् ॥ 35 ॥

अद्यरामस्यतद्दृष्टवामयानीतंरणाच्छिरः ।

सुखीभवमहाबाहो सीताभवतुदुःखिता ॥ 36 ॥

अद्यरामस्यपश्यन्तुनिधनंसुमहत्प्रियम् ।

लङ्कायांराक्षसाःसर्वेयेतेनिहतबान्धवाः ॥ 37 ॥

अद्यशोकपरीतानांस्वबन्धुवधकारणात् ।

शत्रोर्युधिविनाशेनकरोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥ 38 ॥

अद्यपर्वतसङ्काशंससूर्यमिवतोयदम् ।

विकीर्णम्पश्यसमरेसुग्रीवम्प्लवगोत्तम ॥ 39 ॥

कथं च राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः ।

जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ॥ 40 ॥

मान्निहत्यकिलत्वांहिनिहनिष्यतिराघवः ।

नाहमात्मनिसन्तापङ्गच्छेयंराक्षसाधिप ॥ 41 ॥

कामंवतिदानीमपिमांव्यादिशत्वम्परन्तप ।

न परःप्रेषणीयस्तेयुद्धायातुलविक्रम ॥ 42 ॥

अहमुत्सादयिष्यामिशत्रूंस्तवमहाबलः ।

यदिशक्रोयदियमोयदिपावकमारुतौ ॥ 43 ॥

तानहंयोधयिष्यामिकुबेरवरुणावपि ।

गिरिमात्रशरीरस्यशितशूलधरस्यमे ॥ 44 ॥

नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यबिभीयाच्चपुरन्दरः ।

अथवात्यक्तशस्त्रस्यमृद्नतस्तरसारिपून् ॥ 45 ॥

न मेप्रतिमुखेस्थातुङ्कश्चित् शक्तोजिजीविषुः ।

नैवशक्त्या न गदयानासिनानिशितैश्शरैः ॥ 46 ॥

हस्ताभ्यामेवसम्रब्दोहनिष्याम्यपिवज्रिणम् ।

यदिमेमुष्टिवेगं स राघवोऽद्यसहिष्यते ॥ 47 ॥

ततःपाश्यन्तिबाणौघारुधिरंराघवस्यतु ।

चिन्तयाबाध्यसेराजन्किमर्थम्मयितिष्ठति ॥ 48 ॥

सोऽहंशत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।

मुञ्चरामाद्भयंराज न्हनिष्यामीहसम्युगे ॥ 49 ॥

राघवंलक्ष्मणञ्चैवसुग्रीवं च महाबलम् ।

हनूमन्तं च रक्षोघ्नंलङ्कायेनप्रदीपिता ॥ 50 ॥

हरींश्चापिहनियिष्यामिसंयुगेसमवास्थिवान् ।

असाधारणमिच्छामिनदातुम्महद्यशः ॥ 51 ॥

यदिचेन्द्राद्भयं राजन्यदि चापि स्वयम्भुवः ।

ततोऽहं नाशयिष्यामि नैशं तम इवांशुमान् ॥ 52 ॥

अपिदेवाश्शयिष्यन्तेक्रुद्धेमयिमहीतले ।

यमं च शमयिष्यामिभक्षयिष्यामिपावकम् ॥ 53 ॥

आदित्यम्पातयिष्यामिसनक्षत्रम्महीतले ।

शतक्रतुंवधिष्यामिपास्यामिवरुणालयम् ॥ 54 ॥

पर्वतांश्चूर्णयिष्यामिदारयिष्यामिमेदिनीम् ।

दीर्घकालम्प्रसुप्तस्यकुम्भकर्णस्यविक्रमम् ॥ 55 ॥

अद्यपश्यन्तुभूतानिभक्ष्यमाणानिसर्वशः ।

नन्विदन्त्रिदिवंसर्वमाहारस्य न पूर्यते ॥ 56 ॥

वधेनतेदाशरथेःसुखार्हंसुखंसमाहर्तुमहंव्रजामि ।

निहत्यरामंसहलक्ष्मणेनखादामिन्हरियूथमुख्यान् ॥ 57 ॥

रमस्वराजन् पिबचाद्यवारुणीङ्कुरुष्वकृत्यानिविनीयताम्म् ।

मयाद्यरामेगमितेयमक्ष्यञ्चिरायसीतावशगाति ॥ 58 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥