શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।
અથ ત્રિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।
તસ્યરાક્ષસરાજસ્યનિશમ્યપરિદેવિતમ્ ।
કુમ્ભકર્ણોબભાષેદંવચનમ્પ્રજહાસ ચ ॥ 1 ॥
દૃષ્ટો દોષો હિ યોઽસ્માભિઃ પુરા મન્ત્રવિનિર્ણયે ।
હિતેષ્વનભિયુક્તેન સોઽયમાસાદિતસ્ત્વયા ॥ 2 ॥
શીઘ્રઙ્ખલ્વભ્યુપેતન્ત્વામ્ફલમ્પાપસ્યકર્મણઃ ।
નિરયેષ્વેવપતનંયથાદુષ્કૃતકર્મણઃ ॥ 3 ॥
પ્રથમંવૈમહારાજકૃત્યમેતદચિન્તિતમ્ ।
કેવલંવીર્યદર્પેણનાનુબન્ધોવિચિન્તિતઃ ॥ 4 ॥
યઃપશ્ચાતૂર્વકાર્યાણિકુર્યાદૈશ્વર્યમાસ્થિતઃ ।
પૂર્વઞ્ચોત્તરકાર્યાણિ ન સ વેદનયાનયા ॥ 5 ॥
દેશકાલવિહીનાનિકર્માણિવિપરીતવત્ ।
ક્રિયમાણાનિદુષ્યન્તિહવીંષ્યપ્રયતેષ્વિવ ॥ 6 ॥
ત્રયાણામ્પઞ્ચધાયોગઙ્કર્મણાંયઃપ્રપશ્યતિ ।
સચિવૈસ્સમયઙ્કૃત્વા સ સભ્યેવર્તતેપથિ ॥ 7 ॥
યથાગમં ચ યોરાજાસમયંવિચિકીર્ષતિ ।
બુધ્યતેસચિવાન્બધ્યાસુહૃદશ્ચાનુપશ્યતિ ॥ 8 ॥
ધર્મમર્થં ચ કામં ચ સર્વાન્વારક્ષસામ્પતે ।
ભજતેપુરુષઃકાલેત્રીણિદ્વન્દ્વાનિવાપુનઃ ॥ 9 ॥
ત્રિષુચૈતેષુયચ્છ્રેષ્ઠંશ્રુત્વાતન્નાવબુધ્યતે ।
રાજાવારાજમાત્રોવાવ્યર્થન્તસ્યબહુશ્રુતમ્ ॥ 10 ॥
ઉપપ્રદાનંસાન્ત્વં ચ ભેદઙ્કાલે ચ વિક્રમમ્ ।
યોગં ચ રક્ષસાંશ્રેષ્ઠતાવુભૌ ચ નયાનયૌ ॥ 11 ॥
કાલેધર્માર્થકામાન્યસ્સમ્મન્ત્ર઼્યસચિવૈઃસહ ।
નિષેવેતાત્મવાન્લોકે ન સ વ્યસનમાપ્નુયાત્ ॥ 12 ॥
હિતાનુબન્ધમાલોચ્યકાર્યાત્કાર્યમિહાત્મનઃ ।
રાજાસહાર્થતત્ત્વજ્ઞૈસ્સચિવૈર્બુસ્સહિજીવતિ ॥ 13 ॥
અનભિજ્ઞાયશાસ્ત્રાર્થાન્ પુરુષાઃપશુબુદ્ધયઃ ।
પ્રાગલ્ભ્યાદ્વક્તુમિચ્છન્તિમન્ત્રેષ્વભ્યન્તરીકૃતાઃ ॥ 14 ॥
અશાસ્ત્રવિદુષાન્તેષાં ન કાર્યમભિહિતંવચઃ ।
અર્થશાસ્ત્રાનભિજ્ઞાનાંવિપુલાંશ્રિયમિચ્છતામ્ ॥ 15 ॥
અહિતં ચ હિતાકારન્ધાર્ષ્ટ્યાજ્જલ્પન્તિયેનરાઃ ।
અવેક્ષ્યમન્ત્રબાહ્યાસ્તેકર્તવ્યાઃકૃત્યદૂષણાઃ ॥ 16 ॥
વિનાશયન્તોભર્તારંસહિતાશ્શત્રુભિર્બુધૈઃ ।
વિપરીતાનિકૃત્યાનિકારયન્તીહમન્ત્રિણઃ ॥ 17 ॥
તાન્ભર્તામિત્રસઙ્કાશાનમિત્રાન્મન્ત્રનિર્ણયે ।
વ્યવહારેણજાનીયાત્સચિવાનુપસમ્હિતાન્ ॥ 18 ॥
ચપલસ્યેહકૃત્યાનિસહસાનુપ્રધાવતઃ ।
છિદ્રમન્યેપ્રપદ્યન્તેક્રૌઞ્ચસ્ય ખ મિવદ્વિજાઃ ॥ 19 ॥
યોહિશત્રુમવજ્ઞાયનાત્માનમભિરક્ષતિ ।
અવાપ્નોતિહિસોઽનર્થાન્ સ્થાનાચ્ચવ્યવરોપ્યતે ॥ 20 ॥
યદુક્તમિહતેપૂર્વઙ્ક્રિયતામનુજેન ચ ।
તદેવનોહિતંવાક્યંયદિચ્છસિ ચ તત્કુરુ ॥ 21 ॥
તત્તુશ્રુત્વાદશગ્રીવઃકુમ્ભકર્ણસ્યભાષિતમ્ ।
ભ્રુકુટિઞ્ચૈવસઞ્ચક્રેક્રુદ્ધશ્ચૈનમભાષત ॥ 22 ॥
માન્યોગુરુવારિચાર્યઃકિમાન્ત્વમનુશાસસિ ।
કિમેવંવાક્છ્રમઙ્કૃત્વાકાલેયુક્તંવિધીયતામ્ ॥ 23 ॥
વિભ્રમાચ્ચિત્તમોહાદ્વાબલવીર્યાશ્રયેણવા ।
નાભિપન્નમિદાનીંયદ્વ્યર્થાતસ્યપુનઃકથાઃ ॥ 24 ॥
અસ્મિન્કાલેતુયદ્યુક્તન્તદિદાનીંવિધીયતામ્ ।
ગતન્તુનાનુશોચન્તિગતન્તુગતમેવહિ ॥ 25 ॥
મમાપનયજન્દોષંવિક્રમેણસમીકુરુ ।
યદિખલ્વસ્તિમેસ્નેહોવિક્રમંવાઽવગચ્છસિ ॥ 26 ॥
યદિવકાર્યમ્મેતત્તેહૃદિકાર્યતમમ્મતમ્ ।
સ સુહૃદ્યોવિપન્નાર્થન્દીનમભ્યવપદ્યતે ॥ 27 ॥
સ બન્ધુર્યોઽપનીતેષુસાહાય્યાયોપકલ્પતે ।
તમથૈવમ્બ્રુવાણન્તુવચનન્ધીરદારુણમ્ ॥ 28 ॥
રુષ્ટોઽયમિતિવિજ્ઞાયશનૈશ્શ્લક્ષણમુવાચ હ ।
અતીવહિસમાલક્ષ્યભ્રાતરઙ્ક્ષુભિતેન્દ્રિયમ્ ॥ 29 ॥
કુમ્ભકર્ણશ્શનૈર્વાક્યમ્બભાષેપરિસાન્ત્વયન્ ।
શૃણુરાજન્નવહિતોમમવાક્યમરિન્દમ ॥ 30 ॥
અલંરાક્ષસરાજેન્દ્ર સન્તાપમુપપદ્યતે ।
રોષં ચ સમ્પરિત્યજ્યસ્વસ્થોભવિતુમર્હસિ ॥ 31 ॥
નૈતન્મનસિકર્તવ્યમ્મયિજીવતિપાર્થિવ ।
તમહન્નાશયિષ્યામિયત્કૃતેપરિતપ્યતે ॥ 32 ॥
અવશ્યન્તુહિતંવાચ્યંસર્વાવસ્થાન્તવમયા ।
બન્ધુભાવાદભિહિતમ્ભ્રાતૃસ્નેહાચ્છપાર્થિવ ॥ 33 ॥
સદૃશંયત્તુકાલેઽસ્મિન્ કર્તુંસ્નિગ્ધેનબન્ધુના ।
શત્રૂણાઙ્કદનમ્પશ્યક્રિયમાણમ્મયારણે ॥ 34 ॥
અદ્યપશ્યમહાબાહો મયાસમરમૂર્ધનિ ।
હતેરામેસહભ્રાત્રાદ્રવન્તીંહરિવાહિનીમ્ ॥ 35 ॥
અદ્યરામસ્યતદ્દૃષ્ટવામયાનીતંરણાચ્છિરઃ ।
સુખીભવમહાબાહો સીતાભવતુદુઃખિતા ॥ 36 ॥
અદ્યરામસ્યપશ્યન્તુનિધનંસુમહત્પ્રિયમ્ ।
લઙ્કાયાંરાક્ષસાઃસર્વેયેતેનિહતબાન્ધવાઃ ॥ 37 ॥
અદ્યશોકપરીતાનાંસ્વબન્ધુવધકારણાત્ ।
શત્રોર્યુધિવિનાશેનકરોમ્યસ્રપ્રમાર્જનમ્ ॥ 38 ॥
અદ્યપર્વતસઙ્કાશંસસૂર્યમિવતોયદમ્ ।
વિકીર્ણમ્પશ્યસમરેસુગ્રીવમ્પ્લવગોત્તમ ॥ 39 ॥
કથં ચ રાક્ષસૈરેભિર્મયા ચ પરિરક્ષિતઃ ।
જિઘાંસુભિર્દાશરથિં વધ્યસે ત્વમિહાનઘ ॥ 40 ॥
માન્નિહત્યકિલત્વાંહિનિહનિષ્યતિરાઘવઃ ।
નાહમાત્મનિસન્તાપઙ્ગચ્છેયંરાક્ષસાધિપ ॥ 41 ॥
કામંવતિદાનીમપિમાંવ્યાદિશત્વમ્પરન્તપ ।
ન પરઃપ્રેષણીયસ્તેયુદ્ધાયાતુલવિક્રમ ॥ 42 ॥
અહમુત્સાદયિષ્યામિશત્રૂંસ્તવમહાબલઃ ।
યદિશક્રોયદિયમોયદિપાવકમારુતૌ ॥ 43 ॥
તાનહંયોધયિષ્યામિકુબેરવરુણાવપિ ।
ગિરિમાત્રશરીરસ્યશિતશૂલધરસ્યમે ॥ 44 ॥
નર્દતસ્તીક્ષણદંષ્ટ્રસ્યબિભીયાચ્ચપુરન્દરઃ ।
અથવાત્યક્તશસ્ત્રસ્યમૃદ્નતસ્તરસારિપૂન્ ॥ 45 ॥
ન મેપ્રતિમુખેસ્થાતુઙ્કશ્ચિત્ શક્તોજિજીવિષુઃ ।
નૈવશક્ત્યા ન ગદયાનાસિનાનિશિતૈશ્શરૈઃ ॥ 46 ॥
હસ્તાભ્યામેવસમ્રબ્દોહનિષ્યામ્યપિવજ્રિણમ્ ।
યદિમેમુષ્ટિવેગં સ રાઘવોઽદ્યસહિષ્યતે ॥ 47 ॥
તતઃપાશ્યન્તિબાણૌઘારુધિરંરાઘવસ્યતુ ।
ચિન્તયાબાધ્યસેરાજન્કિમર્થમ્મયિતિષ્ઠતિ ॥ 48 ॥
સોઽહંશત્રુવિનાશાય તવ નિર્યાતુમુદ્યતઃ ।
મુઞ્ચરામાદ્ભયંરાજ ન્હનિષ્યામીહસમ્યુગે ॥ 49 ॥
રાઘવંલક્ષ્મણઞ્ચૈવસુગ્રીવં ચ મહાબલમ્ ।
હનૂમન્તં ચ રક્ષોઘ્નંલઙ્કાયેનપ્રદીપિતા ॥ 50 ॥
હરીંશ્ચાપિહનિયિષ્યામિસંયુગેસમવાસ્થિવાન્ ।
અસાધારણમિચ્છામિનદાતુમ્મહદ્યશઃ ॥ 51 ॥
યદિચેન્દ્રાદ્ભયં રાજન્યદિ ચાપિ સ્વયમ્ભુવઃ ।
તતોઽહં નાશયિષ્યામિ નૈશં તમ ઇવાંશુમાન્ ॥ 52 ॥
અપિદેવાશ્શયિષ્યન્તેક્રુદ્ધેમયિમહીતલે ।
યમં ચ શમયિષ્યામિભક્ષયિષ્યામિપાવકમ્ ॥ 53 ॥
આદિત્યમ્પાતયિષ્યામિસનક્ષત્રમ્મહીતલે ।
શતક્રતુંવધિષ્યામિપાસ્યામિવરુણાલયમ્ ॥ 54 ॥
પર્વતાંશ્ચૂર્ણયિષ્યામિદારયિષ્યામિમેદિનીમ્ ।
દીર્ઘકાલમ્પ્રસુપ્તસ્યકુમ્ભકર્ણસ્યવિક્રમમ્ ॥ 55 ॥
અદ્યપશ્યન્તુભૂતાનિભક્ષ્યમાણાનિસર્વશઃ ।
નન્વિદન્ત્રિદિવંસર્વમાહારસ્ય ન પૂર્યતે ॥ 56 ॥
વધેનતેદાશરથેઃસુખાર્હંસુખંસમાહર્તુમહંવ્રજામિ ।
નિહત્યરામંસહલક્ષ્મણેનખાદામિન્હરિયૂથમુખ્યાન્ ॥ 57 ॥
રમસ્વરાજન્ પિબચાદ્યવારુણીઙ્કુરુષ્વકૃત્યાનિવિનીયતામ્મ્ ।
મયાદ્યરામેગમિતેયમક્ષ્યઞ્ચિરાયસીતાવશગાતિ ॥ 58 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે ત્રિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
tasyarākṣasarājasyaniśamyaparidevitam |
kumbhakarṇobabhāṣedaṃvacanamprajahāsa ca || 1 ||
dṛṣṭo doṣo hi yo'smābhiḥ purā mantravinirṇaye |
hiteṣvanabhiyuktena so'yamāsāditastvayā || 2 ||
śīghraṅkhalvabhyupetantvāmphalampāpasyakarmaṇaḥ |
nirayeṣvevapatanaṃyathāduṣkṛtakarmaṇaḥ || 3 ||
prathamaṃvaimahārājakṛtyametadacintitam |
kevalaṃvīryadarpeṇanānubandhovicintitaḥ || 4 ||
yaḥpaścātūrvakāryāṇikuryādaiśvaryamāsthitaḥ |
pūrvañcottarakāryāṇi na sa vedanayānayā || 5 ||
deśakālavihīnānikarmāṇiviparītavat |
kriyamāṇāniduṣyantihavīṃṣyaprayateṣviva || 6 ||
trayāṇāmpañcadhāyogaṅkarmaṇāṃyaḥprapaśyati |
sacivaissamayaṅkṛtvā sa sabhyevartatepathi || 7 ||
yathāgamaṃ ca yorājāsamayaṃvicikīrṣati |
budhyatesacivānbadhyāsuhṛdaścānupaśyati || 8 ||
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvānvārakṣasāmpate |
bhajatepuruṣaḥkāletrīṇidvandvānivāpunaḥ || 9 ||
triṣucaiteṣuyacchreṣṭhaṃśrutvātannāvabudhyate |
rājāvārājamātrovāvyarthantasyabahuśrutam || 10 ||
upapradānaṃsāntvaṃ ca bhedaṅkāle ca vikramam |
yogaṃ ca rakṣasāṃśreṣṭhatāvubhau ca nayānayau || 11 ||
kāledharmārthakāmānyassammantṟyasacivaiḥsaha |
niṣevetātmavānloke na sa vyasanamāpnuyāt || 12 ||
hitānubandhamālocyakāryātkāryamihātmanaḥ |
rājāsahārthatattvajñaissacivairbussahijīvati || 13 ||
anabhijñāyaśāstrārthān puruṣāḥpaśubuddhayaḥ |
prāgalbhyādvaktumicchantimantreṣvabhyantarīkṛtāḥ || 14 ||
aśāstraviduṣānteṣāṃ na kāryamabhihitaṃvacaḥ |
arthaśāstrānabhijñānāṃvipulāṃśriyamicchatām || 15 ||
ahitaṃ ca hitākārandhārṣṭyājjalpantiyenarāḥ |
avekṣyamantrabāhyāstekartavyāḥkṛtyadūṣaṇāḥ || 16 ||
vināśayantobhartāraṃsahitāśśatrubhirbudhaiḥ |
viparītānikṛtyānikārayantīhamantriṇaḥ || 17 ||
tānbhartāmitrasaṅkāśānamitrānmantranirṇaye |
vyavahāreṇajānīyātsacivānupasamhitān || 18 ||
capalasyehakṛtyānisahasānupradhāvataḥ |
chidramanyeprapadyantekrauñcasya kha mivadvijāḥ || 19 ||
yohiśatrumavajñāyanātmānamabhirakṣati |
avāpnotihiso'narthān sthānāccavyavaropyate || 20 ||
yaduktamihatepūrvaṅkriyatāmanujena ca |
tadevanohitaṃvākyaṃyadicchasi ca tatkuru || 21 ||
tattuśrutvādaśagrīvaḥkumbhakarṇasyabhāṣitam |
bhrukuṭiñcaivasañcakrekruddhaścainamabhāṣata || 22 ||
mānyoguruvāricāryaḥkimāntvamanuśāsasi |
kimevaṃvākchramaṅkṛtvākāleyuktaṃvidhīyatām || 23 ||
vibhramāccittamohādvābalavīryāśrayeṇavā |
nābhipannamidānīṃyadvyarthātasyapunaḥkathāḥ || 24 ||
asminkāletuyadyuktantadidānīṃvidhīyatām |
gatantunānuśocantigatantugatamevahi || 25 ||
mamāpanayajandoṣaṃvikrameṇasamīkuru |
yadikhalvastimesnehovikramaṃvā'vagacchasi || 26 ||
yadivakāryammetattehṛdikāryatamammatam |
sa suhṛdyovipannārthandīnamabhyavapadyate || 27 ||
sa bandhuryo'panīteṣusāhāyyāyopakalpate |
tamathaivambruvāṇantuvacanandhīradāruṇam || 28 ||
ruṣṭo'yamitivijñāyaśanaiśślakṣaṇamuvāca ha |
atīvahisamālakṣyabhrātaraṅkṣubhitendriyam || 29 ||
kumbhakarṇaśśanairvākyambabhāṣeparisāntvayan |
śṛṇurājannavahitomamavākyamarindama || 30 ||
alaṃrākṣasarājendra santāpamupapadyate |
roṣaṃ ca samparityajyasvasthobhavitumarhasi || 31 ||
naitanmanasikartavyammayijīvatipārthiva |
tamahannāśayiṣyāmiyatkṛteparitapyate || 32 ||
avaśyantuhitaṃvācyaṃsarvāvasthāntavamayā |
bandhubhāvādabhihitambhrātṛsnehācchapārthiva || 33 ||
sadṛśaṃyattukāle'smin kartuṃsnigdhenabandhunā |
śatrūṇāṅkadanampaśyakriyamāṇammayāraṇe || 34 ||
adyapaśyamahābāho mayāsamaramūrdhani |
haterāmesahabhrātrādravantīṃharivāhinīm || 35 ||
adyarāmasyataddṛṣṭavāmayānītaṃraṇācchiraḥ |
sukhībhavamahābāho sītābhavatuduḥkhitā || 36 ||
adyarāmasyapaśyantunidhanaṃsumahatpriyam |
laṅkāyāṃrākṣasāḥsarveyetenihatabāndhavāḥ || 37 ||
adyaśokaparītānāṃsvabandhuvadhakāraṇāt |
śatroryudhivināśenakaromyasrapramārjanam || 38 ||
adyaparvatasaṅkāśaṃsasūryamivatoyadam |
vikīrṇampaśyasamaresugrīvamplavagottama || 39 ||
kathaṃ ca rākṣasairebhirmayā ca parirakṣitaḥ |
jighāṃsubhirdāśarathiṃ vadhyase tvamihānagha || 40 ||
mānnihatyakilatvāṃhinihaniṣyatirāghavaḥ |
nāhamātmanisantāpaṅgaccheyaṃrākṣasādhipa || 41 ||
kāmaṃvatidānīmapimāṃvyādiśatvamparantapa |
na paraḥpreṣaṇīyasteyuddhāyātulavikrama || 42 ||
ahamutsādayiṣyāmiśatrūṃstavamahābalaḥ |
yadiśakroyadiyamoyadipāvakamārutau || 43 ||
tānahaṃyodhayiṣyāmikuberavaruṇāvapi |
girimātraśarīrasyaśitaśūladharasyame || 44 ||
nardatastīkṣaṇadaṃṣṭrasyabibhīyāccapurandaraḥ |
athavātyaktaśastrasyamṛdnatastarasāripūn || 45 ||
na mepratimukhesthātuṅkaścit śaktojijīviṣuḥ |
naivaśaktyā na gadayānāsināniśitaiśśaraiḥ || 46 ||
hastābhyāmevasamrabdohaniṣyāmyapivajriṇam |
yadimemuṣṭivegaṃ sa rāghavo'dyasahiṣyate || 47 ||
tataḥpāśyantibāṇaughārudhiraṃrāghavasyatu |
cintayābādhyaserājankimarthammayitiṣṭhati || 48 ||
so'haṃśatruvināśāya tava niryātumudyataḥ |
muñcarāmādbhayaṃrāja nhaniṣyāmīhasamyuge || 49 ||
rāghavaṃlakṣmaṇañcaivasugrīvaṃ ca mahābalam |
hanūmantaṃ ca rakṣoghnaṃlaṅkāyenapradīpitā || 50 ||
harīṃścāpihaniyiṣyāmisaṃyugesamavāsthivān |
asādhāraṇamicchāminadātummahadyaśaḥ || 51 ||
yadicendrādbhayaṃ rājanyadi cāpi svayambhuvaḥ |
tato'haṃ nāśayiṣyāmi naiśaṃ tama ivāṃśumān || 52 ||
apidevāśśayiṣyantekruddhemayimahītale |
yamaṃ ca śamayiṣyāmibhakṣayiṣyāmipāvakam || 53 ||
ādityampātayiṣyāmisanakṣatrammahītale |
śatakratuṃvadhiṣyāmipāsyāmivaruṇālayam || 54 ||
parvatāṃścūrṇayiṣyāmidārayiṣyāmimedinīm |
dīrghakālamprasuptasyakumbhakarṇasyavikramam || 55 ||
adyapaśyantubhūtānibhakṣyamāṇānisarvaśaḥ |
nanvidantridivaṃsarvamāhārasya na pūryate || 56 ||
vadhenatedāśaratheḥsukhārhaṃsukhaṃsamāhartumahaṃvrajāmi |
nihatyarāmaṃsahalakṣmaṇenakhādāminhariyūthamukhyān || 57 ||
ramasvarājan pibacādyavāruṇīṅkuruṣvakṛtyānivinīyatāmm |
mayādyarāmegamiteyamakṣyañcirāyasītāvaśagāti || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।
तस्यराक्षसराजस्यनिशम्यपरिदेवितम् ।
कुम्भकर्णोबभाषेदंवचनम्प्रजहास च ॥ 1 ॥
दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये ।
हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया ॥ 2 ॥
शीघ्रङ्खल्वभ्युपेतन्त्वाम्फलम्पापस्यकर्मणः ।
निरयेष्वेवपतनंयथादुष्कृतकर्मणः ॥ 3 ॥
प्रथमंवैमहाराजकृत्यमेतदचिन्तितम् ।
केवलंवीर्यदर्पेणनानुबन्धोविचिन्तितः ॥ 4 ॥
यःपश्चातूर्वकार्याणिकुर्यादैश्वर्यमास्थितः ।
पूर्वञ्चोत्तरकार्याणि न स वेदनयानया ॥ 5 ॥
देशकालविहीनानिकर्माणिविपरीतवत् ।
क्रियमाणानिदुष्यन्तिहवींष्यप्रयतेष्विव ॥ 6 ॥
त्रयाणाम्पञ्चधायोगङ्कर्मणांयःप्रपश्यति ।
सचिवैस्समयङ्कृत्वा स सभ्येवर्ततेपथि ॥ 7 ॥
यथागमं च योराजासमयंविचिकीर्षति ।
बुध्यतेसचिवान्बध्यासुहृदश्चानुपश्यति ॥ 8 ॥
धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वारक्षसाम्पते ।
भजतेपुरुषःकालेत्रीणिद्वन्द्वानिवापुनः ॥ 9 ॥
त्रिषुचैतेषुयच्छ्रेष्ठंश्रुत्वातन्नावबुध्यते ।
राजावाराजमात्रोवाव्यर्थन्तस्यबहुश्रुतम् ॥ 10 ॥
उपप्रदानंसान्त्वं च भेदङ्काले च विक्रमम् ।
योगं च रक्षसांश्रेष्ठतावुभौ च नयानयौ ॥ 11 ॥
कालेधर्मार्थकामान्यस्सम्मन्त्ऱ्यसचिवैःसह ।
निषेवेतात्मवान्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ॥ 12 ॥
हितानुबन्धमालोच्यकार्यात्कार्यमिहात्मनः ।
राजासहार्थतत्त्वज्ञैस्सचिवैर्बुस्सहिजीवति ॥ 13 ॥
अनभिज्ञायशास्त्रार्थान् पुरुषाःपशुबुद्धयः ।
प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्तिमन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ॥ 14 ॥
अशास्त्रविदुषान्तेषां न कार्यमभिहितंवचः ।
अर्थशास्त्रानभिज्ञानांविपुलांश्रियमिच्छताम् ॥ 15 ॥
अहितं च हिताकारन्धार्ष्ट्याज्जल्पन्तियेनराः ।
अवेक्ष्यमन्त्रबाह्यास्तेकर्तव्याःकृत्यदूषणाः ॥ 16 ॥
विनाशयन्तोभर्तारंसहिताश्शत्रुभिर्बुधैः ।
विपरीतानिकृत्यानिकारयन्तीहमन्त्रिणः ॥ 17 ॥
तान्भर्तामित्रसङ्काशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये ।
व्यवहारेणजानीयात्सचिवानुपसम्हितान् ॥ 18 ॥
चपलस्येहकृत्यानिसहसानुप्रधावतः ।
छिद्रमन्येप्रपद्यन्तेक्रौञ्चस्य ख मिवद्विजाः ॥ 19 ॥
योहिशत्रुमवज्ञायनात्मानमभिरक्षति ।
अवाप्नोतिहिसोऽनर्थान् स्थानाच्चव्यवरोप्यते ॥ 20 ॥
यदुक्तमिहतेपूर्वङ्क्रियतामनुजेन च ।
तदेवनोहितंवाक्यंयदिच्छसि च तत्कुरु ॥ 21 ॥
तत्तुश्रुत्वादशग्रीवःकुम्भकर्णस्यभाषितम् ।
भ्रुकुटिञ्चैवसञ्चक्रेक्रुद्धश्चैनमभाषत ॥ 22 ॥
मान्योगुरुवारिचार्यःकिमान्त्वमनुशाससि ।
किमेवंवाक्छ्रमङ्कृत्वाकालेयुक्तंविधीयताम् ॥ 23 ॥
विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वाबलवीर्याश्रयेणवा ।
नाभिपन्नमिदानींयद्व्यर्थातस्यपुनःकथाः ॥ 24 ॥
अस्मिन्कालेतुयद्युक्तन्तदिदानींविधीयताम् ।
गतन्तुनानुशोचन्तिगतन्तुगतमेवहि ॥ 25 ॥
ममापनयजन्दोषंविक्रमेणसमीकुरु ।
यदिखल्वस्तिमेस्नेहोविक्रमंवाऽवगच्छसि ॥ 26 ॥
यदिवकार्यम्मेतत्तेहृदिकार्यतमम्मतम् ।
स सुहृद्योविपन्नार्थन्दीनमभ्यवपद्यते ॥ 27 ॥
स बन्धुर्योऽपनीतेषुसाहाय्यायोपकल्पते ।
तमथैवम्ब्रुवाणन्तुवचनन्धीरदारुणम् ॥ 28 ॥
रुष्टोऽयमितिविज्ञायशनैश्श्लक्षणमुवाच ह ।
अतीवहिसमालक्ष्यभ्रातरङ्क्षुभितेन्द्रियम् ॥ 29 ॥
कुम्भकर्णश्शनैर्वाक्यम्बभाषेपरिसान्त्वयन् ।
शृणुराजन्नवहितोममवाक्यमरिन्दम ॥ 30 ॥
अलंराक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्यते ।
रोषं च सम्परित्यज्यस्वस्थोभवितुमर्हसि ॥ 31 ॥
नैतन्मनसिकर्तव्यम्मयिजीवतिपार्थिव ।
तमहन्नाशयिष्यामियत्कृतेपरितप्यते ॥ 32 ॥
अवश्यन्तुहितंवाच्यंसर्वावस्थान्तवमया ।
बन्धुभावादभिहितम्भ्रातृस्नेहाच्छपार्थिव ॥ 33 ॥
सदृशंयत्तुकालेऽस्मिन् कर्तुंस्निग्धेनबन्धुना ।
शत्रूणाङ्कदनम्पश्यक्रियमाणम्मयारणे ॥ 34 ॥
अद्यपश्यमहाबाहो मयासमरमूर्धनि ।
हतेरामेसहभ्रात्राद्रवन्तींहरिवाहिनीम् ॥ 35 ॥
अद्यरामस्यतद्दृष्टवामयानीतंरणाच्छिरः ।
सुखीभवमहाबाहो सीताभवतुदुःखिता ॥ 36 ॥
अद्यरामस्यपश्यन्तुनिधनंसुमहत्प्रियम् ।
लङ्कायांराक्षसाःसर्वेयेतेनिहतबान्धवाः ॥ 37 ॥
अद्यशोकपरीतानांस्वबन्धुवधकारणात् ।
शत्रोर्युधिविनाशेनकरोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥ 38 ॥
अद्यपर्वतसङ्काशंससूर्यमिवतोयदम् ।
विकीर्णम्पश्यसमरेसुग्रीवम्प्लवगोत्तम ॥ 39 ॥
कथं च राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः ।
जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ॥ 40 ॥
मान्निहत्यकिलत्वांहिनिहनिष्यतिराघवः ।
नाहमात्मनिसन्तापङ्गच्छेयंराक्षसाधिप ॥ 41 ॥
कामंवतिदानीमपिमांव्यादिशत्वम्परन्तप ।
न परःप्रेषणीयस्तेयुद्धायातुलविक्रम ॥ 42 ॥
अहमुत्सादयिष्यामिशत्रूंस्तवमहाबलः ।
यदिशक्रोयदियमोयदिपावकमारुतौ ॥ 43 ॥
तानहंयोधयिष्यामिकुबेरवरुणावपि ।
गिरिमात्रशरीरस्यशितशूलधरस्यमे ॥ 44 ॥
नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यबिभीयाच्चपुरन्दरः ।
अथवात्यक्तशस्त्रस्यमृद्नतस्तरसारिपून् ॥ 45 ॥
न मेप्रतिमुखेस्थातुङ्कश्चित् शक्तोजिजीविषुः ।
नैवशक्त्या न गदयानासिनानिशितैश्शरैः ॥ 46 ॥
हस्ताभ्यामेवसम्रब्दोहनिष्याम्यपिवज्रिणम् ।
यदिमेमुष्टिवेगं स राघवोऽद्यसहिष्यते ॥ 47 ॥
ततःपाश्यन्तिबाणौघारुधिरंराघवस्यतु ।
चिन्तयाबाध्यसेराजन्किमर्थम्मयितिष्ठति ॥ 48 ॥
सोऽहंशत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।
मुञ्चरामाद्भयंराज न्हनिष्यामीहसम्युगे ॥ 49 ॥
राघवंलक्ष्मणञ्चैवसुग्रीवं च महाबलम् ।
हनूमन्तं च रक्षोघ्नंलङ्कायेनप्रदीपिता ॥ 50 ॥
हरींश्चापिहनियिष्यामिसंयुगेसमवास्थिवान् ।
असाधारणमिच्छामिनदातुम्महद्यशः ॥ 51 ॥
यदिचेन्द्राद्भयं राजन्यदि चापि स्वयम्भुवः ।
ततोऽहं नाशयिष्यामि नैशं तम इवांशुमान् ॥ 52 ॥
अपिदेवाश्शयिष्यन्तेक्रुद्धेमयिमहीतले ।
यमं च शमयिष्यामिभक्षयिष्यामिपावकम् ॥ 53 ॥
आदित्यम्पातयिष्यामिसनक्षत्रम्महीतले ।
शतक्रतुंवधिष्यामिपास्यामिवरुणालयम् ॥ 54 ॥
पर्वतांश्चूर्णयिष्यामिदारयिष्यामिमेदिनीम् ।
दीर्घकालम्प्रसुप्तस्यकुम्भकर्णस्यविक्रमम् ॥ 55 ॥
अद्यपश्यन्तुभूतानिभक्ष्यमाणानिसर्वशः ।
नन्विदन्त्रिदिवंसर्वमाहारस्य न पूर्यते ॥ 56 ॥
वधेनतेदाशरथेःसुखार्हंसुखंसमाहर्तुमहंव्रजामि ।
निहत्यरामंसहलक्ष्मणेनखादामिन्हरियूथमुख्यान् ॥ 57 ॥
रमस्वराजन् पिबचाद्यवारुणीङ्कुरुष्वकृत्यानिविनीयताम्म् ।
मयाद्यरामेगमितेयमक्ष्यञ्चिरायसीतावशगाति ॥ 58 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
tasyarākṣasarājasyaniśamyaparidevitam |
kumbhakarṇobabhāṣedaṃvacanamprajahāsa ca || 1 ||
dṛṣṭo doṣo hi yo'smābhiḥ purā mantravinirṇaye |
hiteṣvanabhiyuktena so'yamāsāditastvayā || 2 ||
śīghraṅkhalvabhyupetantvāmphalampāpasyakarmaṇaḥ |
nirayeṣvevapatanaṃyathāduṣkṛtakarmaṇaḥ || 3 ||
prathamaṃvaimahārājakṛtyametadacintitam |
kevalaṃvīryadarpeṇanānubandhovicintitaḥ || 4 ||
yaḥpaścātūrvakāryāṇikuryādaiśvaryamāsthitaḥ |
pūrvañcottarakāryāṇi na sa vedanayānayā || 5 ||
deśakālavihīnānikarmāṇiviparītavat |
kriyamāṇāniduṣyantihavīṃṣyaprayateṣviva || 6 ||
trayāṇāmpañcadhāyogaṅkarmaṇāṃyaḥprapaśyati |
sacivaissamayaṅkṛtvā sa sabhyevartatepathi || 7 ||
yathāgamaṃ ca yorājāsamayaṃvicikīrṣati |
budhyatesacivānbadhyāsuhṛdaścānupaśyati || 8 ||
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvānvārakṣasāmpate |
bhajatepuruṣaḥkāletrīṇidvandvānivāpunaḥ || 9 ||
triṣucaiteṣuyacchreṣṭhaṃśrutvātannāvabudhyate |
rājāvārājamātrovāvyarthantasyabahuśrutam || 10 ||
upapradānaṃsāntvaṃ ca bhedaṅkāle ca vikramam |
yogaṃ ca rakṣasāṃśreṣṭhatāvubhau ca nayānayau || 11 ||
kāledharmārthakāmānyassammantṟyasacivaiḥsaha |
niṣevetātmavānloke na sa vyasanamāpnuyāt || 12 ||
hitānubandhamālocyakāryātkāryamihātmanaḥ |
rājāsahārthatattvajñaissacivairbussahijīvati || 13 ||
anabhijñāyaśāstrārthān puruṣāḥpaśubuddhayaḥ |
prāgalbhyādvaktumicchantimantreṣvabhyantarīkṛtāḥ || 14 ||
aśāstraviduṣānteṣāṃ na kāryamabhihitaṃvacaḥ |
arthaśāstrānabhijñānāṃvipulāṃśriyamicchatām || 15 ||
ahitaṃ ca hitākārandhārṣṭyājjalpantiyenarāḥ |
avekṣyamantrabāhyāstekartavyāḥkṛtyadūṣaṇāḥ || 16 ||
vināśayantobhartāraṃsahitāśśatrubhirbudhaiḥ |
viparītānikṛtyānikārayantīhamantriṇaḥ || 17 ||
tānbhartāmitrasaṅkāśānamitrānmantranirṇaye |
vyavahāreṇajānīyātsacivānupasamhitān || 18 ||
capalasyehakṛtyānisahasānupradhāvataḥ |
chidramanyeprapadyantekrauñcasya kha mivadvijāḥ || 19 ||
yohiśatrumavajñāyanātmānamabhirakṣati |
avāpnotihiso'narthān sthānāccavyavaropyate || 20 ||
yaduktamihatepūrvaṅkriyatāmanujena ca |
tadevanohitaṃvākyaṃyadicchasi ca tatkuru || 21 ||
tattuśrutvādaśagrīvaḥkumbhakarṇasyabhāṣitam |
bhrukuṭiñcaivasañcakrekruddhaścainamabhāṣata || 22 ||
mānyoguruvāricāryaḥkimāntvamanuśāsasi |
kimevaṃvākchramaṅkṛtvākāleyuktaṃvidhīyatām || 23 ||
vibhramāccittamohādvābalavīryāśrayeṇavā |
nābhipannamidānīṃyadvyarthātasyapunaḥkathāḥ || 24 ||
asminkāletuyadyuktantadidānīṃvidhīyatām |
gatantunānuśocantigatantugatamevahi || 25 ||
mamāpanayajandoṣaṃvikrameṇasamīkuru |
yadikhalvastimesnehovikramaṃvā'vagacchasi || 26 ||
yadivakāryammetattehṛdikāryatamammatam |
sa suhṛdyovipannārthandīnamabhyavapadyate || 27 ||
sa bandhuryo'panīteṣusāhāyyāyopakalpate |
tamathaivambruvāṇantuvacanandhīradāruṇam || 28 ||
ruṣṭo'yamitivijñāyaśanaiśślakṣaṇamuvāca ha |
atīvahisamālakṣyabhrātaraṅkṣubhitendriyam || 29 ||
kumbhakarṇaśśanairvākyambabhāṣeparisāntvayan |
śṛṇurājannavahitomamavākyamarindama || 30 ||
alaṃrākṣasarājendra santāpamupapadyate |
roṣaṃ ca samparityajyasvasthobhavitumarhasi || 31 ||
naitanmanasikartavyammayijīvatipārthiva |
tamahannāśayiṣyāmiyatkṛteparitapyate || 32 ||
avaśyantuhitaṃvācyaṃsarvāvasthāntavamayā |
bandhubhāvādabhihitambhrātṛsnehācchapārthiva || 33 ||
sadṛśaṃyattukāle'smin kartuṃsnigdhenabandhunā |
śatrūṇāṅkadanampaśyakriyamāṇammayāraṇe || 34 ||
adyapaśyamahābāho mayāsamaramūrdhani |
haterāmesahabhrātrādravantīṃharivāhinīm || 35 ||
adyarāmasyataddṛṣṭavāmayānītaṃraṇācchiraḥ |
sukhībhavamahābāho sītābhavatuduḥkhitā || 36 ||
adyarāmasyapaśyantunidhanaṃsumahatpriyam |
laṅkāyāṃrākṣasāḥsarveyetenihatabāndhavāḥ || 37 ||
adyaśokaparītānāṃsvabandhuvadhakāraṇāt |
śatroryudhivināśenakaromyasrapramārjanam || 38 ||
adyaparvatasaṅkāśaṃsasūryamivatoyadam |
vikīrṇampaśyasamaresugrīvamplavagottama || 39 ||
kathaṃ ca rākṣasairebhirmayā ca parirakṣitaḥ |
jighāṃsubhirdāśarathiṃ vadhyase tvamihānagha || 40 ||
mānnihatyakilatvāṃhinihaniṣyatirāghavaḥ |
nāhamātmanisantāpaṅgaccheyaṃrākṣasādhipa || 41 ||
kāmaṃvatidānīmapimāṃvyādiśatvamparantapa |
na paraḥpreṣaṇīyasteyuddhāyātulavikrama || 42 ||
ahamutsādayiṣyāmiśatrūṃstavamahābalaḥ |
yadiśakroyadiyamoyadipāvakamārutau || 43 ||
tānahaṃyodhayiṣyāmikuberavaruṇāvapi |
girimātraśarīrasyaśitaśūladharasyame || 44 ||
nardatastīkṣaṇadaṃṣṭrasyabibhīyāccapurandaraḥ |
athavātyaktaśastrasyamṛdnatastarasāripūn || 45 ||
na mepratimukhesthātuṅkaścit śaktojijīviṣuḥ |
naivaśaktyā na gadayānāsināniśitaiśśaraiḥ || 46 ||
hastābhyāmevasamrabdohaniṣyāmyapivajriṇam |
yadimemuṣṭivegaṃ sa rāghavo'dyasahiṣyate || 47 ||
tataḥpāśyantibāṇaughārudhiraṃrāghavasyatu |
cintayābādhyaserājankimarthammayitiṣṭhati || 48 ||
so'haṃśatruvināśāya tava niryātumudyataḥ |
muñcarāmādbhayaṃrāja nhaniṣyāmīhasamyuge || 49 ||
rāghavaṃlakṣmaṇañcaivasugrīvaṃ ca mahābalam |
hanūmantaṃ ca rakṣoghnaṃlaṅkāyenapradīpitā || 50 ||
harīṃścāpihaniyiṣyāmisaṃyugesamavāsthivān |
asādhāraṇamicchāminadātummahadyaśaḥ || 51 ||
yadicendrādbhayaṃ rājanyadi cāpi svayambhuvaḥ |
tato'haṃ nāśayiṣyāmi naiśaṃ tama ivāṃśumān || 52 ||
apidevāśśayiṣyantekruddhemayimahītale |
yamaṃ ca śamayiṣyāmibhakṣayiṣyāmipāvakam || 53 ||
ādityampātayiṣyāmisanakṣatrammahītale |
śatakratuṃvadhiṣyāmipāsyāmivaruṇālayam || 54 ||
parvatāṃścūrṇayiṣyāmidārayiṣyāmimedinīm |
dīrghakālamprasuptasyakumbhakarṇasyavikramam || 55 ||
adyapaśyantubhūtānibhakṣyamāṇānisarvaśaḥ |
nanvidantridivaṃsarvamāhārasya na pūryate || 56 ||
vadhenatedāśaratheḥsukhārhaṃsukhaṃsamāhartumahaṃvrajāmi |
nihatyarāmaṃsahalakṣmaṇenakhādāminhariyūthamukhyān || 57 ||
ramasvarājan pibacādyavāruṇīṅkuruṣvakṛtyānivinīyatāmm |
mayādyarāmegamiteyamakṣyañcirāyasītāvaśagāti || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.