6.63 Yuddhakanda - Trishashtitama Sargah

ॐ

6.63 યુદ્ધકાણ્ડ - ત્રિષષ્ટિતમ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્રિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।

તસ્યરાક્ષસરાજસ્યનિશમ્યપરિદેવિતમ્ ।

કુમ્ભકર્ણોબભાષેદંવચનમ્પ્રજહાસ ચ ॥ 1 ॥

દૃષ્ટો દોષો હિ યોઽસ્માભિઃ પુરા મન્ત્રવિનિર્ણયે ।

હિતેષ્વનભિયુક્તેન સોઽયમાસાદિતસ્ત્વયા ॥ 2 ॥

શીઘ્રઙ્ખલ્વભ્યુપેતન્ત્વામ્ફલમ્પાપસ્યકર્મણઃ ।

નિરયેષ્વેવપતનંયથાદુષ્કૃતકર્મણઃ ॥ 3 ॥

પ્રથમંવૈમહારાજકૃત્યમેતદચિન્તિતમ્ ।

કેવલંવીર્યદર્પેણનાનુબન્ધોવિચિન્તિતઃ ॥ 4 ॥

યઃપશ્ચાતૂર્વકાર્યાણિકુર્યાદૈશ્વર્યમાસ્થિતઃ ।

પૂર્વઞ્ચોત્તરકાર્યાણિ ન સ વેદનયાનયા ॥ 5 ॥

દેશકાલવિહીનાનિકર્માણિવિપરીતવત્ ।

ક્રિયમાણાનિદુષ્યન્તિહવીંષ્યપ્રયતેષ્વિવ ॥ 6 ॥

ત્રયાણામ્પઞ્ચધાયોગઙ્કર્મણાંયઃપ્રપશ્યતિ ।

સચિવૈસ્સમયઙ્કૃત્વા સ સભ્યેવર્તતેપથિ ॥ 7 ॥

યથાગમં ચ યોરાજાસમયંવિચિકીર્ષતિ ।

બુધ્યતેસચિવાન્બધ્યાસુહૃદશ્ચાનુપશ્યતિ ॥ 8 ॥

ધર્મમર્થં ચ કામં ચ સર્વાન્વારક્ષસામ્પતે ।

ભજતેપુરુષઃકાલેત્રીણિદ્વન્દ્વાનિવાપુનઃ ॥ 9 ॥

ત્રિષુચૈતેષુયચ્છ્રેષ્ઠંશ્રુત્વાતન્નાવબુધ્યતે ।

રાજાવારાજમાત્રોવાવ્યર્થન્તસ્યબહુશ્રુતમ્ ॥ 10 ॥

ઉપપ્રદાનંસાન્ત્વં ચ ભેદઙ્કાલે ચ વિક્રમમ્ ।

યોગં ચ રક્ષસાંશ્રેષ્ઠતાવુભૌ ચ નયાનયૌ ॥ 11 ॥

કાલેધર્માર્થકામાન્યસ્સમ્મન્ત્ર઼્યસચિવૈઃસહ ।

નિષેવેતાત્મવાન્લોકે ન સ વ્યસનમાપ્નુયાત્ ॥ 12 ॥

હિતાનુબન્ધમાલોચ્યકાર્યાત્કાર્યમિહાત્મનઃ ।

રાજાસહાર્થતત્ત્વજ્ઞૈસ્સચિવૈર્બુસ્સહિજીવતિ ॥ 13 ॥

અનભિજ્ઞાયશાસ્ત્રાર્થાન્ પુરુષાઃપશુબુદ્ધયઃ ।

પ્રાગલ્ભ્યાદ્વક્તુમિચ્છન્તિમન્ત્રેષ્વભ્યન્તરીકૃતાઃ ॥ 14 ॥

અશાસ્ત્રવિદુષાન્તેષાં ન કાર્યમભિહિતંવચઃ ।

અર્થશાસ્ત્રાનભિજ્ઞાનાંવિપુલાંશ્રિયમિચ્છતામ્ ॥ 15 ॥

અહિતં ચ હિતાકારન્ધાર્ષ્ટ્યાજ્જલ્પન્તિયેનરાઃ ।

અવેક્ષ્યમન્ત્રબાહ્યાસ્તેકર્તવ્યાઃકૃત્યદૂષણાઃ ॥ 16 ॥

વિનાશયન્તોભર્તારંસહિતાશ્શત્રુભિર્બુધૈઃ ।

વિપરીતાનિકૃત્યાનિકારયન્તીહમન્ત્રિણઃ ॥ 17 ॥

તાન્ભર્તામિત્રસઙ્કાશાનમિત્રાન્મન્ત્રનિર્ણયે ।

વ્યવહારેણજાનીયાત્સચિવાનુપસમ્હિતાન્ ॥ 18 ॥

ચપલસ્યેહકૃત્યાનિસહસાનુપ્રધાવતઃ ।

છિદ્રમન્યેપ્રપદ્યન્તેક્રૌઞ્ચસ્ય ખ મિવદ્વિજાઃ ॥ 19 ॥

યોહિશત્રુમવજ્ઞાયનાત્માનમભિરક્ષતિ ।

અવાપ્નોતિહિસોઽનર્થાન્ સ્થાનાચ્ચવ્યવરોપ્યતે ॥ 20 ॥

યદુક્તમિહતેપૂર્વઙ્ક્રિયતામનુજેન ચ ।

તદેવનોહિતંવાક્યંયદિચ્છસિ ચ તત્કુરુ ॥ 21 ॥

તત્તુશ્રુત્વાદશગ્રીવઃકુમ્ભકર્ણસ્યભાષિતમ્ ।

ભ્રુકુટિઞ્ચૈવસઞ્ચક્રેક્રુદ્ધશ્ચૈનમભાષત ॥ 22 ॥

માન્યોગુરુવારિચાર્યઃકિમાન્ત્વમનુશાસસિ ।

કિમેવંવાક્છ્રમઙ્કૃત્વાકાલેયુક્તંવિધીયતામ્ ॥ 23 ॥

વિભ્રમાચ્ચિત્તમોહાદ્વાબલવીર્યાશ્રયેણવા ।

નાભિપન્નમિદાનીંયદ્વ્યર્થાતસ્યપુનઃકથાઃ ॥ 24 ॥

અસ્મિન્કાલેતુયદ્યુક્તન્તદિદાનીંવિધીયતામ્ ।

ગતન્તુનાનુશોચન્તિગતન્તુગતમેવહિ ॥ 25 ॥

મમાપનયજન્દોષંવિક્રમેણસમીકુરુ ।

યદિખલ્વસ્તિમેસ્નેહોવિક્રમંવાઽવગચ્છસિ ॥ 26 ॥

યદિવકાર્યમ્મેતત્તેહૃદિકાર્યતમમ્મતમ્ ।

સ સુહૃદ્યોવિપન્નાર્થન્દીનમભ્યવપદ્યતે ॥ 27 ॥

સ બન્ધુર્યોઽપનીતેષુસાહાય્યાયોપકલ્પતે ।

તમથૈવમ્બ્રુવાણન્તુવચનન્ધીરદારુણમ્ ॥ 28 ॥

રુષ્ટોઽયમિતિવિજ્ઞાયશનૈશ્શ્લક્ષણમુવાચ હ ।

અતીવહિસમાલક્ષ્યભ્રાતરઙ્ક્ષુભિતેન્દ્રિયમ્ ॥ 29 ॥

કુમ્ભકર્ણશ્શનૈર્વાક્યમ્બભાષેપરિસાન્ત્વયન્ ।

શૃણુરાજન્નવહિતોમમવાક્યમરિન્દમ ॥ 30 ॥

અલંરાક્ષસરાજેન્દ્ર સન્તાપમુપપદ્યતે ।

રોષં ચ સમ્પરિત્યજ્યસ્વસ્થોભવિતુમર્હસિ ॥ 31 ॥

નૈતન્મનસિકર્તવ્યમ્મયિજીવતિપાર્થિવ ।

તમહન્નાશયિષ્યામિયત્કૃતેપરિતપ્યતે ॥ 32 ॥

અવશ્યન્તુહિતંવાચ્યંસર્વાવસ્થાન્તવમયા ।

બન્ધુભાવાદભિહિતમ્ભ્રાતૃસ્નેહાચ્છપાર્થિવ ॥ 33 ॥

સદૃશંયત્તુકાલેઽસ્મિન્ કર્તુંસ્નિગ્ધેનબન્ધુના ।

શત્રૂણાઙ્કદનમ્પશ્યક્રિયમાણમ્મયારણે ॥ 34 ॥

અદ્યપશ્યમહાબાહો મયાસમરમૂર્ધનિ ।

હતેરામેસહભ્રાત્રાદ્રવન્તીંહરિવાહિનીમ્ ॥ 35 ॥

અદ્યરામસ્યતદ્દૃષ્ટવામયાનીતંરણાચ્છિરઃ ।

સુખીભવમહાબાહો સીતાભવતુદુઃખિતા ॥ 36 ॥

અદ્યરામસ્યપશ્યન્તુનિધનંસુમહત્પ્રિયમ્ ।

લઙ્કાયાંરાક્ષસાઃસર્વેયેતેનિહતબાન્ધવાઃ ॥ 37 ॥

અદ્યશોકપરીતાનાંસ્વબન્ધુવધકારણાત્ ।

શત્રોર્યુધિવિનાશેનકરોમ્યસ્રપ્રમાર્જનમ્ ॥ 38 ॥

અદ્યપર્વતસઙ્કાશંસસૂર્યમિવતોયદમ્ ।

વિકીર્ણમ્પશ્યસમરેસુગ્રીવમ્પ્લવગોત્તમ ॥ 39 ॥

કથં ચ રાક્ષસૈરેભિર્મયા ચ પરિરક્ષિતઃ ।

જિઘાંસુભિર્દાશરથિં વધ્યસે ત્વમિહાનઘ ॥ 40 ॥

માન્નિહત્યકિલત્વાંહિનિહનિષ્યતિરાઘવઃ ।

નાહમાત્મનિસન્તાપઙ્ગચ્છેયંરાક્ષસાધિપ ॥ 41 ॥

કામંવતિદાનીમપિમાંવ્યાદિશત્વમ્પરન્તપ ।

ન પરઃપ્રેષણીયસ્તેયુદ્ધાયાતુલવિક્રમ ॥ 42 ॥

અહમુત્સાદયિષ્યામિશત્રૂંસ્તવમહાબલઃ ।

યદિશક્રોયદિયમોયદિપાવકમારુતૌ ॥ 43 ॥

તાનહંયોધયિષ્યામિકુબેરવરુણાવપિ ।

ગિરિમાત્રશરીરસ્યશિતશૂલધરસ્યમે ॥ 44 ॥

નર્દતસ્તીક્ષણદંષ્ટ્રસ્યબિભીયાચ્ચપુરન્દરઃ ।

અથવાત્યક્તશસ્ત્રસ્યમૃદ્નતસ્તરસારિપૂન્ ॥ 45 ॥

ન મેપ્રતિમુખેસ્થાતુઙ્કશ્ચિત્ શક્તોજિજીવિષુઃ ।

નૈવશક્ત્યા ન ગદયાનાસિનાનિશિતૈશ્શરૈઃ ॥ 46 ॥

હસ્તાભ્યામેવસમ્રબ્દોહનિષ્યામ્યપિવજ્રિણમ્ ।

યદિમેમુષ્ટિવેગં સ રાઘવોઽદ્યસહિષ્યતે ॥ 47 ॥

તતઃપાશ્યન્તિબાણૌઘારુધિરંરાઘવસ્યતુ ।

ચિન્તયાબાધ્યસેરાજન્કિમર્થમ્મયિતિષ્ઠતિ ॥ 48 ॥

સોઽહંશત્રુવિનાશાય તવ નિર્યાતુમુદ્યતઃ ।

મુઞ્ચરામાદ્ભયંરાજ ન્હનિષ્યામીહસમ્યુગે ॥ 49 ॥

રાઘવંલક્ષ્મણઞ્ચૈવસુગ્રીવં ચ મહાબલમ્ ।

હનૂમન્તં ચ રક્ષોઘ્નંલઙ્કાયેનપ્રદીપિતા ॥ 50 ॥

હરીંશ્ચાપિહનિયિષ્યામિસંયુગેસમવાસ્થિવાન્ ।

અસાધારણમિચ્છામિનદાતુમ્મહદ્યશઃ ॥ 51 ॥

યદિચેન્દ્રાદ્ભયં રાજન્યદિ ચાપિ સ્વયમ્ભુવઃ ।

તતોઽહં નાશયિષ્યામિ નૈશં તમ ઇવાંશુમાન્ ॥ 52 ॥

અપિદેવાશ્શયિષ્યન્તેક્રુદ્ધેમયિમહીતલે ।

યમં ચ શમયિષ્યામિભક્ષયિષ્યામિપાવકમ્ ॥ 53 ॥

આદિત્યમ્પાતયિષ્યામિસનક્ષત્રમ્મહીતલે ।

શતક્રતુંવધિષ્યામિપાસ્યામિવરુણાલયમ્ ॥ 54 ॥

પર્વતાંશ્ચૂર્ણયિષ્યામિદારયિષ્યામિમેદિનીમ્ ।

દીર્ઘકાલમ્પ્રસુપ્તસ્યકુમ્ભકર્ણસ્યવિક્રમમ્ ॥ 55 ॥

અદ્યપશ્યન્તુભૂતાનિભક્ષ્યમાણાનિસર્વશઃ ।

નન્વિદન્ત્રિદિવંસર્વમાહારસ્ય ન પૂર્યતે ॥ 56 ॥

વધેનતેદાશરથેઃસુખાર્હંસુખંસમાહર્તુમહંવ્રજામિ ।

નિહત્યરામંસહલક્ષ્મણેનખાદામિન્હરિયૂથમુખ્યાન્ ॥ 57 ॥

રમસ્વરાજન્ પિબચાદ્યવારુણીઙ્કુરુષ્વકૃત્યાનિવિનીયતામ્મ્ ।

મયાદ્યરામેગમિતેયમક્ષ્યઞ્ચિરાયસીતાવશગાતિ ॥ 58 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે ત્રિષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha triṣaṣṭitamassargaḥ |

tasyarākṣasarājasyaniśamyaparidevitam |

kumbhakarṇobabhāṣedaṃvacanamprajahāsa ca || 1 ||

dṛṣṭo doṣo hi yo'smābhiḥ purā mantravinirṇaye |

hiteṣvanabhiyuktena so'yamāsāditastvayā || 2 ||

śīghraṅkhalvabhyupetantvāmphalampāpasyakarmaṇaḥ |

nirayeṣvevapatanaṃyathāduṣkṛtakarmaṇaḥ || 3 ||

prathamaṃvaimahārājakṛtyametadacintitam |

kevalaṃvīryadarpeṇanānubandhovicintitaḥ || 4 ||

yaḥpaścātūrvakāryāṇikuryādaiśvaryamāsthitaḥ |

pūrvañcottarakāryāṇi na sa vedanayānayā || 5 ||

deśakālavihīnānikarmāṇiviparītavat |

kriyamāṇāniduṣyantihavīṃṣyaprayateṣviva || 6 ||

trayāṇāmpañcadhāyogaṅkarmaṇāṃyaḥprapaśyati |

sacivaissamayaṅkṛtvā sa sabhyevartatepathi || 7 ||

yathāgamaṃ ca yorājāsamayaṃvicikīrṣati |

budhyatesacivānbadhyāsuhṛdaścānupaśyati || 8 ||

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvānvārakṣasāmpate |

bhajatepuruṣaḥkāletrīṇidvandvānivāpunaḥ || 9 ||

triṣucaiteṣuyacchreṣṭhaṃśrutvātannāvabudhyate |

rājāvārājamātrovāvyarthantasyabahuśrutam || 10 ||

upapradānaṃsāntvaṃ ca bhedaṅkāle ca vikramam |

yogaṃ ca rakṣasāṃśreṣṭhatāvubhau ca nayānayau || 11 ||

kāledharmārthakāmānyassammantṟyasacivaiḥsaha |

niṣevetātmavānloke na sa vyasanamāpnuyāt || 12 ||

hitānubandhamālocyakāryātkāryamihātmanaḥ |

rājāsahārthatattvajñaissacivairbussahijīvati || 13 ||

anabhijñāyaśāstrārthān puruṣāḥpaśubuddhayaḥ |

prāgalbhyādvaktumicchantimantreṣvabhyantarīkṛtāḥ || 14 ||

aśāstraviduṣānteṣāṃ na kāryamabhihitaṃvacaḥ |

arthaśāstrānabhijñānāṃvipulāṃśriyamicchatām || 15 ||

ahitaṃ ca hitākārandhārṣṭyājjalpantiyenarāḥ |

avekṣyamantrabāhyāstekartavyāḥkṛtyadūṣaṇāḥ || 16 ||

vināśayantobhartāraṃsahitāśśatrubhirbudhaiḥ |

viparītānikṛtyānikārayantīhamantriṇaḥ || 17 ||

tānbhartāmitrasaṅkāśānamitrānmantranirṇaye |

vyavahāreṇajānīyātsacivānupasamhitān || 18 ||

capalasyehakṛtyānisahasānupradhāvataḥ |

chidramanyeprapadyantekrauñcasya kha mivadvijāḥ || 19 ||

yohiśatrumavajñāyanātmānamabhirakṣati |

avāpnotihiso'narthān sthānāccavyavaropyate || 20 ||

yaduktamihatepūrvaṅkriyatāmanujena ca |

tadevanohitaṃvākyaṃyadicchasi ca tatkuru || 21 ||

tattuśrutvādaśagrīvaḥkumbhakarṇasyabhāṣitam |

bhrukuṭiñcaivasañcakrekruddhaścainamabhāṣata || 22 ||

mānyoguruvāricāryaḥkimāntvamanuśāsasi |

kimevaṃvākchramaṅkṛtvākāleyuktaṃvidhīyatām || 23 ||

vibhramāccittamohādvābalavīryāśrayeṇavā |

nābhipannamidānīṃyadvyarthātasyapunaḥkathāḥ || 24 ||

asminkāletuyadyuktantadidānīṃvidhīyatām |

gatantunānuśocantigatantugatamevahi || 25 ||

mamāpanayajandoṣaṃvikrameṇasamīkuru |

yadikhalvastimesnehovikramaṃvā'vagacchasi || 26 ||

yadivakāryammetattehṛdikāryatamammatam |

sa suhṛdyovipannārthandīnamabhyavapadyate || 27 ||

sa bandhuryo'panīteṣusāhāyyāyopakalpate |

tamathaivambruvāṇantuvacanandhīradāruṇam || 28 ||

ruṣṭo'yamitivijñāyaśanaiśślakṣaṇamuvāca ha |

atīvahisamālakṣyabhrātaraṅkṣubhitendriyam || 29 ||

kumbhakarṇaśśanairvākyambabhāṣeparisāntvayan |

śṛṇurājannavahitomamavākyamarindama || 30 ||

alaṃrākṣasarājendra santāpamupapadyate |

roṣaṃ ca samparityajyasvasthobhavitumarhasi || 31 ||

naitanmanasikartavyammayijīvatipārthiva |

tamahannāśayiṣyāmiyatkṛteparitapyate || 32 ||

avaśyantuhitaṃvācyaṃsarvāvasthāntavamayā |

bandhubhāvādabhihitambhrātṛsnehācchapārthiva || 33 ||

sadṛśaṃyattukāle'smin kartuṃsnigdhenabandhunā |

śatrūṇāṅkadanampaśyakriyamāṇammayāraṇe || 34 ||

adyapaśyamahābāho mayāsamaramūrdhani |

haterāmesahabhrātrādravantīṃharivāhinīm || 35 ||

adyarāmasyataddṛṣṭavāmayānītaṃraṇācchiraḥ |

sukhībhavamahābāho sītābhavatuduḥkhitā || 36 ||

adyarāmasyapaśyantunidhanaṃsumahatpriyam |

laṅkāyāṃrākṣasāḥsarveyetenihatabāndhavāḥ || 37 ||

adyaśokaparītānāṃsvabandhuvadhakāraṇāt |

śatroryudhivināśenakaromyasrapramārjanam || 38 ||

adyaparvatasaṅkāśaṃsasūryamivatoyadam |

vikīrṇampaśyasamaresugrīvamplavagottama || 39 ||

kathaṃ ca rākṣasairebhirmayā ca parirakṣitaḥ |

jighāṃsubhirdāśarathiṃ vadhyase tvamihānagha || 40 ||

mānnihatyakilatvāṃhinihaniṣyatirāghavaḥ |

nāhamātmanisantāpaṅgaccheyaṃrākṣasādhipa || 41 ||

kāmaṃvatidānīmapimāṃvyādiśatvamparantapa |

na paraḥpreṣaṇīyasteyuddhāyātulavikrama || 42 ||

ahamutsādayiṣyāmiśatrūṃstavamahābalaḥ |

yadiśakroyadiyamoyadipāvakamārutau || 43 ||

tānahaṃyodhayiṣyāmikuberavaruṇāvapi |

girimātraśarīrasyaśitaśūladharasyame || 44 ||

nardatastīkṣaṇadaṃṣṭrasyabibhīyāccapurandaraḥ |

athavātyaktaśastrasyamṛdnatastarasāripūn || 45 ||

na mepratimukhesthātuṅkaścit śaktojijīviṣuḥ |

naivaśaktyā na gadayānāsināniśitaiśśaraiḥ || 46 ||

hastābhyāmevasamrabdohaniṣyāmyapivajriṇam |

yadimemuṣṭivegaṃ sa rāghavo'dyasahiṣyate || 47 ||

tataḥpāśyantibāṇaughārudhiraṃrāghavasyatu |

cintayābādhyaserājankimarthammayitiṣṭhati || 48 ||

so'haṃśatruvināśāya tava niryātumudyataḥ |

muñcarāmādbhayaṃrāja nhaniṣyāmīhasamyuge || 49 ||

rāghavaṃlakṣmaṇañcaivasugrīvaṃ ca mahābalam |

hanūmantaṃ ca rakṣoghnaṃlaṅkāyenapradīpitā || 50 ||

harīṃścāpihaniyiṣyāmisaṃyugesamavāsthivān |

asādhāraṇamicchāminadātummahadyaśaḥ || 51 ||

yadicendrādbhayaṃ rājanyadi cāpi svayambhuvaḥ |

tato'haṃ nāśayiṣyāmi naiśaṃ tama ivāṃśumān || 52 ||

apidevāśśayiṣyantekruddhemayimahītale |

yamaṃ ca śamayiṣyāmibhakṣayiṣyāmipāvakam || 53 ||

ādityampātayiṣyāmisanakṣatrammahītale |

śatakratuṃvadhiṣyāmipāsyāmivaruṇālayam || 54 ||

parvatāṃścūrṇayiṣyāmidārayiṣyāmimedinīm |

dīrghakālamprasuptasyakumbhakarṇasyavikramam || 55 ||

adyapaśyantubhūtānibhakṣyamāṇānisarvaśaḥ |

nanvidantridivaṃsarvamāhārasya na pūryate || 56 ||

vadhenatedāśaratheḥsukhārhaṃsukhaṃsamāhartumahaṃvrajāmi |

nihatyarāmaṃsahalakṣmaṇenakhādāminhariyūthamukhyān || 57 ||

ramasvarājan pibacādyavāruṇīṅkuruṣvakṛtyānivinīyatāmm |

mayādyarāmegamiteyamakṣyañcirāyasītāvaśagāti || 58 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||