Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ चतुर्थस्सर्गः ।
Shloka 1
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ॥ 1 ॥
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ॥ 1 ॥
śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
tato'bravīnmahātejā rāmassatyaparākramaḥ || 1 ||
tato'bravīnmahātejā rāmassatyaparākramaḥ || 1 ||
Shloka 2
यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।
क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ 2 ॥
क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ 2 ॥
yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ |
kṣipramenāṃ mathiṣyāmi satyametadbravīmi te || 2 ||
kṣipramenāṃ mathiṣyāmi satyametadbravīmi te || 2 ||
Shloka 3
अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ।
युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ॥ 3 ॥
युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ॥ 3 ॥
asmin muhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaye |
yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākara || 3 ||
yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākara || 3 ||
Shloka 4
सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यतः ।
सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते ।
जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ॥ 4 ॥
सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते ।
जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ॥ 4 ॥
sītāṃ hṛtvā tu me jātu kvāsau yāsyati yāsyataḥ |
sītā śrutvābhiyānaṃ me aśāmeṣyati jīvite |
jīvitānte' mṛtaṃ spṛṣṭavā pītvā viṣamivāturaḥ || 4 ||
sītā śrutvābhiyānaṃ me aśāmeṣyati jīvite |
jīvitānte' mṛtaṃ spṛṣṭavā pītvā viṣamivāturaḥ || 4 ||
Shloka 5
उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।
अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ॥ 5 ॥
अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ॥ 5 ॥
uttarā phalgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate |
abhiprāyāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 5 ||
abhiprāyāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 5 ||
Shloka 6
निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च ।
निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ॥ 6 ॥
निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ॥ 6 ॥
nimittāni ca paśyāmi yāni prādurbhavanti ca |
nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 6 ||
nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 6 ||
Shloka 7
उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।
विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥ 7 ॥
विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥ 7 ॥
upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama |
vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 7 ||
vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 7 ||
Shloka 8
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।
उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ॥ 8 ॥
उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ॥ 8 ॥
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
uvāca rāmo dharmātmā punarapyardhakovidaḥ || 8 ||
uvāca rāmo dharmātmā punarapyardhakovidaḥ || 8 ||
Shloka 9
अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।
वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ 9 ॥
वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ 9 ॥
agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum |
vṛtaśśatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 9 ||
vṛtaśśatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 9 ||
Shloka 10
फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।
पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ॥ 10 ॥
पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ॥ 10 ॥
phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā |
pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 10 ||
pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 10 ||
Shloka 11
दूषयेयुर्दुरात्मनः पथि मूलफलोदकम् ।
राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ॥ 11 ॥
राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ॥ 11 ॥
dūṣayeyurdurātmanaḥ pathi mūlaphalodakam |
rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 11 ||
rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 11 ||
Shloka 12
निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।
अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ॥ 12 ॥
अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ॥ 12 ॥
nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ |
abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihitaṃ balam || 12 ||
abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihitaṃ balam || 12 ||
Shloka 13
यच्च फल्गु बलं किञ्चित्त दत्रैवोपपद्यताम् ।
एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ॥ 13 ॥
एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ॥ 13 ॥
yacca phalgu balaṃ kiñcitta datraivopapadyatām |
etaddhi kṛtyaṃ ghoraṃ no vikrameṇa prayujyatām || 13 ||
etaddhi kṛtyaṃ ghoraṃ no vikrameṇa prayujyatām || 13 ||
Shloka 14
सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।
कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ 14 ॥
कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ 14 ॥
sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ |
kapisiṃhāḥ prakarṣastu śataśo'tha sahasraśaḥ || 14 ||
kapisiṃhāḥ prakarṣastu śataśo'tha sahasraśaḥ || 14 ||
Shloka 15
कपि सिम्हा प्रकर्षन्तु शतशो अथ सहस्रशः ।
गजः च गिरि सम्काशो गवयः च महाबलः ॥ 15 ॥
गजः च गिरि सम्काशो गवयः च महाबलः ॥ 15 ॥
kapi simhā prakarṣantu śataśo atha sahasraśaḥ |
gajaḥ ca giri samkāśo gavayaḥ ca mahābalaḥ || 15 ||
gajaḥ ca giri samkāśo gavayaḥ ca mahābalaḥ || 15 ||
Shloka 16
यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः ।
पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ॥ 16 ॥
पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ॥ 16 ॥
yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ varaḥ |
pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 16 ||
pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 16 ||
Shloka 17
गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।
यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ 17 ॥
यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ 17 ॥
gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |
yātu vānaravāhinyā ssavyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 17 ||
yātu vānaravāhinyā ssavyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 17 ||
Shloka 18
यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।
अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ॥ 18 ॥
अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ॥ 18 ॥
yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan |
adhiruhya hanūmanta mairāvata miveśvaraḥ || 18 ||
adhiruhya hanūmanta mairāvata miveśvaraḥ || 18 ||
Shloka 19
अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्त कोपमः ।
सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ॥ 19 ॥
सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ॥ 19 ॥
aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścānta kopamaḥ |
sārvabhaumena bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 19 ||
sārvabhaumena bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 19 ||
Shloka 20
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥ 20 ॥
ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥ 20 ॥
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 20 ||
ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 20 ||
Shloka 21
राघवस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ॥ 21 ॥
व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ॥ 21 ॥
rāghavasya vacaśśrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
vyādideśa mahāvīryo vānarānvānararṣabha ḥ || 21 ||
vyādideśa mahāvīryo vānarānvānararṣabha ḥ || 21 ||
Shloka 22
ते वानरगणास्सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ।
गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ॥ 22 ॥
गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ॥ 22 ॥
te vānaragaṇāssarve samutpatya yuyutsavaḥ |
guhābhyaśśikharebhyaśca aśu pupluvire tadā || 22 ||
guhābhyaśśikharebhyaśca aśu pupluvire tadā || 22 ||
Shloka 23
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।
जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ 23 ॥
जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ 23 ॥
tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ |
jagāma rāmodharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
jagāma rāmodharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
Shloka 24
शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि ।
वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ॥ 24 ॥
वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ॥ 24 ॥
śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiścāyutairapi |
vāraṇābhaiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 24 ||
vāraṇābhaiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 24 ||
Shloka 25
तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी ।
दृप्ताः प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥ 25 ॥
दृप्ताः प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥ 25 ॥
taṃ yāntamanuyāntī sā mahatī harivāhinī |
dṛptāḥ pramuditāssarve sugrīveṇābhipālitāḥ || 25 ||
dṛptāḥ pramuditāssarve sugrīveṇābhipālitāḥ || 25 ||
Shloka 26
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेण अभिपालिताः ।
आप्लवन्तः प्लवन्तः च गर्जन्तः च प्लवं गमाः ॥ 26 ॥
आप्लवन्तः प्लवन्तः च गर्जन्तः च प्लवं गमाः ॥ 26 ॥
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇa abhipālitāḥ |
āplavantaḥ plavantaḥ ca garjantaḥ ca plavaṃ gamāḥ || 26 ||
āplavantaḥ plavantaḥ ca garjantaḥ ca plavaṃ gamāḥ || 26 ||
Shloka 27
भक्ष्यन्त स्सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।
उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥ 27 ॥
उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥ 27 ॥
bhakṣyanta ssugandhīni madhūni ca phalāni ca |
udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 27 ||
udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 27 ||
Shloka 28
अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहान्ति क्षिपन्ति च ।
पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥ 28 ॥
पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥ 28 ॥
anyonyaṃ sahasā dṛptā nirvahānti kṣipanti ca |
patantaśpotpatnatyanye pātayantyapare parān || 28 ||
patantaśpotpatnatyanye pātayantyapare parān || 28 ||
रावणो नो निहन्तव्यस्सर्वे च रजनीचराः ।
rāvaṇo no nihantavyassarve ca rajanīcarāḥ |
इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ॥ 29 ॥
Shloka 30
पुरस्तादृषभो वीरो नीलः कुमुद एव च ।
पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ॥ 30 ॥
पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ॥ 30 ॥
purastādṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca |
panthānaṃ śodhayantisma vānarairbahubhi ssaha || 30 ||
panthānaṃ śodhayantisma vānarairbahubhi ssaha || 30 ||
Shloka 31
मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।
बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ॥ 31 ॥
बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ॥ 31 ॥
madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca |
balabhirbahubhi rbhīmairvṛtāśśatrunibarhaṇāḥ || 31 ||
balabhirbahubhi rbhīmairvṛtāśśatrunibarhaṇāḥ || 31 ||
Shloka 32
हरिश्शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।
सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ॥ 32 ॥
सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ॥ 32 ॥
hariśśatavalirvīraḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |
sarvāmeko hyāvaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 32 ||
sarvāmeko hyāvaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 32 ||
Shloka 33
कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।
अर्कश्चातिबलः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ॥ 33 ॥
अर्कश्चातिबलः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ॥ 33 ॥
koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ |
arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 33 ||
arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 33 ||
Shloka 34
सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ ।
सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ॥ 34 ॥
सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ॥ 34 ॥
suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtau |
sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ samrarakṣatuḥ || 34 ||
sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ samrarakṣatuḥ || 34 ||
Shloka 35
तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः ।
सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ॥ 35 ॥
सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ॥ 35 ॥
teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṅgavaḥ |
sampatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayāt || 35 ||
sampatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayāt || 35 ||
Shloka 36
दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः ।
सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ॥ 36 ॥
सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ॥ 36 ॥
darīmukhaḥ prajaṅghaśca rambho'tha rabhasaḥ kapiḥ |
sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṅgamān || 36 ||
sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṅgamān || 36 ||
Shloka 37
एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।
अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ॥ 37 ॥
अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ॥ 37 ॥
evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ |
apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumālatāyutam || 37 ||
apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumālatāyutam || 37 ||
Shloka 38
सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ॥ 38 ॥
sarāṃsi ca supullāni taṭākāni vanāni ca || 38 ||
Shloka 39
रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।
वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ॥ 39 ॥
वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ॥ 39 ॥
rāmasya śāsanaṃ jñātvā bhīmakopasya bhītavat |
varjayannagarābhyāśāṃ stathā janapadānapi || 39 ||
varjayannagarābhyāśāṃ stathā janapadānapi || 39 ||
Shloka 40
सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।
उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णवः ॥ 40 ॥
उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णवः ॥ 40 ॥
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat |
utsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmaghoṣamivārṇavaḥ || 40 ||
utsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmaghoṣamivārṇavaḥ || 40 ||
Shloka 41
तस्यदाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुङजराः ।
तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ॥ 41 ॥
तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ॥ 41 ॥
tasyadāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuṅajarāḥ |
torṇamāpupluvu ssarve sadaśvā iva coditāḥ || 41 ||
torṇamāpupluvu ssarve sadaśvā iva coditāḥ || 41 ||
Shloka 42
कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ।
महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ॥ 42 ॥
महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ॥ 42 ॥
kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhāte nararṣabhau |
mahādbhyāmiva samspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau || 42 ||
mahādbhyāmiva samspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau || 42 ||
Shloka 43
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ 43 ॥
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ 43 ॥
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 43 ||
jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 43 ||
Shloka 44
तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणश्शुभया गिरा ।
उवाच परिपूर्णार्थः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ॥ 44 ॥
उवाच परिपूर्णार्थः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ॥ 44 ॥
tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaśśubhayā girā |
uvāca paripūrṇārthaḥ smṛtimān pratibhānavān || 44 ||
uvāca paripūrṇārthaḥ smṛtimān pratibhānavān || 44 ||
Shloka 45
हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ।
समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ॥ 45 ॥
समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ॥ 45 ॥
hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam |
samṛddhārthassamṛddhārthamayodhyāṃ pratiyāsyasi || 45 ||
samṛddhārthassamṛddhārthamayodhyāṃ pratiyāsyasi || 45 ||
Shloka 46
महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ।
शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये ।
अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ॥ 46 ॥
शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये ।
अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ॥ 46 ॥
mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava |
śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyenārthasiddhaye |
anuvāti śivo vāyu ssevāṃ mṛduhita ssukhaḥ || 46 ||
śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyenārthasiddhaye |
anuvāti śivo vāyu ssevāṃ mṛduhita ssukhaḥ || 46 ||
Shloka 47
पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।
प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ॥ 47 ॥
प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ॥ 47 ॥
pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ |
prasannāśca diśa ssarvā vimalaśca divākaraḥ || 47 ||
prasannāśca diśa ssarvā vimalaśca divākaraḥ || 47 ||
Shloka 48
उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ॥ 48 ॥
uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ || 48 ||
Shloka 49
ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥ 49 ॥
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥ 49 ॥
brahmarāśirviśuddhaśca śuddāśca paramarṣayaḥ |
arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 49 ||
arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 49 ||
Shloka 50
त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिस्सपुरोहितः ।
पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ 50 ॥
पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ 50 ॥
triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣissapurohitaḥ |
pitāmahāḥ puro'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 50 ||
pitāmahāḥ puro'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 50 ||
Shloka 51
विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपप्लुवे ।
नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ 51 ॥
नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ 51 ॥
vimale ca prakāśete viśākhe nirupapluve |
nakṣatra varamasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 51 ||
nakṣatra varamasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 51 ||
Shloka 52
नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।
मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ॥ 52 ॥
मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ॥ 52 ॥
nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramabhipīḍyate |
mūlo mūlavatā spṛṣṭo dhūpyate dhūmaketunā || 52 ||
mūlo mūlavatā spṛṣṭo dhūpyate dhūmaketunā || 52 ||
Shloka 53
सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुप स्थितम् ।
काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ॥ 53 ॥
काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ॥ 53 ॥
sarvaṃ caitadvināśāya rākṣasānāmupa sthitam |
kāle kālagṛhītānāṃ nakṣatra grahapīḍitam || 53 ||
kāle kālagṛhītānāṃ nakṣatra grahapīḍitam || 53 ||
Shloka 54
प्रसन्ना स्सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।
प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ॥ 54 ॥
प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ॥ 54 ॥
prasannā ssurasāścāpo vanāni phalavanti ca |
pravāntyabhya nādhikaṃ gandhānyathartukusumā drumāḥ || 54 ||
pravāntyabhya nādhikaṃ gandhānyathartukusumā drumāḥ || 54 ||
Shloka 55
व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ॥ 55 ॥
vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho || 55 ||
Shloka 56
देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये ।
एवमार्य ।
समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ॥ 56 ॥
एवमार्य ।
समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ॥ 56 ॥
devānāmiva sainyāni saṅgrāme tārakāmaye |
evamārya |
samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi || 56 ||
evamārya |
samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi || 56 ||
इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्ट स्सौमित्रिरब्रवीत् ।
अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ॥ 57 ॥
अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ॥ 57 ॥
Shloka 58
ऋक्षवानरशर्दूलैर्न खदंष्ट्रायुधैर्वुता ।
काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।
भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ॥ 58 ॥
काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।
भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ॥ 58 ॥
ṛkṣavānaraśardūlairna khadaṃṣṭrāyudhairvutā |
kārāgraiścaraṇāgraiśca vānarai rutthitaṃ rajaḥ |
bhīmamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 58 ||
kārāgraiścaraṇāgraiśca vānarai rutthitaṃ rajaḥ |
bhīmamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 58 ||
Shloka 59
पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।
छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ॥ 59 ॥
छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ॥ 59 ॥
parvatavanākāśāṃ dakṣiṇāṃ harivāhinī |
chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasantatiḥ || 59 ||
chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasantatiḥ || 59 ||
Shloka 60
उत्तरन्त्यां च सेनायां स्सततं बहुयोजनम् ।
नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ॥ 60 ॥
नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ॥ 60 ॥
uttarantyāṃ ca senāyāṃ ssatataṃ bahuyojanam |
nadīsrotāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat || 60 ||
nadīsrotāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat || 60 ||
Shloka 61
सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वता ।
समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।
मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ॥ 61 ॥
समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।
मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ॥ 61 ॥
sarāṃsi vimalāmbhāṃsi drumākīrṇāṃśca parvatā |
samān bhūmipradeśāṃśca vanāni phalavanti ca |
madhyena ca samantācca tiryakcāthaśca samā'viśat || 61 ||
samān bhūmipradeśāṃśca vanāni phalavanti ca |
madhyena ca samantācca tiryakcāthaśca samā'viśat || 61 ||
Shloka 62
समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।
तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ॥ 62 ॥
तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ॥ 62 ॥
samāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |
tehṛṣṭavadanā ssarve jagmurmārutaraṃhasaḥ || 62 ||
tehṛṣṭavadanā ssarve jagmurmārutaraṃhasaḥ || 62 ||
Shloka 63
हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ॥ 63 ॥
harayo rāghavasyārthe samāropitavikramāḥ || 63 ||
Shloka 64
हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।
यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ॥ 64 ॥
यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ॥ 64 ॥
harṣaṃvīrya balodrekāndarśayantaḥ parasparam |
yauvanotsekajāndarpādvividhāṃścakruradhvani || 64 ||
yauvanotsekajāndarpādvividhāṃścakruradhvani || 64 ||
Shloka 65
तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ।
केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ॥ 65 ॥
केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ॥ 65 ॥
tatra keciddrutaṃ jagmurutpetuśca tathāpare |
kecitkilakilāṃ cakrurvānarā vanagocarāḥ || 65 ||
kecitkilakilāṃ cakrurvānarā vanagocarāḥ || 65 ||
Shloka 66
प्रास्पोटयंश्च पुच्छानि सन्निजग्मुः पदान्यपि ।
भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ॥ 66 ॥
भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ॥ 66 ॥
prāspoṭayaṃśca pucchāni sannijagmuḥ padānyapi |
bhujāvanikṣipya śailāṃśca drumānanye babhañjire || 66 ||
bhujāvanikṣipya śailāṃśca drumānanye babhañjire || 66 ||
Shloka 67
आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः ।
महानादान् प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेडामन्ये प्रचक्रिते ॥ 67 ॥
महानादान् प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेडामन्ये प्रचक्रिते ॥ 67 ॥
ārohantaśca śṛṅgāṇi girīṇāṃ girigocarāḥ |
mahānādān pramuñcanti kṣveḍāmanye pracakrite || 67 ||
mahānādān pramuñcanti kṣveḍāmanye pracakrite || 67 ||
Shloka 68
ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ।
जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ॥ 68 ॥
जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ॥ 68 ॥
ūruvegaiśca mamṛdurlatājālānyanekaśaḥ |
jṛmbhamāṇāśca vikrāntā vicikrīḍuśśilādrumai ḥ || 68 ||
jṛmbhamāṇāśca vikrāntā vicikrīḍuśśilādrumai ḥ || 68 ||
Shloka 69
शतश्शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः ।
वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ॥ 69 ॥
वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ॥ 69 ॥
śataśśatasahasraiśca koṭibhiśca sahasraśaḥ |
vānarāṇāṃ sughorāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī || 69 ||
vānarāṇāṃ sughorāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī || 69 ||
Shloka 70
सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।
प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥ 70 ॥
प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥ 70 ॥
sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī |
prahṛṣṭamuditāssenā sugrīveṇābhipālitāḥ || 70 ||
prahṛṣṭamuditāssenā sugrīveṇābhipālitāḥ || 70 ||
Shloka 71
वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ॥ 71 ॥
प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ॥ 71 ॥
vānarāstvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandinaḥ |
pramokṣayiṣava ssītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan || 71 ||
pramokṣayiṣava ssītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan || 71 ||
Shloka 72
ततः पादपसम्भाधं नानामृगसमायुताम ।
सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ॥ 72 ॥
सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ॥ 72 ॥
tataḥ pādapasambhādhaṃ nānāmṛgasamāyutāma |
sahyaparvatamāsedurmalayañca mahīdharam || 72 ||
sahyaparvatamāsedurmalayañca mahīdharam || 72 ||
Shloka 73
काननानि विचित्राणि नदीः प्रस्रवणानि च ।
पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ॥ 73 ॥
पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ॥ 73 ॥
kānanāni vicitrāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
paśyannani yayau rāmassahyasya malayasya ca || 73 ||
paśyannani yayau rāmassahyasya malayasya ca || 73 ||
Shloka 74
चम्पकांस् तिलकामः चूतान् अशोकान् सिन्दु वारकान् ।
तिनिशान् करवीरामः च तिमिशान् भन्जन्ति स्म प्लवं गमाः ॥ 74 ॥
तिनिशान् करवीरामः च तिमिशान् भन्जन्ति स्म प्लवं गमाः ॥ 74 ॥
campakāṃs tilakāmaḥ cūtān aśokān sindu vārakān |
tiniśān karavīrāmaḥ ca timiśān bhanjanti sma plavaṃ gamāḥ || 74 ||
tiniśān karavīrāmaḥ ca timiśān bhanjanti sma plavaṃ gamāḥ || 74 ||
Shloka 75
अङ्कोलांश्च करञ्चांश्च प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान् ।
जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ॥ 75 ॥
जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ॥ 75 ॥
aṅkolāṃśca karañcāṃśca plakṣanyagrodhatindukān |
jambukāmalakānnāpānbhajanti sma plavaṅgamāḥ || 75 ||
jambukāmalakānnāpānbhajanti sma plavaṅgamāḥ || 75 ||
Shloka 76
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ॥ 76 ॥
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ॥ 76 ॥
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti tān || 76 ||
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti tān || 76 ||
Shloka 77
मारुतस्सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।
षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ 77 ॥
षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ 77 ॥
mārutassukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
ṣaṭapadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 77 ||
ṣaṭapadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 77 ||
Shloka 78
अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्सुविभूषितः ।
धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः ।
सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ॥ 78 ॥
धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः ।
सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ॥ 78 ॥
adhikaṃ śailarājastu dhātubhissuvibhūṣitaḥ |
dhātubhyaḥprasṛto reṇurvāyuvega vighaṭṭitaḥ |
sumahadvānarānīkaṃ chādayāmāsa sarvataḥ || 78 ||
dhātubhyaḥprasṛto reṇurvāyuvega vighaṭṭitaḥ |
sumahadvānarānīkaṃ chādayāmāsa sarvataḥ || 78 ||
Shloka 79
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः ।
केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ॥ 79 ॥
केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ॥ 79 ॥
giriprastheṣu ramyeṣu sarvata sampra puṣpitāḥ |
ketakassinduvārāśca vāsantyaśca manoramāḥ || 79 ||
ketakassinduvārāśca vāsantyaśca manoramāḥ || 79 ||
Shloka 80
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ॥ 80 ॥
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ॥ 80 ॥
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca puṣpitāḥ |
ciribilvā madhūkāśca vañjulā priyakāstathā || 80 ||
ciribilvā madhūkāśca vañjulā priyakāstathā || 80 ||
Shloka 81
सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।
चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ 81 ॥
चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ 81 ॥
suphūrjakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ |
cūtāḥ pāṭalayakāścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 81 ||
cūtāḥ pāṭalayakāścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 81 ||
Shloka 82
मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा ।
धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥ 82 ॥
धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥ 82 ॥
muculindārjunāścaiva śiṃśupāḥ kuṭajāstathā |
dhavā śśālmalayaścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 82 ||
dhavā śśālmalayaścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 82 ||
Shloka 83
हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।
नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ॥ 83 ॥
नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ॥ 83 ॥
hintālāstiniśāścaiva cūrṇakā nīpakāstathā |
nīlāśokāśca varaṇā aṅkolāḥ padmakāstathā || 83 ||
nīlāśokāśca varaṇā aṅkolāḥ padmakāstathā || 83 ||
Shloka 84
प्लवमानैः प्लवङ्गैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृताम् ॥ 84 ॥
plavamānaiḥ plavaṅgaistu sarve paryākulīkṛtām || 84 ||
Shloka 85
वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिताः पल्वलानि तथैव च ।
चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ॥ 85 ॥
चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ॥ 85 ॥
vāpyastasmin girau śitāḥ palvalāni tathaiva ca |
cakravākānucaritāḥ kāraṇḍavaniṣevitāḥ || 85 ||
cakravākānucaritāḥ kāraṇḍavaniṣevitāḥ || 85 ||
Shloka 86
प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।
ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ॥ 86 ॥
ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ॥ 86 ॥
plavaiḥ krauñceśca saṅkīrṇā varāhamṛga sevitāḥ |
ṛkṣaistarakṣubhissimhaiśśārdūlaiśca bhayāvahaiḥ || 86 ||
ṛkṣaistarakṣubhissimhaiśśārdūlaiśca bhayāvahaiḥ || 86 ||
Shloka 87
व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।
पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ॥ 87 ॥
पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ॥ 87 ॥
vyālaiśca bahubhirbhīmai ssevyamānā ssamantataḥ |
padmaissaugandikaiḥ pullaiḥ kumudaiścotpalaistathā || 87 ||
padmaissaugandikaiḥ pullaiḥ kumudaiścotpalaistathā || 87 ||
Shloka 88
वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।
तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ॥ 88 ॥
तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ॥ 88 ॥
vārijairvividhaiḥ puṣpai ramyāstatra jalāśayāḥ |
tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā || 88 ||
tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā || 88 ||
Shloka 89
स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।
अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ॥ 89 ॥
अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ॥ 89 ॥
snātvā pītvodakānyatra jale krīḍanti vānarāḥ |
anyonyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ || 89 ||
anyonyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ || 89 ||
Shloka 90
फलान्य मृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ।
बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ॥ 90 ॥
बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ॥ 90 ॥
phalānya mṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca |
babhañjurvāstatra pādapānaṃ madotkaṭāḥ || 90 ||
babhañjurvāstatra pādapānaṃ madotkaṭāḥ || 90 ||
Shloka 91
द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ।
ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ 91 ॥
ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ 91 ॥
droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ |
yayuḥ pibanta hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 91 ||
yayuḥ pibanta hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 91 ||
Shloka 92
पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्त स्तथा लताः ।
विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ॥ 92 ॥
विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ॥ 92 ॥
pādapānavabhañjanto vikarṣanta stathā latāḥ |
vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 92 ||
vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 92 ||
Shloka 93
वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः ।
अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ॥ 93 ॥
अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ॥ 93 ॥
vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nadanto madhudarpitāḥ |
anye vṛkṣānprapadyante prapibantyapi cāpare || 93 ||
anye vṛkṣānprapadyante prapibantyapi cāpare || 93 ||
Shloka 94
बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरियूथपैः ।
यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ॥ 94 ॥
यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ॥ 94 ॥
babhūva vasudhā taistu sampūrṇā hariyūthapaiḥ |
yathā kalamakedāraiḥ pakvairiva vasundarā || 94 ||
yathā kalamakedāraiḥ pakvairiva vasundarā || 94 ||
Shloka 95
महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः ।
अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ॥ 95 ॥
अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ॥ 95 ॥
mahendramatha samprāpya rāmo rājīvalocanaḥ |
adhyārohanmahābāhuśśikharaṃ drumabhūṣitam || 95 ||
adhyārohanmahābāhuśśikharaṃ drumabhūṣitam || 95 ||
Shloka 96
ततश्शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।
कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ॥ 96 ॥
कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ॥ 96 ॥
tataśśikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ |
kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilākulam || 96 ||
kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilākulam || 96 ||
Shloka 97
ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।
आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ॥ 97 ॥
आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ॥ 97 ॥
te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim |
āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhamanissvanam || 97 ||
āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhamanissvanam || 97 ||
Shloka 98
अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।
रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ॥ 98 ॥
रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ॥ 98 ॥
avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭa ssasugrīva ssalakṣmaṇaḥ || 98 ||
rāmo ramayatāṃ śreṣṭa ssasugrīva ssalakṣmaṇaḥ || 98 ||
Shloka 99
अथ धौतोपलतलां तोयौघै स्सहसोत्थितैः ।
वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ॥ 99 ॥
वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ॥ 99 ॥
atha dhautopalatalāṃ toyaughai ssahasotthitaiḥ |
velāmāsādya vipulānrāmo vacanamabravīt || 99 ||
velāmāsādya vipulānrāmo vacanamabravīt || 99 ||
Shloka 100
एते वयमनुप्राप्ता स्सुग्रीव वरुणालयम् ।
इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ॥ 100 ॥
इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ॥ 100 ॥
ete vayamanuprāptā ssugrīva varuṇālayam |
ihedānīṃ vicintā sāyā naḥ pūrvasamutthitā || 100 ||
ihedānīṃ vicintā sāyā naḥ pūrvasamutthitā || 100 ||
Shloka 101
अतः परमतीरोऽयं सागर स्सरितां पतिः ।
न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ॥ 101 ॥
न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ॥ 101 ॥
ataḥ paramatīro'yaṃ sāgara ssaritāṃ patiḥ |
na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 101 ||
na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 101 ||
Shloka 102
तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।
यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ॥ 102 ॥
यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ॥ 102 ॥
tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha |
yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 102 ||
yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 102 ||
Shloka 103
इतीव स महाबाहुस्सीताहरणकर्शितः ।
रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ॥ 103 ॥
रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ॥ 103 ॥
itīva sa mahābāhussītāharaṇakarśitaḥ |
rāmassāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 103 ||
rāmassāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 103 ||
Shloka 104
सर्वा स्सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव ।
सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ॥ 104 ॥
सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ॥ 104 ॥
sarvā ssenā niveśyantāṃ velāyāṃ haripuṅgava |
samprāpto mantrakālo nassāgarasyeha laṅghane || 104 ||
samprāpto mantrakālo nassāgarasyeha laṅghane || 104 ||
Shloka 105
स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ।
गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ॥ 105 ॥
गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ॥ 105 ॥
svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścitkuto vrajet |
gacchantu vānarāśśūrājñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 105 ||
gacchantu vānarāśśūrājñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 105 ||
Shloka 106
रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीव स्सहलक्ष्मणः ।
सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ॥ 106 ॥
सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ॥ 106 ॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīva ssahalakṣmaṇaḥ |
senāṃ niveśayatatīre sāgarasya drumāyute || 106 ||
senāṃ niveśayatatīre sāgarasya drumāyute || 106 ||
Shloka 107
विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ।
मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ॥ 107 ॥
मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ॥ 107 ॥
virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam |
madhupāṇḍujala śraśīmān dvitīya iva sāgaraḥ || 107 ||
madhupāṇḍujala śraśīmān dvitīya iva sāgaraḥ || 107 ||
Shloka 108
वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः ।
निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ॥ 108 ॥
निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ॥ 108 ॥
velāvanamupāgamya tataste haripuṅgavāḥ |
niviṣṭāśca paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 108 ||
niviṣṭāśca paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 108 ||
Shloka 109
तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः ।
अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ॥ 109 ॥
अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ॥ 109 ॥
teṣāṃ niviśamānānāṃ sainyasannāhanissvanaḥ |
antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruve || 109 ||
antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruve || 109 ||
Shloka 110
सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता ।
त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ॥ 110 ॥
त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ॥ 110 ॥
sā vānarāṇāṃ dhvajinī sugrīveṇābhipālitā |
tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparā'bhavat || 110 ||
tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparā'bhavat || 110 ||
Shloka 111
सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।
वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ॥ 111 ॥
वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ॥ 111 ॥
sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī |
vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 111 ||
vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 111 ||
Shloka 112
दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।
पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ॥ 112 ॥
पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ॥ 112 ॥
dūrapāramasambādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 112 ||
paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 112 ||
Shloka 113
चण्डनक्रग्राहं घोरं क्षपादौ दिवसक्ष्ये ।
हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ॥ 113 ॥
हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ॥ 113 ॥
caṇḍanakragrāhaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣye |
hasantamiva phenaughairnṛtyantamiva cormibhiḥ || 113 ||
hasantamiva phenaughairnṛtyantamiva cormibhiḥ || 113 ||
Shloka 114
चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ।
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ॥ 114 ॥
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ॥ 114 ॥
candrodaye samudbhūtaṃ praticandrasamākulam |
caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṅgilaiḥ || 114 ||
caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṅgilaiḥ || 114 ||
Shloka 115
दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।
अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ।
सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ॥ 115 ॥
अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ।
सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ॥ 115 ॥
dīptabhogairivākīrṇaṃ bhujaṅgairvaruṇālayam |
avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam |
sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādha masurālayam || 115 ||
avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam |
sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādha masurālayam || 115 ||
Shloka 116
मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः ।
उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ॥ 116 ॥
उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ॥ 116 ॥
makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalolitāḥ |
utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 116 ||
utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 116 ||
Shloka 117
उत्पेतुः च निपेतुः च प्रवृद्धा जल राशयः ।
अग्नि चूर्णं इव आविद्धं भास्कर अम्बु मनो रगम् ॥ 117 ॥
अग्नि चूर्णं इव आविद्धं भास्कर अम्बु मनो रगम् ॥ 117 ॥
utpetuḥ ca nipetuḥ ca pravṛddhā jala rāśayaḥ |
agni cūrṇaṃ iva āviddhaṃ bhāskara ambu mano ragam || 117 ||
agni cūrṇaṃ iva āviddhaṃ bhāskara ambu mano ragam || 117 ||
Shloka 118
सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ॥ 118 ॥
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ॥ 118 ॥
sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam |
sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣa madṛśyata || 118 ||
sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣa madṛśyata || 118 ||
Shloka 119
सम्पृक्तं नभसाप्यम्भस्सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा ।
तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ॥ 119 ॥
तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ॥ 119 ॥
sampṛktaṃ nabhasāpyambhassampṛktaṃ ca nabho'mbhasā |
tādṛgrūpeca dṛśyate tārāratnasamākule || 119 ||
tādṛgrūpeca dṛśyate tārāratnasamākule || 119 ||
Shloka 120
समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च ।
विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ॥ 120 ॥
विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ॥ 120 ॥
samutpatitameghasya vīcimālākulasya ca |
viśeṣo na dvayorāsītsāgarasyāmbarasya ca || 120 ||
viśeṣo na dvayorāsītsāgarasyāmbarasya ca || 120 ||
Shloka 121
अन्योन्यैराहता स्सक्ता स्सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः ।
ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ॥ 121 ॥
ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ॥ 121 ॥
anyonyairāhatā ssaktā ssasvanurbhīmanissvanāḥ |
ūrmayassindhurājasya mahābherya ivāhave || 121 ||
ūrmayassindhurājasya mahābherya ivāhave || 121 ||
Shloka 122
रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।
उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ॥ 122 ॥
उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ॥ 122 ॥
ratnaugha jalasannādaṃ viṣaktamiva vāyunā |
utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 122 ||
utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 122 ||
Shloka 123
ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।
अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ॥ 123 ॥
अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ॥ 123 ॥
dadṛśuste mahotsāha vātāhatajalāśayam |
aniloddhūtamākāśe pravalganta mamivormibhiḥ || 123 ||
aniloddhūtamākāśe pravalganta mamivormibhiḥ || 123 ||
Shloka 124
ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुर्हरयस्तदा ।
भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ॥ 124 ॥
भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ॥ 124 ॥
tato vismayamāpannā harayo dadṛśurharayastadā |
bhrāntormijālasannādaṃ pralolamiva sāgaram || 124 ||
bhrāntormijālasannādaṃ pralolamiva sāgaram || 124 ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ चतुर्थस्सर्गः ।
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ॥ 1 ॥
यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।
क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ 2 ॥
अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ।
युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ॥ 3 ॥
सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यतः ।
सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते ।
जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ॥ 4 ॥
उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।
अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ॥ 5 ॥
निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च ।
निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ॥ 6 ॥
उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।
विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥ 7 ॥
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।
उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ॥ 8 ॥
अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।
वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ 9 ॥
फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।
पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ॥ 10 ॥
दूषयेयुर्दुरात्मनः पथि मूलफलोदकम् ।
राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ॥ 11 ॥
निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।
अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ॥ 12 ॥
यच्च फल्गु बलं किञ्चित्त दत्रैवोपपद्यताम् ।
एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ॥ 13 ॥
सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।
कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ 14 ॥
कपि सिम्हा प्रकर्षन्तु शतशो अथ सहस्रशः ।
गजः च गिरि सम्काशो गवयः च महाबलः ॥ 15 ॥
यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः ।
पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ॥ 16 ॥
गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।
यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ 17 ॥
यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।
अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ॥ 18 ॥
अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्त कोपमः ।
सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ॥ 19 ॥
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥ 20 ॥
राघवस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ॥ 21 ॥
ते वानरगणास्सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ।
गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ॥ 22 ॥
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।
जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ 23 ॥
शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि ।
वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ॥ 24 ॥
तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी ।
दृप्ताः प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥ 25 ॥
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेण अभिपालिताः ।
आप्लवन्तः प्लवन्तः च गर्जन्तः च प्लवं गमाः ॥ 26 ॥
भक्ष्यन्त स्सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।
उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥ 27 ॥
अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहान्ति क्षिपन्ति च ।
पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥ 28 ॥
रावणो नो निहन्तव्यस्सर्वे च रजनीचराः ।
इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ॥ 29 ॥
पुरस्तादृषभो वीरो नीलः कुमुद एव च ।
पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ॥ 30 ॥
मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।
बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ॥ 31 ॥
हरिश्शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।
सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ॥ 32 ॥
कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।
अर्कश्चातिबलः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ॥ 33 ॥
सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ ।
सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ॥ 34 ॥
तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः ।
सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ॥ 35 ॥
दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः ।
सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ॥ 36 ॥
एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।
अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ॥ 37 ॥
सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ॥ 38 ॥
रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।
वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ॥ 39 ॥
सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।
उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णवः ॥ 40 ॥
तस्यदाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुङजराः ।
तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ॥ 41 ॥
कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ।
महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ॥ 42 ॥
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ 43 ॥
तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणश्शुभया गिरा ।
उवाच परिपूर्णार्थः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ॥ 44 ॥
हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ।
समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ॥ 45 ॥
महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ।
शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये ।
अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ॥ 46 ॥
पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।
प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ॥ 47 ॥
उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ॥ 48 ॥
ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥ 49 ॥
त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिस्सपुरोहितः ।
पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ 50 ॥
विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपप्लुवे ।
नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ 51 ॥
नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।
मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ॥ 52 ॥
सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुप स्थितम् ।
काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ॥ 53 ॥
प्रसन्ना स्सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।
प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ॥ 54 ॥
व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ॥ 55 ॥
देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये ।
एवमार्य ।
समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ॥ 56 ॥
इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्ट स्सौमित्रिरब्रवीत् ।
अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ॥ 57 ॥
ऋक्षवानरशर्दूलैर्न खदंष्ट्रायुधैर्वुता ।
काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।
भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ॥ 58 ॥
पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।
छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ॥ 59 ॥
उत्तरन्त्यां च सेनायां स्सततं बहुयोजनम् ।
नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ॥ 60 ॥
सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वता ।
समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।
मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ॥ 61 ॥
समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।
तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ॥ 62 ॥
हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ॥ 63 ॥
हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।
यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ॥ 64 ॥
तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ।
केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ॥ 65 ॥
प्रास्पोटयंश्च पुच्छानि सन्निजग्मुः पदान्यपि ।
भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ॥ 66 ॥
आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः ।
महानादान् प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेडामन्ये प्रचक्रिते ॥ 67 ॥
ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ।
जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ॥ 68 ॥
शतश्शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः ।
वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ॥ 69 ॥
सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।
प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ॥ 70 ॥
वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ॥ 71 ॥
ततः पादपसम्भाधं नानामृगसमायुताम ।
सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ॥ 72 ॥
काननानि विचित्राणि नदीः प्रस्रवणानि च ।
पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ॥ 73 ॥
चम्पकांस् तिलकामः चूतान् अशोकान् सिन्दु वारकान् ।
तिनिशान् करवीरामः च तिमिशान् भन्जन्ति स्म प्लवं गमाः ॥ 74 ॥
अङ्कोलांश्च करञ्चांश्च प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान् ।
जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ॥ 75 ॥
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ॥ 76 ॥
मारुतस्सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।
षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ 77 ॥
अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्सुविभूषितः ।
धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः ।
सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ॥ 78 ॥
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः ।
केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ॥ 79 ॥
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ॥ 80 ॥
सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।
चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ॥ 81 ॥
मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा ।
धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥ 82 ॥
हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।
नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ॥ 83 ॥
प्लवमानैः प्लवङ्गैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृताम् ॥ 84 ॥
वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिताः पल्वलानि तथैव च ।
चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ॥ 85 ॥
प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।
ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ॥ 86 ॥
व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।
पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ॥ 87 ॥
वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।
तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ॥ 88 ॥
स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।
अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ॥ 89 ॥
फलान्य मृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ।
बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ॥ 90 ॥
द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ।
ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ 91 ॥
पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्त स्तथा लताः ।
विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ॥ 92 ॥
वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः ।
अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ॥ 93 ॥
बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरियूथपैः ।
यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ॥ 94 ॥
महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः ।
अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ॥ 95 ॥
ततश्शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।
कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ॥ 96 ॥
ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।
आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ॥ 97 ॥
अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।
रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ॥ 98 ॥
अथ धौतोपलतलां तोयौघै स्सहसोत्थितैः ।
वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ॥ 99 ॥
एते वयमनुप्राप्ता स्सुग्रीव वरुणालयम् ।
इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ॥ 100 ॥
अतः परमतीरोऽयं सागर स्सरितां पतिः ।
न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ॥ 101 ॥
तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।
यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ॥ 102 ॥
इतीव स महाबाहुस्सीताहरणकर्शितः ।
रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ॥ 103 ॥
सर्वा स्सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव ।
सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ॥ 104 ॥
स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ।
गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ॥ 105 ॥
रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीव स्सहलक्ष्मणः ।
सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ॥ 106 ॥
विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ।
मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ॥ 107 ॥
वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः ।
निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ॥ 108 ॥
तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः ।
अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ॥ 109 ॥
सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता ।
त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ॥ 110 ॥
सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।
वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ॥ 111 ॥
दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।
पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ॥ 112 ॥
चण्डनक्रग्राहं घोरं क्षपादौ दिवसक्ष्ये ।
हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ॥ 113 ॥
चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ।
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ॥ 114 ॥
दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।
अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ।
सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ॥ 115 ॥
मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः ।
उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ॥ 116 ॥
उत्पेतुः च निपेतुः च प्रवृद्धा जल राशयः ।
अग्नि चूर्णं इव आविद्धं भास्कर अम्बु मनो रगम् ॥ 117 ॥
सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ॥ 118 ॥
सम्पृक्तं नभसाप्यम्भस्सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा ।
तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ॥ 119 ॥
समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च ।
विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ॥ 120 ॥
अन्योन्यैराहता स्सक्ता स्सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः ।
ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ॥ 121 ॥
रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।
उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ॥ 122 ॥
ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।
अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ॥ 123 ॥
ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुर्हरयस्तदा ।
भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ॥ 124 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.