ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁର୍ଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ସାଵୀରସମିତୀରାଜ୍ଞାଵିରରାଜଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ।
ଶଶିନାଶୁଭନକ୍ଷତ୍ରାପୌର୍ଣମାସୀଵଶାରଦୀ ॥ 1 ॥
ପ୍ରଚଚାଲଚଵେଗେନତ୍ରସ୍ତାଚୈଵଵସୁନ୍ଧରା ।
ପୀଡ୍ଯମାନାବଲୌଘେନତେନସାଗରଵର୍ଚସା ॥ 2 ॥
ତତଶ୍ଶୁଶ୍ରୁଵୁରାକ୍ରୁଷ୍ଟଂଲଙ୍କାଯାଙ୍କାନନୌକସଃ ।
ଭେରୀମୃଦଙ୍ଗସଙ୍ଘୁଷ୍ଟନ୍ତୁମୁଲଂରୋମହର୍ଷଣମ୍ ॥ 3 ॥
ବଭୂଵୁସ୍ତେନଘୋଷେଣସଂହୃଷ୍ଟାହରିଯୂଥପାଃ ।
ଅମୃଷ୍ଯମାଣାସ୍ତଙ୍ଘୋଷଂଵିନେଦୁର୍ଘୋଷଵତ୍ତରମ୍ ॥ 4 ॥
ରାକ୍ଷସାସ୍ତୁପ୍ଲଵଙ୍ଗାନାଂଶୁଶ୍ରୁଵୁଶ୍ଚାଽପିଗର୍ଜିତମ୍ ।
ନର୍ଦତାମିଵଦୃପ୍ତାନାମ୍ମେଘାନାମମ୍ବରେସ୍ଵନମ୍ ॥ 5 ॥
ଦୃଷ୍ଟଵାଦାଶରଥିର୍ଲଙ୍କାଞ୍ଚିତ୍ରଧ୍ଵଜପତାକିନୀମ୍ ।
ଜଗାମମନସାସୀତନ୍ଦୂଯମାନେନଚେତସା ॥ 6 ॥
ଅତ୍ରସାମୃଗଶାବାକ୍ଷୀରାଵଣେନୋପରୁଧ୍ଯତେ ।
ଅଭିଭୂତାଗ୍ରହେଣେଵଲୋହିତାଙ୍ଗେନରୋହିଣୀ ॥ 7 ॥
ଦୀର୍ଘମୁଷ୍ଣଞ୍ଚନିଶ୍ଵସ୍ଯସମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯଚଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ।
ଉଵାଚଵଚନଂଵୀରସ୍ତତ୍କାଲହିତମାତ୍ମନଃ ॥ 8 ॥
ଆଲିଖନ୍ତୀମିଵାକାଶମୁତ୍ଥିତାମ୍ପଶ୍ଯଲକ୍ଷ୍ମଣ ।
ମନସେଵକୃତାଂଲଙ୍କାନ୍ନଗାଗ୍ରେଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା ॥ 9 ॥
ଵିମାନୈର୍ବହୁଭିର୍ଲଙ୍କାସଙ୍କୀର୍ଣାଭୁଵିରାଜତେ ।
ଵିଷ୍ଣୋଃପଦମିଵାକାଶଞ୍ଛାଦିତମ୍ପାଣ୍ଡୁଭିର୍ଘନୈଃ ॥ 10 ॥
ପୁଷ୍ପିତୈଶ୍ଶୋଭିତାଲଙ୍କାଵନୈଶ୍ଚତ୍ରରଥୋପମୈଃ ।
ନାନାପତଗସଙ୍ଘୁଷ୍ଟୈଃ ଫଲପୁଷ୍ପୋପଗୈଶ୍ଶୁଭୈଃ ॥ 11 ॥
ପଶ୍ଯମତ୍ତଵିହାଙ୍ଗାନିପ୍ରଲୀନଭ୍ରମରାଣିଚ ।
କୋକିଲାକୁଲଷଣ୍ଡାନିଦୋଧଵୀତିଶିଵୋଽନିଲଃ ॥ 12 ॥
ଇତିଦାଶରଥୀରାମୋଲକ୍ଷ୍ମଣଂସମଭାଷତ ।
ବଲଞ୍ଚତଦ୍ଵୈଵିଭଜନ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନକର୍ମଣା ॥ 13 ॥
ଶଶାସକପିସେନାଯାମ୍ବଲମାଦାଯଵୀର୍ଯଵାନ୍ ।
ଅଙ୍ଗଦସ୍ସହନୀଲେନତିଷ୍ଠେଦୁରସିଦୁର୍ଜଯଃ ॥ 14 ॥
ତିଷ୍ଠେଦ୍ଵାନରଵାହିନ୍ଯାଵାନରୌଘସମାଵୃତଃ ।
ଆଶ୍ରିତ୍ଯଦକ୍ଷିଣମ୍ପାର୍ଶ୍ଵମୃଷଭୋଵାନରର୍ଷଭଃ ॥ 15 ॥
ଗନ୍ଧହସ୍ତୀଵଦୁର୍ଧର୍ଷସ୍ତରସ୍ଵୀଗନ୍ଧମାଦନଃ ।
ତିଷ୍ଠେଦ୍ଵାନରଵାହିନ୍ଯାସ୍ସଵ୍ଯମ୍ପାର୍ଶ୍ଵଂସମାଶ୍ରିତଃ ॥ 16 ॥
ମୂର୍ଧ୍ନିସ୍ଥାସ୍ଯାମ୍ଯହଂଯୁକ୍ତୋଲକ୍ଷ୍ମଣେନସମନ୍ଵିତଃ ।
ଜାମ୍ବଵାଂଶ୍ଚସୁଷେଣଶ୍ଚଵେଗଦର୍ଶୀଚଵାନରଃ ॥ 17 ॥
ଋକ୍ଷମୁଖ୍ଯାମହାତ୍ମାନଃକୁକ୍ଷିଂରକ୍ଷନ୍ତୁତେତ୍ରଯଃ ।
ଜଘନଙ୍କପିସେନାଯାଃକପିରାଜୋଽଭିରକ୍ଷତୁ ।
ପଶ୍ଚାର୍ଧମିଵଲୋକସ୍ଯପ୍ରଚେତାସ୍ତେଜସାଵୃତଃ ॥ 18 ॥
ସୁଵିଭକ୍ତମହାଵ୍ଯୂହାମହାଵାନରରକ୍ଷିତା ।
ଅନୀକିନୀସାଵିବଭୌଯଥାଦ୍ଯୌସ୍ସାଭ୍ରସମ୍ପ୍ଲଵା ॥ 19 ॥
ପ୍ରଗୃହ୍ଯଗିରିଶୃଙ୍ଗାଣିମହାତଶ୍ଚମହୀରୁହନ୍ ।
ଲଙ୍କାଂଵିମର୍ଦଯିଷଵୋରଣେ ॥ 20 ॥
ଶିଖରୈର୍ଵିକିରାମୈନାଂଲଙ୍କାମ୍ମୁଷ୍ଟଭିରେଵଵା ।
ଇତିସ୍ମଦଧିରେସର୍ଵେମନାଂସିହରିପୁଙ୍ଗଵାଃ ॥ 21 ॥
ତତୋରାମୋମହାତେଜାସ୍ସୁଗ୍ରୀଵମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ସୁଵିଭକ୍ତାନିସୈନ୍ଯାନିଶୁକଏଷଵିମୁଚ୍ଯତାମ୍ ॥ 22 ॥
ରାମସ୍ଯତୁଵଚଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵାଵାନରେନ୍ଦ୍ରୋମହାବଲଃ ।
ମୋଚଯାମାସତନ୍ଦୂତଂଶୁକଂରାମସ୍ଯଶାସନାତ୍ ॥ 23 ॥
ମୋଚିତୋରାମଵାକ୍ଯେନଵାନରୈଶ୍ଚନିପୀଡିତଃ ।
ଶୁକଃପରମସନ୍ତ୍ରସ୍ତୋରକ୍ଷୋଧିପମୁପାଗମତ୍ ॥ 24 ॥
ରାଵଣଃପ୍ରହସନ୍ନେଵଶୁକଂଵାକ୍ଯମୁଵାଚହ ॥ 25 ॥
କିମିମୌତେସିତୌପକ୍ଷୌଲୂନପକ୍ଷଶ୍ଚଦୃଶ୍ଯସେ ।
କଚ୍ଚିନ୍ନାନେକଚିତ୍ତାନାନ୍ତେଷାନ୍ତ୍ଵଂଵଶମାଗତଃ ॥ 26 ॥
ତତସ୍ସଭଯସଂଵିଗ୍ନସ୍ତଦାରାଜ୍ଞାଭିଚୋଦିତଃ ।
ଵଚନମ୍ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂରାକ୍ଷସାଧିପମୁତ୍ତମମ୍ ॥ 27 ॥
ସାଗରସ୍ଯୋତ୍ତରେତୀରେଽବ୍ରଵନ୍ତେଵଚନନ୍ତଥା ।
ଯଥାସନ୍ଧେଶମକ୍ଲିଷ୍ଟଂସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯାଗିରା ॥ 28 ॥
କ୍ରୁଦ୍ଧୈସ୍ସୈରହମୁତ୍ପ୍ଲୁତଦୃଷ୍ଟମାତ୍ରଃପ୍ଲଵଙ୍ଗମୈଃ ।
ଗୃହୀତୋଽସ୍ମ୍ଯପିଚାରବ୍ଦୋହନ୍ତୁଂଲୋପ୍ତୁଞ୍ଚମୁଷ୍ଟିଭି ॥ 29 ॥
ନୈଵସମ୍ଭାଷିତୁଂଶକ୍ଯାସ୍ସମ୍ପ୍ରଶ୍ନୋଽତ୍ରନଲଭ୍ଯତେ ।
ପ୍ରକୃତ୍ଯାକୋପନାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାନାନରାରାକ୍ଷସାଧିପ ॥ 30 ॥
ସଚହନ୍ତାଵିରାଧସ୍ଯକବନ୍ଧସ୍ଯଖରସ୍ଯଚ ।
ସୁଗ୍ରୀଵସହିତୋରାମସ୍ସୀତାଯାଃ ପଦମାଗତଃ ॥ 31 ॥
ସକୃତ୍ଵାସାଗରେସେତୁନ୍ତୀର୍ତ୍ଵାଚଲଵଣୋଦଧିମ୍ ।
ଏଷରକ୍ଷାଂସିନିର୍ଦୂଯଧନ୍ଵୀତିଷ୍ଠତିରାଘଵଃ ॥ 32 ॥
ଋକ୍ଷଵାନରସଙ୍ଘାନାମନୀକାନିସହସ୍ରଶଃ ।
ଗିରିମେଘନିକାଶାନାଞ୍ଛାଦଯନ୍ତିଵସୁନ୍ଧରାମ୍ ॥ 33 ॥
ରାକ୍ଷସାନାମ୍ବଲୌଘସ୍ଯଵାନରେନ୍ଦ୍ରବଲସ୍ଯଚ ।
ନୈତଯୋର୍ଵିଦ୍ଯତେସନ୍ଧିର୍ଦେଵଦାନଵଯୋରିଵ ॥ 34 ॥
ପୁରାପ୍ରାକାରମାଯାନ୍ତିକ୍ଷିପ୍ରମେକତରଙ୍କୁରୁ ।
ସୀତାଂଵାସ୍ମୈପ୍ରଯଚ୍ଛାଶୁସୁଯୁଦ୍ଧଂଵାପିପ୍ରଦୀଯତାମ୍ ॥ 35 ॥
ଶୁକସ୍ଯଵଚନଂଶ୍ରୁତ୍ଵାରାଵଣୋଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ରୋଷସଂରକ୍ତନଯନୋନିର୍ଦହନ୍ନିନଚକ୍ଷୁଷା ॥ 36 ॥
ଯଦିମାମ୍ପ୍ରତିଯୁଧ୍ଯେରନ୍ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଦାନଵାଃ ।
ନୈଵସୀତାମ୍ପ୍ରଦାସ୍ଯାମିସର୍ଵଲୋକଭଯାଦପି ॥ 37 ॥
କଦାସମଭିଧାଵନ୍ତିରାଘଵମ୍ମାମକାଶ୍ଶରାଃ ।
ଵସନ୍ତେପୁଷ୍ପିତମ୍ମତ୍ତାଭ୍ରମରାଇଵପାଦପମ୍ ॥ 38 ॥
କଦାତୂଣୀଯଶୈର୍ଦୀପ୍ତୈର୍ଗଣଶଃ କାର୍ମୁକଚ୍ଯୁତୈଃ ।
ଶରୈରାଦୀପଯାମ୍ଯେନମୁଲ୍କାଭିରିଵକୁଞ୍ଜରମ୍ ॥ 39 ॥
ତଚ୍ଚାସ୍ଯବଲମାଦାସ୍ଯେବଲେନମହତାଵୃତଃ ।
ଜ୍ଯୋତିଷାମିଵସର୍ଵେଷାମ୍ପ୍ରଭାମୁଦ୍ଯନ୍ଦିଵାକରଃ ॥ 40 ॥
ସାଗରସ୍ଯେଵମେଵେଗୋମାରୁତସ୍ଯେଵମେଗତିଃ ।
ନହିଦାଶରଥିର୍ଵେଦତେନମାଂଯୋଦ୍ଧୁମିଚ୍ଛତି ॥ 41 ॥
ନମେତୂଣୀଶଯାନ୍ବାଣାନ୍ ସଵିଷାନିଵପନ୍ନଗାନ୍ ।
ରାମଃପଶ୍ଯତିସଙ୍ଗ୍ରାମେତେନମାଂଯୋଧ୍ଦୁମିଚ୍ଛତି ॥ 42 ॥
ନଜାନାତିପୁରାଵୀର୍ଯମମଯୁଦ୍ଧେସରାଘଵଃ ।
ମମଚାପମଯୀଂଵୀଣାଂଶରକୋଣୈଃପ୍ରଵାଦିତାମ୍ ॥ 43 ॥
ଜ୍ଯାଶବ୍ଦତୁମୁଲାଙ୍ଘୋରାମାର୍ତଭୀତମହାସ୍ଵନାମ୍ ।
ନାରାଚତଲସନ୍ନାଦାନ୍ତାମ୍ମମାହିତଵାହିନୀମ୍ ॥ 44 ॥
ଅଵଗାହ୍ଯମହାରଙ୍ଗଂଵାଦଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂରଣେ ।
ନଵାସଵେନାପିସହସ୍ରଚକ୍ଷୁଷାଯଥାସ୍ମିଶକ୍ଯୋଵରୁଣେନଵାସ୍ଵଯମ୍ ।
ଯମେନଵାଧର୍ଷଯିତୁଂଶରାଗ୍ନିନାମହାହଵେଵୈଶ୍ରଵଣେନଵାପୁନଃ ॥ 45 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturviṃśassargaḥ |
sāvīrasamitīrājñāvirarājavyavasthitā |
śaśināśubhanakṣatrāpaurṇamāsīvaśāradī || 1 ||
pracacālacavegenatrastācaivavasundharā |
pīḍyamānābalaughenatenasāgaravarcasā || 2 ||
tataśśuśruvurākruṣṭaṃlaṅkāyāṅkānanaukasaḥ |
bherīmṛdaṅgasaṅghuṣṭantumulaṃromaharṣaṇam || 3 ||
babhūvustenaghoṣeṇasaṃhṛṣṭāhariyūthapāḥ |
amṛṣyamāṇāstaṅghoṣaṃvinedurghoṣavattaram || 4 ||
rākṣasāstuplavaṅgānāṃśuśruvuścā'pigarjitam |
nardatāmivadṛptānāmmeghānāmambaresvanam || 5 ||
dṛṣṭavādāśarathirlaṅkāñcitradhvajapatākinīm |
jagāmamanasāsītandūyamānenacetasā || 6 ||
atrasāmṛgaśābākṣīrāvaṇenoparudhyate |
abhibhūtāgraheṇevalohitāṅgenarohiṇī || 7 ||
dīrghamuṣṇañcaniśvasyasamudvīkṣyacalakṣmaṇam |
uvācavacanaṃvīrastatkālahitamātmanaḥ || 8 ||
ālikhantīmivākāśamutthitāmpaśyalakṣmaṇa |
manasevakṛtāṃlaṅkānnagāgreviśvakarmaṇā || 9 ||
vimānairbahubhirlaṅkāsaṅkīrṇābhuvirājate |
viṣṇoḥpadamivākāśañchāditampāṇḍubhirghanaiḥ || 10 ||
puṣpitaiśśobhitālaṅkāvanaiścatrarathopamaiḥ |
nānāpatagasaṅghuṣṭaiḥ phalapuṣpopagaiśśubhaiḥ || 11 ||
paśyamattavihāṅgānipralīnabhramarāṇica |
kokilākulaṣaṇḍānidodhavītiśivo'nilaḥ || 12 ||
itidāśarathīrāmolakṣmaṇaṃsamabhāṣata |
balañcatadvaivibhajan śāstradṛṣṭenakarmaṇā || 13 ||
śaśāsakapisenāyāmbalamādāyavīryavān |
aṅgadassahanīlenatiṣṭhedurasidurjayaḥ || 14 ||
tiṣṭhedvānaravāhinyāvānaraughasamāvṛtaḥ |
āśrityadakṣiṇampārśvamṛṣabhovānararṣabhaḥ || 15 ||
gandhahastīvadurdharṣastarasvīgandhamādanaḥ |
tiṣṭhedvānaravāhinyāssavyampārśvaṃsamāśritaḥ || 16 ||
mūrdhnisthāsyāmyahaṃyuktolakṣmaṇenasamanvitaḥ |
jāmbavāṃścasuṣeṇaścavegadarśīcavānaraḥ || 17 ||
ṛkṣamukhyāmahātmānaḥkukṣiṃrakṣantutetrayaḥ |
jaghanaṅkapisenāyāḥkapirājo'bhirakṣatu |
paścārdhamivalokasyapracetāstejasāvṛtaḥ || 18 ||
suvibhaktamahāvyūhāmahāvānararakṣitā |
anīkinīsāvibabhauyathādyaussābhrasamplavā || 19 ||
pragṛhyagiriśṛṅgāṇimahātaścamahīruhan |
laṅkāṃvimardayiṣavoraṇe || 20 ||
śikharairvikirāmaināṃlaṅkāmmuṣṭabhirevavā |
itismadadhiresarvemanāṃsiharipuṅgavāḥ || 21 ||
tatorāmomahātejāssugrīvamidamabravīt |
suvibhaktānisainyāniśukaeṣavimucyatām || 22 ||
rāmasyatuvacaśśrutvāvānarendromahābalaḥ |
mocayāmāsatandūtaṃśukaṃrāmasyaśāsanāt || 23 ||
mocitorāmavākyenavānaraiścanipīḍitaḥ |
śukaḥparamasantrastorakṣodhipamupāgamat || 24 ||
rāvaṇaḥprahasannevaśukaṃvākyamuvācaha || 25 ||
kimimautesitaupakṣaulūnapakṣaścadṛśyase |
kaccinnānekacittānānteṣāntvaṃvaśamāgataḥ || 26 ||
tatassabhayasaṃvignastadārājñābhicoditaḥ |
vacanampratyuvācedaṃrākṣasādhipamuttamam || 27 ||
sāgarasyottaretīre'bravantevacanantathā |
yathāsandheśamakliṣṭaṃsāntvayan ślakṣṇayāgirā || 28 ||
kruddhaissairahamutplutadṛṣṭamātraḥplavaṅgamaiḥ |
gṛhīto'smyapicārabdohantuṃloptuñcamuṣṭibhi || 29 ||
naivasambhāṣituṃśakyāssampraśno'tranalabhyate |
prakṛtyākopanāstīkṣṇānānarārākṣasādhipa || 30 ||
sacahantāvirādhasyakabandhasyakharasyaca |
sugrīvasahitorāmassītāyāḥ padamāgataḥ || 31 ||
sakṛtvāsāgaresetuntīrtvācalavaṇodadhim |
eṣarakṣāṃsinirdūyadhanvītiṣṭhatirāghavaḥ || 32 ||
ṛkṣavānarasaṅghānāmanīkānisahasraśaḥ |
girimeghanikāśānāñchādayantivasundharām || 33 ||
rākṣasānāmbalaughasyavānarendrabalasyaca |
naitayorvidyatesandhirdevadānavayoriva || 34 ||
purāprākāramāyāntikṣipramekataraṅkuru |
sītāṃvāsmaiprayacchāśusuyuddhaṃvāpipradīyatām || 35 ||
śukasyavacanaṃśrutvārāvaṇovākyamabravīt |
roṣasaṃraktanayanonirdahanninacakṣuṣā || 36 ||
yadimāmpratiyudhyeran devagandharvadānavāḥ |
naivasītāmpradāsyāmisarvalokabhayādapi || 37 ||
kadāsamabhidhāvantirāghavammāmakāśśarāḥ |
vasantepuṣpitammattābhramarāivapādapam || 38 ||
kadātūṇīyaśairdīptairgaṇaśaḥ kārmukacyutaiḥ |
śarairādīpayāmyenamulkābhirivakuñjaram || 39 ||
taccāsyabalamādāsyebalenamahatāvṛtaḥ |
jyotiṣāmivasarveṣāmprabhāmudyandivākaraḥ || 40 ||
sāgarasyevamevegomārutasyevamegatiḥ |
nahidāśarathirvedatenamāṃyoddhumicchati || 41 ||
nametūṇīśayānbāṇān saviṣānivapannagān |
rāmaḥpaśyatisaṅgrāmetenamāṃyodhdumicchati || 42 ||
najānātipurāvīryamamayuddhesarāghavaḥ |
mamacāpamayīṃvīṇāṃśarakoṇaiḥpravāditām || 43 ||
jyāśabdatumulāṅghorāmārtabhītamahāsvanām |
nārācatalasannādāntāmmamāhitavāhinīm || 44 ||
avagāhyamahāraṅgaṃvādayiṣyāmyahaṃraṇe |
navāsavenāpisahasracakṣuṣāyathāsmiśakyovaruṇenavāsvayam |
yamenavādharṣayituṃśarāgnināmahāhavevaiśravaṇenavāpunaḥ || 45 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ चतुर्विंशस्सर्गः ।
सावीरसमितीराज्ञाविरराजव्यवस्थिता ।
शशिनाशुभनक्षत्रापौर्णमासीवशारदी ॥ 1 ॥
प्रचचालचवेगेनत्रस्ताचैववसुन्धरा ।
पीड्यमानाबलौघेनतेनसागरवर्चसा ॥ 2 ॥
ततश्शुश्रुवुराक्रुष्टंलङ्कायाङ्काननौकसः ।
भेरीमृदङ्गसङ्घुष्टन्तुमुलंरोमहर्षणम् ॥ 3 ॥
बभूवुस्तेनघोषेणसंहृष्टाहरियूथपाः ।
अमृष्यमाणास्तङ्घोषंविनेदुर्घोषवत्तरम् ॥ 4 ॥
राक्षसास्तुप्लवङ्गानांशुश्रुवुश्चाऽपिगर्जितम् ।
नर्दतामिवदृप्तानाम्मेघानामम्बरेस्वनम् ॥ 5 ॥
दृष्टवादाशरथिर्लङ्काञ्चित्रध्वजपताकिनीम् ।
जगाममनसासीतन्दूयमानेनचेतसा ॥ 6 ॥
अत्रसामृगशाबाक्षीरावणेनोपरुध्यते ।
अभिभूताग्रहेणेवलोहिताङ्गेनरोहिणी ॥ 7 ॥
दीर्घमुष्णञ्चनिश्वस्यसमुद्वीक्ष्यचलक्ष्मणम् ।
उवाचवचनंवीरस्तत्कालहितमात्मनः ॥ 8 ॥
आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थिताम्पश्यलक्ष्मण ।
मनसेवकृतांलङ्कान्नगाग्रेविश्वकर्मणा ॥ 9 ॥
विमानैर्बहुभिर्लङ्कासङ्कीर्णाभुविराजते ।
विष्णोःपदमिवाकाशञ्छादितम्पाण्डुभिर्घनैः ॥ 10 ॥
पुष्पितैश्शोभितालङ्कावनैश्चत्ररथोपमैः ।
नानापतगसङ्घुष्टैः फलपुष्पोपगैश्शुभैः ॥ 11 ॥
पश्यमत्तविहाङ्गानिप्रलीनभ्रमराणिच ।
कोकिलाकुलषण्डानिदोधवीतिशिवोऽनिलः ॥ 12 ॥
इतिदाशरथीरामोलक्ष्मणंसमभाषत ।
बलञ्चतद्वैविभजन् शास्त्रदृष्टेनकर्मणा ॥ 13 ॥
शशासकपिसेनायाम्बलमादायवीर्यवान् ।
अङ्गदस्सहनीलेनतिष्ठेदुरसिदुर्जयः ॥ 14 ॥
तिष्ठेद्वानरवाहिन्यावानरौघसमावृतः ।
आश्रित्यदक्षिणम्पार्श्वमृषभोवानरर्षभः ॥ 15 ॥
गन्धहस्तीवदुर्धर्षस्तरस्वीगन्धमादनः ।
तिष्ठेद्वानरवाहिन्यास्सव्यम्पार्श्वंसमाश्रितः ॥ 16 ॥
मूर्ध्निस्थास्याम्यहंयुक्तोलक्ष्मणेनसमन्वितः ।
जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शीचवानरः ॥ 17 ॥
ऋक्षमुख्यामहात्मानःकुक्षिंरक्षन्तुतेत्रयः ।
जघनङ्कपिसेनायाःकपिराजोऽभिरक्षतु ।
पश्चार्धमिवलोकस्यप्रचेतास्तेजसावृतः ॥ 18 ॥
सुविभक्तमहाव्यूहामहावानररक्षिता ।
अनीकिनीसाविबभौयथाद्यौस्साभ्रसम्प्लवा ॥ 19 ॥
प्रगृह्यगिरिशृङ्गाणिमहातश्चमहीरुहन् ।
लङ्कांविमर्दयिषवोरणे ॥ 20 ॥
शिखरैर्विकिरामैनांलङ्काम्मुष्टभिरेववा ।
इतिस्मदधिरेसर्वेमनांसिहरिपुङ्गवाः ॥ 21 ॥
ततोरामोमहातेजास्सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।
सुविभक्तानिसैन्यानिशुकएषविमुच्यताम् ॥ 22 ॥
रामस्यतुवचश्श्रुत्वावानरेन्द्रोमहाबलः ।
मोचयामासतन्दूतंशुकंरामस्यशासनात् ॥ 23 ॥
मोचितोरामवाक्येनवानरैश्चनिपीडितः ।
शुकःपरमसन्त्रस्तोरक्षोधिपमुपागमत् ॥ 24 ॥
रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ॥ 25 ॥
किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे ।
कच्चिन्नानेकचित्तानान्तेषान्त्वंवशमागतः ॥ 26 ॥
ततस्सभयसंविग्नस्तदाराज्ञाभिचोदितः ।
वचनम्प्रत्युवाचेदंराक्षसाधिपमुत्तमम् ॥ 27 ॥
सागरस्योत्तरेतीरेऽब्रवन्तेवचनन्तथा ।
यथासन्धेशमक्लिष्टंसान्त्वयन् श्लक्ष्णयागिरा ॥ 28 ॥
क्रुद्धैस्सैरहमुत्प्लुतदृष्टमात्रःप्लवङ्गमैः ।
गृहीतोऽस्म्यपिचारब्दोहन्तुंलोप्तुञ्चमुष्टिभि ॥ 29 ॥
नैवसम्भाषितुंशक्यास्सम्प्रश्नोऽत्रनलभ्यते ।
प्रकृत्याकोपनास्तीक्ष्णानानराराक्षसाधिप ॥ 30 ॥
सचहन्ताविराधस्यकबन्धस्यखरस्यच ।
सुग्रीवसहितोरामस्सीतायाः पदमागतः ॥ 31 ॥
सकृत्वासागरेसेतुन्तीर्त्वाचलवणोदधिम् ।
एषरक्षांसिनिर्दूयधन्वीतिष्ठतिराघवः ॥ 32 ॥
ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानिसहस्रशः ।
गिरिमेघनिकाशानाञ्छादयन्तिवसुन्धराम् ॥ 33 ॥
राक्षसानाम्बलौघस्यवानरेन्द्रबलस्यच ।
नैतयोर्विद्यतेसन्धिर्देवदानवयोरिव ॥ 34 ॥
पुराप्राकारमायान्तिक्षिप्रमेकतरङ्कुरु ।
सीतांवास्मैप्रयच्छाशुसुयुद्धंवापिप्रदीयताम् ॥ 35 ॥
शुकस्यवचनंश्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।
रोषसंरक्तनयनोनिर्दहन्निनचक्षुषा ॥ 36 ॥
यदिमाम्प्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः ।
नैवसीताम्प्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ॥ 37 ॥
कदासमभिधावन्तिराघवम्मामकाश्शराः ।
वसन्तेपुष्पितम्मत्ताभ्रमराइवपादपम् ॥ 38 ॥
कदातूणीयशैर्दीप्तैर्गणशः कार्मुकच्युतैः ।
शरैरादीपयाम्येनमुल्काभिरिवकुञ्जरम् ॥ 39 ॥
तच्चास्यबलमादास्येबलेनमहतावृतः ।
ज्योतिषामिवसर्वेषाम्प्रभामुद्यन्दिवाकरः ॥ 40 ॥
सागरस्येवमेवेगोमारुतस्येवमेगतिः ।
नहिदाशरथिर्वेदतेनमांयोद्धुमिच्छति ॥ 41 ॥
नमेतूणीशयान्बाणान् सविषानिवपन्नगान् ।
रामःपश्यतिसङ्ग्रामेतेनमांयोध्दुमिच्छति ॥ 42 ॥
नजानातिपुरावीर्यममयुद्धेसराघवः ।
ममचापमयींवीणांशरकोणैःप्रवादिताम् ॥ 43 ॥
ज्याशब्दतुमुलाङ्घोरामार्तभीतमहास्वनाम् ।
नाराचतलसन्नादान्ताम्ममाहितवाहिनीम् ॥ 44 ॥
अवगाह्यमहारङ्गंवादयिष्याम्यहंरणे ।
नवासवेनापिसहस्रचक्षुषायथास्मिशक्योवरुणेनवास्वयम् ।
यमेनवाधर्षयितुंशराग्निनामहाहवेवैश्रवणेनवापुनः ॥ 45 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturviṃśassargaḥ |
sāvīrasamitīrājñāvirarājavyavasthitā |
śaśināśubhanakṣatrāpaurṇamāsīvaśāradī || 1 ||
pracacālacavegenatrastācaivavasundharā |
pīḍyamānābalaughenatenasāgaravarcasā || 2 ||
tataśśuśruvurākruṣṭaṃlaṅkāyāṅkānanaukasaḥ |
bherīmṛdaṅgasaṅghuṣṭantumulaṃromaharṣaṇam || 3 ||
babhūvustenaghoṣeṇasaṃhṛṣṭāhariyūthapāḥ |
amṛṣyamāṇāstaṅghoṣaṃvinedurghoṣavattaram || 4 ||
rākṣasāstuplavaṅgānāṃśuśruvuścā'pigarjitam |
nardatāmivadṛptānāmmeghānāmambaresvanam || 5 ||
dṛṣṭavādāśarathirlaṅkāñcitradhvajapatākinīm |
jagāmamanasāsītandūyamānenacetasā || 6 ||
atrasāmṛgaśābākṣīrāvaṇenoparudhyate |
abhibhūtāgraheṇevalohitāṅgenarohiṇī || 7 ||
dīrghamuṣṇañcaniśvasyasamudvīkṣyacalakṣmaṇam |
uvācavacanaṃvīrastatkālahitamātmanaḥ || 8 ||
ālikhantīmivākāśamutthitāmpaśyalakṣmaṇa |
manasevakṛtāṃlaṅkānnagāgreviśvakarmaṇā || 9 ||
vimānairbahubhirlaṅkāsaṅkīrṇābhuvirājate |
viṣṇoḥpadamivākāśañchāditampāṇḍubhirghanaiḥ || 10 ||
puṣpitaiśśobhitālaṅkāvanaiścatrarathopamaiḥ |
nānāpatagasaṅghuṣṭaiḥ phalapuṣpopagaiśśubhaiḥ || 11 ||
paśyamattavihāṅgānipralīnabhramarāṇica |
kokilākulaṣaṇḍānidodhavītiśivo'nilaḥ || 12 ||
itidāśarathīrāmolakṣmaṇaṃsamabhāṣata |
balañcatadvaivibhajan śāstradṛṣṭenakarmaṇā || 13 ||
śaśāsakapisenāyāmbalamādāyavīryavān |
aṅgadassahanīlenatiṣṭhedurasidurjayaḥ || 14 ||
tiṣṭhedvānaravāhinyāvānaraughasamāvṛtaḥ |
āśrityadakṣiṇampārśvamṛṣabhovānararṣabhaḥ || 15 ||
gandhahastīvadurdharṣastarasvīgandhamādanaḥ |
tiṣṭhedvānaravāhinyāssavyampārśvaṃsamāśritaḥ || 16 ||
mūrdhnisthāsyāmyahaṃyuktolakṣmaṇenasamanvitaḥ |
jāmbavāṃścasuṣeṇaścavegadarśīcavānaraḥ || 17 ||
ṛkṣamukhyāmahātmānaḥkukṣiṃrakṣantutetrayaḥ |
jaghanaṅkapisenāyāḥkapirājo'bhirakṣatu |
paścārdhamivalokasyapracetāstejasāvṛtaḥ || 18 ||
suvibhaktamahāvyūhāmahāvānararakṣitā |
anīkinīsāvibabhauyathādyaussābhrasamplavā || 19 ||
pragṛhyagiriśṛṅgāṇimahātaścamahīruhan |
laṅkāṃvimardayiṣavoraṇe || 20 ||
śikharairvikirāmaināṃlaṅkāmmuṣṭabhirevavā |
itismadadhiresarvemanāṃsiharipuṅgavāḥ || 21 ||
tatorāmomahātejāssugrīvamidamabravīt |
suvibhaktānisainyāniśukaeṣavimucyatām || 22 ||
rāmasyatuvacaśśrutvāvānarendromahābalaḥ |
mocayāmāsatandūtaṃśukaṃrāmasyaśāsanāt || 23 ||
mocitorāmavākyenavānaraiścanipīḍitaḥ |
śukaḥparamasantrastorakṣodhipamupāgamat || 24 ||
rāvaṇaḥprahasannevaśukaṃvākyamuvācaha || 25 ||
kimimautesitaupakṣaulūnapakṣaścadṛśyase |
kaccinnānekacittānānteṣāntvaṃvaśamāgataḥ || 26 ||
tatassabhayasaṃvignastadārājñābhicoditaḥ |
vacanampratyuvācedaṃrākṣasādhipamuttamam || 27 ||
sāgarasyottaretīre'bravantevacanantathā |
yathāsandheśamakliṣṭaṃsāntvayan ślakṣṇayāgirā || 28 ||
kruddhaissairahamutplutadṛṣṭamātraḥplavaṅgamaiḥ |
gṛhīto'smyapicārabdohantuṃloptuñcamuṣṭibhi || 29 ||
naivasambhāṣituṃśakyāssampraśno'tranalabhyate |
prakṛtyākopanāstīkṣṇānānarārākṣasādhipa || 30 ||
sacahantāvirādhasyakabandhasyakharasyaca |
sugrīvasahitorāmassītāyāḥ padamāgataḥ || 31 ||
sakṛtvāsāgaresetuntīrtvācalavaṇodadhim |
eṣarakṣāṃsinirdūyadhanvītiṣṭhatirāghavaḥ || 32 ||
ṛkṣavānarasaṅghānāmanīkānisahasraśaḥ |
girimeghanikāśānāñchādayantivasundharām || 33 ||
rākṣasānāmbalaughasyavānarendrabalasyaca |
naitayorvidyatesandhirdevadānavayoriva || 34 ||
purāprākāramāyāntikṣipramekataraṅkuru |
sītāṃvāsmaiprayacchāśusuyuddhaṃvāpipradīyatām || 35 ||
śukasyavacanaṃśrutvārāvaṇovākyamabravīt |
roṣasaṃraktanayanonirdahanninacakṣuṣā || 36 ||
yadimāmpratiyudhyeran devagandharvadānavāḥ |
naivasītāmpradāsyāmisarvalokabhayādapi || 37 ||
kadāsamabhidhāvantirāghavammāmakāśśarāḥ |
vasantepuṣpitammattābhramarāivapādapam || 38 ||
kadātūṇīyaśairdīptairgaṇaśaḥ kārmukacyutaiḥ |
śarairādīpayāmyenamulkābhirivakuñjaram || 39 ||
taccāsyabalamādāsyebalenamahatāvṛtaḥ |
jyotiṣāmivasarveṣāmprabhāmudyandivākaraḥ || 40 ||
sāgarasyevamevegomārutasyevamegatiḥ |
nahidāśarathirvedatenamāṃyoddhumicchati || 41 ||
nametūṇīśayānbāṇān saviṣānivapannagān |
rāmaḥpaśyatisaṅgrāmetenamāṃyodhdumicchati || 42 ||
najānātipurāvīryamamayuddhesarāghavaḥ |
mamacāpamayīṃvīṇāṃśarakoṇaiḥpravāditām || 43 ||
jyāśabdatumulāṅghorāmārtabhītamahāsvanām |
nārācatalasannādāntāmmamāhitavāhinīm || 44 ||
avagāhyamahāraṅgaṃvādayiṣyāmyahaṃraṇe |
navāsavenāpisahasracakṣuṣāyathāsmiśakyovaruṇenavāsvayam |
yamenavādharṣayituṃśarāgnināmahāhavevaiśravaṇenavāpunaḥ || 45 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.