śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
tato'bravīnmahātejā rāmassatyaparākramaḥ || 1 ||
yāṃ nivedayase laṅkāṃ purīṃ bhīmasya rakṣasaḥ |
kṣipramenāṃ mathiṣyāmi satyametadbravīmi te || 2 ||
asmin muhūrte sugrīva prayāṇamabhirocaye |
yukto muhūrto vijayaḥ prāpto madhyaṃ divākara || 3 ||
sītāṃ hṛtvā tu me jātu kvāsau yāsyati yāsyataḥ |
sītā śrutvābhiyānaṃ me aśāmeṣyati jīvite |
jīvitānte' mṛtaṃ spṛṣṭavā pītvā viṣamivāturaḥ || 4 ||
uttarā phalgunī hyadya śvastu hastena yokṣyate |
abhiprāyāma sugrīva sarvānīkasamāvṛtāḥ || 5 ||
nimittāni ca paśyāmi yāni prādurbhavanti ca |
nihatya rāvaṇaṃ sītāmānayiṣyāmi jānakīm || 6 ||
upariṣṭāddhi nayanaṃ sphuramāṇamidaṃ mama |
vijayaṃ samanuprāptaṃ śaṃsatīva manoratham || 7 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
uvāca rāmo dharmātmā punarapyardhakovidaḥ || 8 ||
agre yātu balasyāsya nīlo mārgamavekṣitum |
vṛtaśśatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || 9 ||
phalamūlavatā nīla śītakānanavāriṇā |
pathā madhumatā cāśu senāṃ senāpate naya || 10 ||
dūṣayeyurdurātmanaḥ pathi mūlaphalodakam |
rākṣasāḥ parirakṣethāstebhyastvaṃ nityamudyataḥ || 11 ||
nimneṣu vanadurgeṣu vaneṣu ca vanaukasaḥ |
abhiplutyābhipaśyeyuḥ pareṣāṃ nihitaṃ balam || 12 ||
yacca phalgu balaṃ kiñcitta datraivopapadyatām |
etaddhi kṛtyaṃ ghoraṃ no vikrameṇa prayujyatām || 13 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmamagrānīkaṃ mahābalāḥ |
kapisiṃhāḥ prakarṣastu śataśo'tha sahasraśaḥ || 14 ||
kapi simhā prakarṣantu śataśo atha sahasraśaḥ |
gajaḥ ca giri samkāśo gavayaḥ ca mahābalaḥ || 15 ||
yātu vānaravāhinyā vānaraḥ plavatāṃ varaḥ |
pālayandakṣiṇaṃ pārśvamṛṣabho vānararṣabhaḥ || 16 ||
gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |
yātu vānaravāhinyā ssavyaṃ pārśvamadhiṣṭhitaḥ || 17 ||
yāsyāmi balamadhye'haṃ balaughamabhiharṣayan |
adhiruhya hanūmanta mairāvata miveśvaraḥ || 18 ||
aṅgadenaiṣa saṃyātu lakṣmaṇaścānta kopamaḥ |
sārvabhaumena bhūteśo draviṇādhipatiryathā || 19 ||
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ |
ṛkṣarājo mahāsattvaḥ kukṣiṃ rakṣantu te trayaḥ || 20 ||
rāghavasya vacaśśrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
vyādideśa mahāvīryo vānarānvānararṣabha ḥ || 21 ||
te vānaragaṇāssarve samutpatya yuyutsavaḥ |
guhābhyaśśikharebhyaśca aśu pupluvire tadā || 22 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena ca pūjitaḥ |
jagāma rāmodharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiścāyutairapi |
vāraṇābhaiśca haribhiryayau parivṛtastadā || 24 ||
taṃ yāntamanuyāntī sā mahatī harivāhinī |
dṛptāḥ pramuditāssarve sugrīveṇābhipālitāḥ || 25 ||
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve sugrīveṇa abhipālitāḥ |
āplavantaḥ plavantaḥ ca garjantaḥ ca plavaṃ gamāḥ || 26 ||
bhakṣyanta ssugandhīni madhūni ca phalāni ca |
udvahanto mahāvṛkṣān mañjarīpuñjadhāriṇaḥ || 27 ||
anyonyaṃ sahasā dṛptā nirvahānti kṣipanti ca |
patantaśpotpatnatyanye pātayantyapare parān || 28 ||
rāvaṇo no nihantavyassarve ca rajanīcarāḥ |
iti garjanti harayo rāghavasya samīpataḥ || 29 ||
purastādṛṣabho vīro nīlaḥ kumuda eva ca |
panthānaṃ śodhayantisma vānarairbahubhi ssaha || 30 ||
madhye tu rājā sugrīvo rāmo lakṣmaṇa eva ca |
balabhirbahubhi rbhīmairvṛtāśśatrunibarhaṇāḥ || 31 ||
hariśśatavalirvīraḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |
sarvāmeko hyāvaṣṭabhya rarakṣa harivāhinīm || 32 ||
koṭīśataparīvāraḥ kesarī panaso gajaḥ |
arkaścātibalaḥ pārśvamekaṃ tasyābhirakṣati || 33 ||
suṣeṇo jāmbavāṃścaiva ṛkṣairbahubhirāvṛtau |
sugrīvaṃ purataḥ kṛtvā jaghanaṃ samrarakṣatuḥ || 34 ||
teṣāṃ senāpatirvīro nīlo vānarapuṅgavaḥ |
sampatanpatatāṃ śreṣṭhastadbalaṃ paryapālayāt || 35 ||
darīmukhaḥ prajaṅghaśca rambho'tha rabhasaḥ kapiḥ |
sarvataśca yayurvīrāstvarayantaḥ plavaṅgamān || 36 ||
evaṃ te hariśārdūlā gacchanto baladarpitāḥ |
apaśyaṃste giriśreṣṭhaṃ sahyaṃ drumālatāyutam || 37 ||
sarāṃsi ca supullāni taṭākāni vanāni ca || 38 ||
rāmasya śāsanaṃ jñātvā bhīmakopasya bhītavat |
varjayannagarābhyāśāṃ stathā janapadānapi || 39 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ tadvānarabalaṃ mahat |
utsasarpa mahāghoṣaṃ bhīmaghoṣamivārṇavaḥ || 40 ||
tasyadāśaratheḥ pārśve śūrāste kapikuṅajarāḥ |
torṇamāpupluvu ssarve sadaśvā iva coditāḥ || 41 ||
kapibhyāmuhyamānau tau śuśubhāte nararṣabhau |
mahādbhyāmiva samspṛṣṭau grahābhyāṃ candrabhāskarau || 42 ||
tato vānararājena lakṣmaṇena supūjitaḥ |
jagāma rāmo dharmātmā sasainyo dakṣiṇāṃ diśam || 43 ||
tamaṅgadagato rāmaṃ lakṣmaṇaśśubhayā girā |
uvāca paripūrṇārthaḥ smṛtimān pratibhānavān || 44 ||
hṛtāmavāpya vaidehīṃ kṣipraṃ hatvā ca rāvaṇam |
samṛddhārthassamṛddhārthamayodhyāṃ pratiyāsyasi || 45 ||
mahānti ca nimittāni divi bhūmau ca rāghava |
śubhāni tava paśyāmi sarvāṇyenārthasiddhaye |
anuvāti śivo vāyu ssevāṃ mṛduhita ssukhaḥ || 46 ||
pūrṇavalgusvarāśceme pravadanti mṛgadvijāḥ |
prasannāśca diśa ssarvā vimalaśca divākaraḥ || 47 ||
uśanā ca prasannārciranu tvāṃ bhārgavo gataḥ || 48 ||
brahmarāśirviśuddhaśca śuddāśca paramarṣayaḥ |
arciṣmantaḥ prakāśante dhruvaṃ sarve pradakṣiṇam || 49 ||
triśaṅkurvimalo bhāti rājarṣissapurohitaḥ |
pitāmahāḥ puro'smākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 50 ||
vimale ca prakāśete viśākhe nirupapluve |
nakṣatra varamasmākamikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 51 ||
nairṛtaṃ nairṛtānāṃ ca nakṣatramabhipīḍyate |
mūlo mūlavatā spṛṣṭo dhūpyate dhūmaketunā || 52 ||
sarvaṃ caitadvināśāya rākṣasānāmupa sthitam |
kāle kālagṛhītānāṃ nakṣatra grahapīḍitam || 53 ||
prasannā ssurasāścāpo vanāni phalavanti ca |
pravāntyabhya nādhikaṃ gandhānyathartukusumā drumāḥ || 54 ||
vyūḍhāni kapisainyāni prakāśante'dhikaṃ prabho || 55 ||
devānāmiva sainyāni saṅgrāme tārakāmaye |
evamārya |
samīkṣyaitānprīto bhavitumarhasi || 56 ||
iti bhrātaramāśvāsya hṛṣṭa ssaumitrirabravīt |
athāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ || 57 ||
ṛkṣavānaraśardūlairna khadaṃṣṭrāyudhairvutā |
kārāgraiścaraṇāgraiśca vānarai rutthitaṃ rajaḥ |
bhīmamantardadhe lokaṃ nivārya savituḥ prabhām || 58 ||
parvatavanākāśāṃ dakṣiṇāṃ harivāhinī |
chādayantī yayau bhīmā dyāmivāmbudasantatiḥ || 59 ||
uttarantyāṃ ca senāyāṃ ssatataṃ bahuyojanam |
nadīsrotāṃsi sarvāṇi sasyandurviparītavat || 60 ||
sarāṃsi vimalāmbhāṃsi drumākīrṇāṃśca parvatā |
samān bhūmipradeśāṃśca vanāni phalavanti ca |
madhyena ca samantācca tiryakcāthaśca samā'viśat || 61 ||
samāvṛtya mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mahatī camūḥ |
tehṛṣṭavadanā ssarve jagmurmārutaraṃhasaḥ || 62 ||
harayo rāghavasyārthe samāropitavikramāḥ || 63 ||
harṣaṃvīrya balodrekāndarśayantaḥ parasparam |
yauvanotsekajāndarpādvividhāṃścakruradhvani || 64 ||
tatra keciddrutaṃ jagmurutpetuśca tathāpare |
kecitkilakilāṃ cakrurvānarā vanagocarāḥ || 65 ||
prāspoṭayaṃśca pucchāni sannijagmuḥ padānyapi |
bhujāvanikṣipya śailāṃśca drumānanye babhañjire || 66 ||
ārohantaśca śṛṅgāṇi girīṇāṃ girigocarāḥ |
mahānādān pramuñcanti kṣveḍāmanye pracakrite || 67 ||
ūruvegaiśca mamṛdurlatājālānyanekaśaḥ |
jṛmbhamāṇāśca vikrāntā vicikrīḍuśśilādrumai ḥ || 68 ||
śataśśatasahasraiśca koṭibhiśca sahasraśaḥ |
vānarāṇāṃ sughorāṇāṃ śrīmatparivṛtā mahī || 69 ||
sā sma yāti divārātraṃ mahatī harivāhinī |
prahṛṣṭamuditāssenā sugrīveṇābhipālitāḥ || 70 ||
vānarāstvaritaṃ yānti sarve yuddhābhinandinaḥ |
pramokṣayiṣava ssītāṃ muhūrtaṃ kvāpi nāvasan || 71 ||
tataḥ pādapasambhādhaṃ nānāmṛgasamāyutāma |
sahyaparvatamāsedurmalayañca mahīdharam || 72 ||
kānanāni vicitrāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
paśyannani yayau rāmassahyasya malayasya ca || 73 ||
campakāṃs tilakāmaḥ cūtān aśokān sindu vārakān |
tiniśān karavīrāmaḥ ca timiśān bhanjanti sma plavaṃ gamāḥ || 74 ||
aṅkolāṃśca karañcāṃśca plakṣanyagrodhatindukān |
jambukāmalakānnāpānbhajanti sma plavaṅgamāḥ || 75 ||
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti tān || 76 ||
mārutassukhasaṃsparśo vāti candanaśītalaḥ |
ṣaṭapadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 77 ||
adhikaṃ śailarājastu dhātubhissuvibhūṣitaḥ |
dhātubhyaḥprasṛto reṇurvāyuvega vighaṭṭitaḥ |
sumahadvānarānīkaṃ chādayāmāsa sarvataḥ || 78 ||
giriprastheṣu ramyeṣu sarvata sampra puṣpitāḥ |
ketakassinduvārāśca vāsantyaśca manoramāḥ || 79 ||
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca puṣpitāḥ |
ciribilvā madhūkāśca vañjulā priyakāstathā || 80 ||
suphūrjakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ |
cūtāḥ pāṭalayakāścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ || 81 ||
muculindārjunāścaiva śiṃśupāḥ kuṭajāstathā |
dhavā śśālmalayaścaiva raktāḥ kuravakāstathā || 82 ||
hintālāstiniśāścaiva cūrṇakā nīpakāstathā |
nīlāśokāśca varaṇā aṅkolāḥ padmakāstathā || 83 ||
plavamānaiḥ plavaṅgaistu sarve paryākulīkṛtām || 84 ||
vāpyastasmin girau śitāḥ palvalāni tathaiva ca |
cakravākānucaritāḥ kāraṇḍavaniṣevitāḥ || 85 ||
plavaiḥ krauñceśca saṅkīrṇā varāhamṛga sevitāḥ |
ṛkṣaistarakṣubhissimhaiśśārdūlaiśca bhayāvahaiḥ || 86 ||
vyālaiśca bahubhirbhīmai ssevyamānā ssamantataḥ |
padmaissaugandikaiḥ pullaiḥ kumudaiścotpalaistathā || 87 ||
vārijairvividhaiḥ puṣpai ramyāstatra jalāśayāḥ |
tasya sānuṣu kūjanti nānādvijagaṇāstathā || 88 ||
snātvā pītvodakānyatra jale krīḍanti vānarāḥ |
anyonyaṃ plāvayanti sma śailamāruhya vānarāḥ || 89 ||
phalānya mṛtagandhīni mūlāni kusumāni ca |
babhañjurvāstatra pādapānaṃ madotkaṭāḥ || 90 ||
droṇamātrapramāṇāni lambamānāni vānarāḥ |
yayuḥ pibanta hṛṣṭāste madhūni madhupiṅgalāḥ || 91 ||
pādapānavabhañjanto vikarṣanta stathā latāḥ |
vidhamanto girivarānprayayuḥ plavagarṣabhāḥ || 92 ||
vṛkṣebhyo'nye tu kapayo nadanto madhudarpitāḥ |
anye vṛkṣānprapadyante prapibantyapi cāpare || 93 ||
babhūva vasudhā taistu sampūrṇā hariyūthapaiḥ |
yathā kalamakedāraiḥ pakvairiva vasundarā || 94 ||
mahendramatha samprāpya rāmo rājīvalocanaḥ |
adhyārohanmahābāhuśśikharaṃ drumabhūṣitam || 95 ||
tataśśikharamāruhya rāmo daśarathātmajaḥ |
kūrmamīnasamākīrṇamapaśyatsalilākulam || 96 ||
te sahyaṃ samatikramya malayaṃ ca mahāgirim |
āsedurānupūrvyeṇa samudraṃ bhamanissvanam || 97 ||
avaruhya jagāmāśu velāvanamanuttamam |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭa ssasugrīva ssalakṣmaṇaḥ || 98 ||
atha dhautopalatalāṃ toyaughai ssahasotthitaiḥ |
velāmāsādya vipulānrāmo vacanamabravīt || 99 ||
ete vayamanuprāptā ssugrīva varuṇālayam |
ihedānīṃ vicintā sāyā naḥ pūrvasamutthitā || 100 ||
ataḥ paramatīro'yaṃ sāgara ssaritāṃ patiḥ |
na cāyamanupāyena śakyastaritumarṇavaḥ || 101 ||
tadihaiva niveśo'stu mantraḥ prastūyatāmiha |
yathedaṃ vānarabalaṃ paraṃ pāramavāpnuyāt || 102 ||
itīva sa mahābāhussītāharaṇakarśitaḥ |
rāmassāgaramāsādya vāsamājñāpayattadā || 103 ||
sarvā ssenā niveśyantāṃ velāyāṃ haripuṅgava |
samprāpto mantrakālo nassāgarasyeha laṅghane || 104 ||
svāṃ svāṃ senāṃ samutsṛjya mā ca kaścitkuto vrajet |
gacchantu vānarāśśūrājñeyaṃ channaṃ bhayaṃ ca naḥ || 105 ||
rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīva ssahalakṣmaṇaḥ |
senāṃ niveśayatatīre sāgarasya drumāyute || 106 ||
virarāja samīpasthaṃ sāgarasya tu tadbalam |
madhupāṇḍujala śraśīmān dvitīya iva sāgaraḥ || 107 ||
velāvanamupāgamya tataste haripuṅgavāḥ |
niviṣṭāśca paraṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇā mahodadheḥ || 108 ||
teṣāṃ niviśamānānāṃ sainyasannāhanissvanaḥ |
antardhāya mahānādamarṇavasya praśuśruve || 109 ||
sā vānarāṇāṃ dhvajinī sugrīveṇābhipālitā |
tridhā niviṣṭā mahatī rāmasyārthaparā'bhavat || 110 ||
sā mahārṇavamāsādya hṛṣṭā vānaravāhinī |
vāyuvegasamādhūtaṃ paśyamānā mahārṇavam || 111 ||
dūrapāramasambādhaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
paśyanto varuṇāvāsaṃ niṣedurhariyūthapāḥ || 112 ||
caṇḍanakragrāhaṃ ghoraṃ kṣapādau divasakṣye |
hasantamiva phenaughairnṛtyantamiva cormibhiḥ || 113 ||
candrodaye samudbhūtaṃ praticandrasamākulam |
caṇḍānilamahāgrāhaiḥ kīrṇaṃ timitimiṅgilaiḥ || 114 ||
dīptabhogairivākīrṇaṃ bhujaṅgairvaruṇālayam |
avagāḍhaṃ mahāsattvairnānāśailasamākulam |
sudurgaṃ durgamārgaṃ tamagādha masurālayam || 115 ||
makarairnāgabhogaiśca vigāḍhā vātalolitāḥ |
utpetuśca nipetuśca pravṛddhā jalarāśayaḥ || 116 ||
utpetuḥ ca nipetuḥ ca pravṛddhā jala rāśayaḥ |
agni cūrṇaṃ iva āviddhaṃ bhāskara ambu mano ragam || 117 ||
sāgaraṃ cāmbaraprakhyamambaraṃ sāgaropamam |
sāgaraṃ cāmbaraṃ ceti nirviśeṣa madṛśyata || 118 ||
sampṛktaṃ nabhasāpyambhassampṛktaṃ ca nabho'mbhasā |
tādṛgrūpeca dṛśyate tārāratnasamākule || 119 ||
samutpatitameghasya vīcimālākulasya ca |
viśeṣo na dvayorāsītsāgarasyāmbarasya ca || 120 ||
anyonyairāhatā ssaktā ssasvanurbhīmanissvanāḥ |
ūrmayassindhurājasya mahābherya ivāhave || 121 ||
ratnaugha jalasannādaṃ viṣaktamiva vāyunā |
utpatantamiva kruddhaṃ yādogaṇasamākulam || 122 ||
dadṛśuste mahotsāha vātāhatajalāśayam |
aniloddhūtamākāśe pravalganta mamivormibhiḥ || 123 ||
tato vismayamāpannā harayo dadṛśurharayastadā |
bhrāntormijālasannādaṃ pralolamiva sāgaram || 124 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturthassargaḥ ||