6.71 Yuddhakanda - Ekasaptatitama Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।

અથ એકસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।

સ્વબલંવ્યથિતન્દૃષ્ટવાતુમુલંરોમહર્ષણમ્ ।

ભ્રાતૃંશ્ચનિહતાન્ દૃષ્ટવાશક્રતુલ્યપરાક્રમાન્ ॥ 1 ॥

પિતૃવ્યૌચાપિસનૃદૃશ્યસમરેસન્નિઘાદિતૌ ।

યુદ્ધોન્મત્તં ચ મત્તં ચ ભ્રાતરૌરાક્ષસર્ષભૌ ॥ 2 ॥

ચુકોપ ચ મહાતેજાબ્રહ્મદત્તવરોયુધિ ।

અતિકાયોઽદ્રિસઙ્કાશોદેવદાનવદર્પહા ॥ 3 ॥

સ ભાસ્કરસહસ્રસ્યસઙ્ઘાતમિવભાસ્વરમ્ ।

રથમાસ્થાયશક્રારિરભિદુદ્રાવવાનરાન્ ॥ 4 ॥

સ વિસ્ફાર્યમહાચાપઙ્કિરીટીમૃષ્ટકુણ્ડલઃ ।

નામવિશ્રાવયામાસનનાદ ચ મહાસ્વનમ્ ॥ 5 ॥

તેનસિંહપ્રણાદેનનામવિશ્રાવણેન ચ ।

જ્યાશબ્દેન ચ ભીમેનત્રાસયામાસવાનરાન્ ॥ 6 ॥

તેદૃષ્ટવાદેહમાહાત્મ્યઙ્કુમ્ભકર્ણોઽયમુથતિતઃ ।

ભયાર્તાવાનરાસ્સર્વેસંશ્રયન્તેપરસ્પરમ્ ॥ 7 ॥

તેતસ્યરૂપમાલોક્યયથાવિષ્ટોસ્ત્રિવિક્રમે ।

ભયાદ્વાનરયૂધાસ્તેવિદ્રવન્તિતતસ્તતઃ ॥ 8 ॥

તેઽતિકાયંસમાસાદ્યવાનરામૂઢચેતસઃ ।

શરણ્યંશરણઞ્જગ્મુર્લક્ષ્મણાગ્રજમાહવે ॥ 9 ॥

તોઽતિકાયઙ્કાકુત્સ્થોરથસ્થમ્પર્વતોપમમ્ ।

દદર્શધવનિનન્દૂરાદ્ગર્જન્તઙ્કાલમેઘવત્ ॥ 10 ॥

સ તન્દૃષ્ટવામહાત્માનંરાઘવસ્તુવિસિસ્મિયે ।

વાનરાન્ સાન્ત્વયિત્વા ચ વિભીષણમુવાચ હ ॥ 11 ॥

કોઽસૌપર્વતસઙ્કાશોધનુષ્માન્હરિલોચનઃ ।

યુક્તેહયસહસ્રેણવિશાલેસ્યન્દનેસ્થિતઃ ॥ 12 ॥

ય એષનિશિતૈશ્શૂલૈસ્સુતીક્ણૈઃપ્રાસમુદ્ગરૈઃ ।

અર્ચિષ્મદ્ભિર્વૃતોભાતિભૂતૈરિવમહેશ્વરઃ ॥ 13 ॥

કાલજિહ્વાપ્રકાશાભિર્યએષોઽતિવિરાજતે ।

આવૃતોરથશક્તીભિર્વિદ્યુદ્ભિરિવતોયદઃ ॥ 14 ॥

ધનૂંષિચાસ્યસજ્જાનિહેમપૃષ્ઠાનિસર્વશઃ ।

શોભયન્તિરથશ્રેષ્ઠંશક્રચાપમિવામ્બરમ્ ॥ 15 ॥

ક એષરક્ષશ્શાર્દૂલોરણભૂમિવિરાજયન્ ।

અભ્યેતિરથિનાંશ્રેષ્ઠોરથેનાદિત્યતેજસા ॥ 16 ॥

ધ્વજશૃઙ્ગપ્રતિષ્ઠેનરાહુણાભિવિરાજતે ।

સૂર્યરમશિનિભૈર્બાણૈર્દિશો દશ વિરાજયન્ ॥ 17 ॥

ત્રિણતમ્મેઘસન્નાદંહેમપૃષ્ઠમલઙ્કૃતમ્ ।

શતક્રતુધનુઃપ્રખ્યન્ધનુશ્ચાસ્યવિરાજતે ॥ 18 ॥

સ ધ્વજસ્સપતાકશ્ચસાનુકર્ષોમહારથઃ ।

ચતુસ્સાદિસમાયુક્તોમેઘસ્તનિતાનિ ॥ 19 ॥

વિંશતિર્દશ ચાષ્ટૌ ચ તૂણીરરથમાસ્થિતાઃ ।

કાર્મુકાણિ ચ ભીમાનિ જ્યાશ્ચ કાઞ્ચનપિઙ્ગલાઃ ॥ 20 ॥

દ્વૌ ચ ખડગૌરથગતૌપાર્શ્વસ્થૌપાર્શ્વશોભિતૌ ।

ચતુર્હસ્તત્સરુયુતૌવ્યક્તહસ્તદશાયતૌ ॥ 21 ॥

રક્તકણ્ઠગુણો ધીરો મહાપર્વતસન્નિભઃ ।

કાલઃ કાલમહાવક્ત્રો મેઘસ્થ ઇવ ભાસ્કરઃ ॥ 22 ॥

કાઞ્ચનાઙ્ગદનદ્ધાભ્યામ્ભૂજાભ્યામેષશોભતે ।

શૃઙ્ગાભ્યામિવતુઙ્ગાભ્યાંહિમવાન્ પર્વતોત્તમઃ ॥ 23 ॥

કુણ્ડલાભ્યાન્તુયસ્યૈતદ્ભતધ્ભાતિશુભેક્ષ ।

પુનર્વસ્વન્તરગતમ્પૂર્ણમ્ભિમ્બમિવૈન્દવમ્ ॥ 24 ॥

આચક્ષ્વમેમહાબાહોત્વમેનંરાક્ષસોત્તમમ્ ।

યન્દૃષ્ટવાવાનરાસ્સર્વેભયાર્તાવિદ્રુતાદિશઃ ॥ 25 ॥

સ પૃષ્ટોરાજપુત્રેણરામેણામિતતેજસા ।

આચચક્ષેમહાતેજારઘવાયવિભીષણઃ ॥ 26 ॥

દશગ્રીવોમહાતેજારાજાવૈશ્રવણાનુજઃ ।

ભીમકર્મામહોત્સાહોરાવણોરાક્ષસાધિપઃ ॥ 27 ॥

તસ્યાસીદ્વીર્યવાન્પુત્રોરાવણપ્રતિમોરણે ।

વૃદ્ધસેવીશ્રુતિધરસ્સર્વાસ્ત્રવિદુષાંવરઃ ॥ 28 ॥

અશ્વપૃષ્ઠેરથેનાગેખડગેધનુષિકર્ષણે ।

ભેદેસાન્ત્વે ચ દાને ચ નયેમન્ત્રે ચ સમ્મતઃ ॥ 29 ॥

યસ્યબાહૂસમાશ્રિત્યલઙ્કાવસતિનિર્ભયા ।

તનયન્ધાન્યમાલિન્યાઅતિકાયમિમંવિદુઃ ॥ 30 ॥

એતેનારાધિતોબ્રહ્મોતપસાભાવિતાત્મના ।

અસ્ત્રાણિચાપ્યવાપ્તાનિરિપવશ્ચપરાજિતાઃ ॥ 31 ॥

સુરાસુરૈરવધ્યત્વન્દત્તમસ્મૈસ્વયમ્ભુવા ।

એતચ્ચકવચન્દિવ્યંરધશ્ચૈષોઽરભાસ્વરઃ ॥ 32 ॥

એતેનશતશોદેવાદાનવાશ્ચપરાજિતાઃ ।

રક્ષિતાનિ ચ રક્ષાંસિયક્ષાશ્ચાપિનિષૂદિતાઃ ॥ 33 ॥

વજ્રંવિષ્ટમ્ભિતંયેનબાણૈરિન્દ્રસ્યધીમતઃ ।

પાશસ્સલિલરાજસ્યરણેપ્રતિહતસ્તથા ॥ 34 ॥

એષોઽતિકાયોબલવાન્રાક્ષસાનામથર્ષભઃ ।

રાવણસ્યતોધીમાન્દેવદાનવદર્પહા ॥ 35 ॥

તદસ્મિન્ક્રિયતાંયત્નઃક્ષિપ્રમ્પુરુષપુઙ્ગવ ।

પુરાવાનરસૈન્યાનિક્ષ્યન્નયતિસાયકૈઃ ॥ 36 ॥

તતોતિકાયોબલવાન્પ્રવિશ્યહરિવાહિનીમ્ ।

વિષ્ફારયામાસધનુર્નનાદ ચ પુનઃપુનઃ ॥ 37 ॥

તમ્ભીમવપુષન્દૃષ્ટવારથસ્થંરથિનાંવરમ્ ।

અભિપેતુર્મહાત્માનોયેપ્રધાનાવનૌકસઃ ॥ 38 ॥

કુમુદોદ્વિવિદોમૈન્દોનીલશ્શરભએવ ચ ।

પાદપૈર્ગિરિશૃઙ્ગૈશ્ચયુગપત્સમભિદ્રવન્ ॥ 39 ॥

તેષાંવૃક્ષાંશ્ચશૈલાંશ્ચશરૈઃકાઞ્ચનભૂષણૈઃ ।

અતિકાયોમહાતેજાશ્ચિચ્છેદાસ્ત્રવિદાંવરઃ ॥ 40 ॥

તાંશ્ચૈવસર્વાન્ સ હરીન્ શરૈસ્સર્વાયસૈર્બલી ।

વિવ્યાથાભિમુખસ્સઙ્ખ્યેભીમકાયોનિશાચર ॥ 41 ॥

તેઽર્દિતામ્બાણવર્ષેણભિન્નગાત્રાઃપ્લવઙ્ગમાઃ ।

ન શેકુરતિકાયસ્યપ્રતિકર્તુમ્મહારણે ॥ 42 ॥

તત્ ત્સૈન્યંહરિવીરાણાન્ત્રાસયામાસરાક્ષસઃ ।

મૃગયૂથમિવક્રુદ્ધોહરિર્યૌવનદર્પિતઃ ॥ 43 ॥

સરાક્ષસેન્દ્રોહરિસૈન્યમધ્યેનાયુધ્યમાનન્નિજઘાનકઞ્ચિત્ ।

ઉપેત્યરામંસધમઃ કલાપી સ ગર્વિતંવાક્યમિદમ્બભાષે ॥ 44 ॥

રથેસ્થિતોહંશરચાપપાણિર્નપ્રાકૃતઙ્કઞ્ચનયોધયામિ ।

યસ્યાસ્તિકશ્ચિદ્વ્યવસાયયુક્તોદદાતુમેક્ષિપ્રમિહાદ્યયુદ્ધમ્ ॥ 45 ॥

તત્તસ્યવાક્યમ્બ્રુવતોનિશમ્યચુકોપસૌમિત્રિરમિત્રહન્તા ।

અમૃષ્યમાણશ્ચસમુત્પપાતજગ્રાહચાપં ચ તતસ્સ્મયિત્વા ॥ 46 ॥

ક્રુદ્ધસ્સૌમિત્રિરુત્પત્યતૂણાદાક્ષિપ્યસાયકમ્ ।

પુરસ્તાદતિકાયસ્યવિચકર્ષમહદ્ધનુઃ ॥ 47 ॥

પૂરયન્ સ મહીંશૈલાનાકાશંસાગરન્દિશઃ ।

જ્યાશબ્દોલક્ષ્મણસ્યોગ્રસ્ત્રાસયન્ રજનીચરાન્ ॥ 48 ॥

સૌમિત્રેશ્ચાપનિર્ઘોષંશ્રુત્વાપ્રતિભયન્તદા ।

વિસિષ્મિયેમહાતેજારાક્ષસેન્દ્રાત્મજોબલી ॥ 49 ॥

અથાતિકાયઃકુપિતોદૃષ્ટવાલક્ષ્મણમુત્થિતમ્ ।

આદાયનિશિતમ્બાણમિદંવચનમબ્રવીત્ ॥ 50 ॥

બાલસ્ત્વમસિસૌમિત્રેવિક્રમેષ્વવિચક્ષણઃ ।

ગચ્છકિઙ્કાલસદૃશમ્માંયોધયતુમિચ્છસિ ॥ 51 ॥

ન હિમદ્બાહુસૃષ્ટાનામસ્ત્રાણાહિમવાનપિ ।

સોઢુમુત્સહતેવેગમન્તરિક્ષમથોમહી ॥ 52 ॥

સુખપ્રસુપ્તઙ્કાલાગ્નિંવિબોધયિતુમિચ્છસિ ।

ન્યસ્યચાપન્નિવર્તસ્વમાપ્રાણાન્ જહિમદ્ગતઃ ॥ 53 ॥

અથવાત્વમ્પ્રતિષ્ટબ્ધો ન નિવર્તિતુમિચ્છસિ ।

તિષ્ઠપ્રાણાન્ પરિત્યજ્યગમિષ્યસિયમક્ષ્યમ્ ॥ 54 ॥

પશ્યમેનિશિતાન્બાણાનરિદર્પનિષૂદનાન્ ।

ઈશ્વરાયુધસઙ્કાશાંસ્તપ્તકાઞ્ચનભૂષણાન્ ॥ 55 ॥

એષ તે સર્પસઙ્કાશો બાણઃ પાસ્યતિ શોણિતમ્ ।

મૃગરાજ ઇવ ક્રુદ્ધો નાગરાજસ્ય શોણિતમ્ ॥ 56 ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વાસઙ્ક્રુદ્ધશ્શરન્ધનુષિસન્દધે ।

શ્રુત્વાતિકાયસ્યવચસ્સરોષંસગર્વિતંસમ્યતિરાજપુત્રઃ ।

સ સઞ્ચુકોપાતિબલોમનસ્વીરુવાચવાક્યં ચ તતોમહાર્થમ્ ॥ 57 ॥

ન વાક્યમાત્રેણભવાન્ પ્રધાનો ન કત્થનાત્સત્પુરુષાભવન્તિ ।

મયિસ્થિતેધન્વિનિબાણપાણૌનિદર્શયસ્વાત્મબલન્દુરાત્મન્ ॥ 58 ॥

કર્મણા સૂચયાત્માનં ન વિકત્થિતુમર્હસિ ।

પૌરુષેણ તુ યો યુક્તઃ સ તુ શૂર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥ 59 ॥

સર્વાયુધસમાયુક્તોધન્વીત્વંરથમાસ્થિતઃ ।

શરૈર્વાયદિવાપ્યસ્ત્રૈર્દર્શયસ્વપરાક્રમમ્ ॥ 60 ॥

તતઃ શિરસ્તે નિશિતૈઃ પાતયિષ્યામ્યહં શરૈઃ ।

મારુતઃ કાલસમ્પક્વં વૃન્તાત્તાલફલં યથા ॥ 61 ॥

અદ્યતેમામકાબાણાસ્તપ્તકાઞ્ચનભૂષણાઃ ।

પાસ્યન્તિરુધિરઙ્ગાત્રાદ્બાણશલ્યાન્તરોત્થિતમ્ ॥ 62 ॥

બાલોઽયમિતિવિજ્ઞાય ન માવજ્ઞાતુમર્હસિ ।

બાલોવાયદિવાવૃદ્ધોમૃત્યુઞ્જાનીહિસંયુગે ॥ 63 ॥

બાલેનવિષ્ણુનાલોકાસ્ત્રયઃક્રાન્તાસ્ત્રિવિક્રમૈઃ ।

લક્ષ્મણસ્યવચશ્શ્રુત્વાહેતુમત્પરમાર્થવત્ ॥ 64 ॥

અતિકાયઃપ્રચુક્રોધબાણઞ્ચોત્તમમાદદે ।

તતોવિદ્યાધરાભૂતાદેવાદૈત્યામહર્ષયઃ ॥ 65 ॥

ગુહ્યકાશ્ચમહાત્માનસ્તદ્યુદ્ધન્દ્રષ્ટુમાગમન્ ।

તોઽતિકાયઃકુપિતશ્ચાપમારોપ્યસાયકમ્ ॥ 66 ॥

લક્ષ્મણાયપ્રચિક્ષેપસઙ્ક્ષિપન્નિવચામ્બરમ્ ।

તમાપતન્તન્નિશિતંશરમાશીવિષોપમમ્ ॥ 67 ॥

અર્ધચન્દ્રેણચિચ્છેદલક્ષ્મણઃપરવીરહા ।

તન્નિકૃત્તંશરન્દૃષ્ટવાકૃત્તભોગમિવોરગમ્ ॥ 68 ॥

અતિકાયોભૃશઙ્ક્રુદ્ધઃપઞ્ચબાણાન્ સમાદદે ।

તાન્શરાન્ સમ્પ્રચિક્ષેપલક્ષ્મણાયનિશાચરઃ ॥ 69 ॥

તાનપ્રાપ્તાન્ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈશ્ચિચ્છેદભરતાનુજઃ ।

સતાન્ છિત્ત્વાશિતૈર્બાણૈર્લક્ષ્મણઃપરવીરહા ॥ 70 ॥

આદદેનિશિતમ્બાણઞ્જ્વલન્તમિવતેજસા ।

તમાદાયધનુશ્શ્રેષ્ઠેયોજયામાસલક્ષ્મણઃ ॥ 71 ॥

વિચકર્ષ ચ વેગેનવિસસર્જ ચ વીર્યવાન્ ।

પૂર્ણાયતવિસૃષેનશરેણનતપર્વણા ॥ 72 ॥

લલાટેરાક્ષસશ્રેષ્ઠમાજઘાન સ વીર્યવાન્ ।

સલલાટેશરોમગ્નસ્તસ્યભીમસ્યરક્ષસઃ ॥ 73 ॥

દદૃશે શોણિતેનાક્તઃ પન્નગેન્દ્ર ઇવાહવે ।

રાક્ષસઃ પ્રચકમ્પે ચ લક્ષ્મણેષુ પ્રકમ્પિતઃ ॥ 74 ॥

રુદ્રબાણહતઙ્ઘોરંયથાત્રિપુરગોપુરમ્ ।

ચિન્તયામાસચાશ્વાસ્યવિમૃશ્ય ચ મહાબલઃ ॥ 75 ॥

સાધુબાણનિપાતેનશ્લાઘનીયોઽસિમેરિપુઃ ।

વિધાયૈવંવિનમ્યાસ્યન્નિયમ્ય ચ ભુજાવુભૌ ॥ 76 ॥

સ રથોપસ્થમાસ્થાયરથેનપ્રચચાર હ ।

કન્ત્રીન્પઞ્ચસપ્તેતિસાયન્રાક્ષસર્ષભઃ ॥ 77 ॥

આદદેસન્દધેચાપિવિચકર્ષોત્સસર્જ ચ ।

તેબાણાઃકાલસઙ્કાશારાક્ષસેન્દ્રધુનુશ્ચ્યુતાઃ ॥ 78 ॥

હેમપુઙ્ખારવિપ્રખ્યાશ્ચક્રુર્દીપ્તમિવામ્બરમ્ ।

તસ્તાન્રાક્ષસોત્સૃષ્ટાન્શરૌઘાન્રાઘવાનુજઃ ॥ 79 ॥

અસમ્બ્રાન્તઃપ્રચિચ્છેદનિશિતૈર્બહુભિશ્શરૈઃ ।

તાન્ શરાન્યુધિસમ્પ્રેક્ષ્યનિકૃત્તાન્રાવણાત્મજઃ ॥ 80 ॥

ચુકોપત્રિદશેન્દ્રારિર્જગ્રાહનિશિતંશરમ્ ।

સસન્ધાયમહાતેજાસ્તમ્બાણંસહસોત્સૃજત્ ॥ 81 ॥

તેનસ્સૌમિત્રિમાયાન્તમાજઘાનસ્તનાન્તરે ।

અતિકાયેનસૌમિત્રિસ્તાડિતોયુધિવક્ષસિ ॥ 82 ॥

સુસ્રાવ રુધિરં તીવ્રં મદં મત્ત ઇવ દ્વિપઃ ।

સ ચકાર તદાત્માનં વિશલ્યં સહસા વિભુઃ ॥ 83 ॥

જગ્રાહ ચ શરન્તીક્ષ્ણમસ્ત્રેણાપિચસન્દધે ।

આગ્નેયેનતદાઽસ્ત્રેણયોજયામાસસાયકમ્ ॥ 84 ॥

સ જજ્વાલતદાબાણોધનુષ્યસ્યમહાત્મનઃ ।

અતિકાયોતિતેજસ્વીસૌરમસ્ત્રંસમાદધે ॥ 85 ॥

તેનબાણમ્ભુજઙ્ગાભંહેમપુઙ્ખમયોજયત્ ।

તદસ્ત્રઞ્જ્વલિતઙ્ઘોરંલક્ષ્મણશ્શરમાહિતમ્ ॥ 86 ॥

અતિકાયાયચિક્ષેપકાલદણ્ડમિવાન્તકઃ ।

આગ્નેયેનાભિસંયુક્તન્દૃષ્ટવાબાણન્નિશાચરઃ ॥ 87 ॥

ઉત્સસર્જતદાબાણન્દીપ્તંસૂર્યાસ્ત્રયોજિતમ્ ।

તાવુભાવમ્બરેબાણાવન્યોન્યમભિજઘ્નતુઃ ॥ 88 ॥

તેજસાસમ્પ્રદીપ્તાગ્રૌક્રુદ્ધાવિવભુજઙ્ગમૌ ।

તાવન્યોન્યંવિનિર્દહ્યપેતતુર્ધરણીતલે ॥ 89 ॥

નિરર્ચિષૌભસ્મકૃતૌ ન ભ્રાજેતેશરોત્તમૌ ।

તાવુભૌદીપ્યમાનૌસ્મ ન ભ્રાજેતેમહીતલે ॥ 90 ॥

તતોઽતિકાયસ્સઙ્કૃદ્ધસ્ત્વસ્ત્રમૈષીકમુત્સૃજત્ ।

તત્પ્રચિચ્છેદસૌમિત્રિરસ્ત્રમૈન્દ્રેણવીર્યવાન્ ॥ 91 ॥

ઐષીકન્નિહતન્દૃષ્ટવારુષિતોરાવણાત્મજઃ ।

યામ્યેનાર્સ્તેણસઙ્કૃદ્ધોયોજયામાસસાયકમ્ ॥ 92 ॥

તતસ્તદસ્ત્રઞ્ચિક્ષેપલક્ષ્મણાયનિશાચરઃ ।

વાયવ્યેનતદસ્ત્રેણનિજઘાન સ લક્ષ્મણઃ ॥ 93 ॥

અથૈનંશરધારાભિર્ધારાભિરિવતોયદઃ ।

અભ્યવર્ષત્સુસઙ્કૃદ્ધોલક્ષ્મણોરાવણાત્મજમ્ ॥ 94 ॥

તેઽતિકાયંસમાસાદ્યકવચેવજ્રભૂષિતે ।

ભગ્નાગ્રશલ્યાસ્સહસાપેતુર્બાણામહીતલે ॥ 95 ॥

તાન્મોઘાનભિસમ્પ્રેક્ષ્યલક્ષ્મણઃપરવીરહા ।

અભ્યવર્ષન્મહેષૂણાંસહસ્રેણમહાયશાઃ ॥ 96 ॥

સ વૃષ્યમાણોબાણૌઘૈરતિકાયોમહાબલઃ ।

અવધ્યકવચસ્સઙ્ખ્યેરાક્ષસોનૈવવિવ્યથે ॥ 97 ॥

શરઞ્ચાશીવિષાકારંલક્ષ્મણાયવ્યપાસૃજત્ ।

સ તેનવિદ્ધસ્સૌમિત્રિર્મર્મદેશેશરેણ હ ॥ 98 ॥

મુહૂર્તમાત્રન્નિસ્સઞ્જ્ઞોહ્યભવચ્છત્રુતાપનઃ ।

તતઃસ્સઞ્જ્ઞામુપાલભ્યચતુર્ભિસ્સાયકોત્તમૈઃ ॥ 99 ॥

નિજઘાનહયાન્સઙ્ખ્યેસારથિં ચ મહાબલઃ ।

ધ્વજસ્યોન્મથનઙ્કૃત્વાશરવર્ષૈરરિન્દમઃ ॥ 100 ॥

અસમ્ભ્રાન્તસ્સસૌમિત્રિસ્તાન્શરાનભિલક્ષિતાન્ ।

મુમોચલક્ષ્મણોબાણાન્વધાર્થન્તસ્યરક્ષસઃ ॥ 101 ॥

ન શશાકરુજઙ્કર્તુંયુધિતસ્યનરોત્તમઃ ।

અથૈનમભ્યુપાગમ્યવાયુર્વાક્યમુવાચ હ ॥ 102 ॥

બ્રહ્મદત્તવરો હ્યેષ અવધ્ય કવચાવૃતઃ ।

બ્રાહ્મેણાસ્ત્રેણ ભિન્ધ્યેનમેષ વધ્યો હિ નાન્યથા ॥ 103 ॥

અવધ્યએષહ્યન્યેષામસ્ત્રાણાઙ્કવચીબલી ।

તતસ્તુવાયોર્વચનન્નિશમ્યસૌમિત્રિરિન્દ્રપ્રતિમાનવીર્યઃ ।

સમાદદેબાણમમોઘવેગન્તદ્બ્રાહ્મમસ્ત્રંસહસાનિયોજ્ય ॥ 104 ॥

નિયુજ્યમાનેસૌમિત્રિણાબાણવરેશિતાગ્રે ।

દિશશ્ચચન્દ્રર્કમહાગ્રહાશ્ચનભશ્ચતત્રાસચચાલચોર્વી ॥ 105 ॥

તમ્બ્રહ્મણોઽસ્ત્રેણનિયુજ્યચાપેશરંસુપુઙ્ખંયમદૂતકલ્પમ્ ।

સૌમિત્રિરિન્દ્રારિસુતસ્યતસ્યસસર્જબાણંયુધિવજ્રકલ્પમ્ ॥ 106 ॥

તંલક્ષ્મણોત્સૃષ્ટમમોઘવેગંસમાપતન્તઞ્જ્યલનપ્રકાશમ્ ।

સુપર્ણવજ્રોત્તમચિત્રપુઙ્ખન્તદાઽતિકાયસ્સમરેદદર્શ ॥ 107 ॥

તમ્પ્રેક્ષમાણસ્સહસાઽતિકાયોજઘાનબાણૈર્નિશિતૈરનેકૈઃ ।

સ સાયકસ્તસ્યસુપર્ણવેગસ્તદાતિકાયસ્યજગામપાર્શ્વમ્ ॥ 108 ॥

તમાગતમ્પ્રેક્ષ્યતદાતિકાયોબાણમ્પ્રદીપ્તાન્તકકાલકલ્પમ્ ।

જઘાનક્ત્યૃષ્ટિગદાકુઠારૈશૂલૈર્હુલૈશ્ચાપ્યવિપન્નચેતા ॥ 109 ॥

તાન્યાયુધાન્યદ્ભુતવિગ્રહાણિમોઘાનિકૃત્વા સ શરોઽગ્નિદીપ્તઃ ।

પ્રગૃહ્યતસ્યૈવકિરીટજુષ્ટં તતોઽતિકાયસ્યશિરોજહાર ॥ 110 ॥

તછચિરસ્સશિરસ્ત્રાણંલક્ષ્મણેષુપ્રપીડિતમ્ ।

પપાતસહસાભૂમૌશૃઙ્ગંહિમવતોયથા ॥ 111 ॥

તમ્ભૂમૌનિપતિતન્દૃષ્ટવાવિક્ષિપ્તભૂષણં બભૂવુર્વ્યથિતાસ્સર્વેહતશેષાનિશાચરાઃ ॥ 112 ॥

તેવિષણ્ણમુખાદીનાઃપ્રહારજનિતશ્રમાઃ ।

વિનેદુરુચ્ચૈર્બહવસ્સહસાવિસ્વરૈસ્સ્વરૈઃ ॥ 113 ॥

તતસ્તેત્વરિતંયાતાનિરપેક્ષાનિશાચરાઃ ।

પુરીમભિમુખાભીતાદ્રવન્તોનાયકેહતે ॥ 114 ॥

પ્રહર્ષયુક્તાબહવસ્તુવાનરાઃપ્રબુદ્દપદ્મપ્રતિમાનનાસ્તદા ।

અપૂજયન્લક્ષ્મણવિષ્ટભાગિનંહતેરિપૌભીમબલેદુરાસદે ॥ 115 ॥

અતિબલમતિકાયમભ્રકલ્પંયુધિવિનિપાત્ય સ લક્ષ્મણઃપ્રહૃષ્ટઃ ।

ત્વરિતમથતદા સ રામપાર્શ્વઙ્કપિનિવહૈશ્ચસુપૂજિતોજગામ ॥ 116 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે એકસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha ekasaptatitamassargaḥ |

svabalaṃvyathitandṛṣṭavātumulaṃromaharṣaṇam |

bhrātṛṃścanihatān dṛṣṭavāśakratulyaparākramān || 1 ||

pitṛvyaucāpisanṛdṛśyasamaresannighāditau |

yuddhonmattaṃ ca mattaṃ ca bhrātaraurākṣasarṣabhau || 2 ||

cukopa ca mahātejābrahmadattavaroyudhi |

atikāyo'drisaṅkāśodevadānavadarpahā || 3 ||

sa bhāskarasahasrasyasaṅghātamivabhāsvaram |

rathamāsthāyaśakrārirabhidudrāvavānarān || 4 ||

sa visphāryamahācāpaṅkirīṭīmṛṣṭakuṇḍalaḥ |

nāmaviśrāvayāmāsananāda ca mahāsvanam || 5 ||

tenasiṃhapraṇādenanāmaviśrāvaṇena ca |

jyāśabdena ca bhīmenatrāsayāmāsavānarān || 6 ||

tedṛṣṭavādehamāhātmyaṅkumbhakarṇo'yamuthatitaḥ |

bhayārtāvānarāssarvesaṃśrayanteparasparam || 7 ||

tetasyarūpamālokyayathāviṣṭostrivikrame |

bhayādvānarayūdhāstevidravantitatastataḥ || 8 ||

te'tikāyaṃsamāsādyavānarāmūḍhacetasaḥ |

śaraṇyaṃśaraṇañjagmurlakṣmaṇāgrajamāhave || 9 ||

to'tikāyaṅkākutsthorathasthamparvatopamam |

dadarśadhavaninandūrādgarjantaṅkālameghavat || 10 ||

sa tandṛṣṭavāmahātmānaṃrāghavastuvisismiye |

vānarān sāntvayitvā ca vibhīṣaṇamuvāca ha || 11 ||

ko'sauparvatasaṅkāśodhanuṣmānharilocanaḥ |

yuktehayasahasreṇaviśālesyandanesthitaḥ || 12 ||

ya eṣaniśitaiśśūlaissutīkṇaiḥprāsamudgaraiḥ |

arciṣmadbhirvṛtobhātibhūtairivamaheśvaraḥ || 13 ||

kālajihvāprakāśābhiryaeṣo'tivirājate |

āvṛtorathaśaktībhirvidyudbhirivatoyadaḥ || 14 ||

dhanūṃṣicāsyasajjānihemapṛṣṭhānisarvaśaḥ |

śobhayantirathaśreṣṭhaṃśakracāpamivāmbaram || 15 ||

ka eṣarakṣaśśārdūloraṇabhūmivirājayan |

abhyetirathināṃśreṣṭhorathenādityatejasā || 16 ||

dhvajaśṛṅgapratiṣṭhenarāhuṇābhivirājate |

sūryaramaśinibhairbāṇairdiśo daśa virājayan || 17 ||

triṇatammeghasannādaṃhemapṛṣṭhamalaṅkṛtam |

śatakratudhanuḥprakhyandhanuścāsyavirājate || 18 ||

sa dhvajassapatākaścasānukarṣomahārathaḥ |

catussādisamāyuktomeghastanitāni || 19 ||

viṃśatirdaśa cāṣṭau ca tūṇīrarathamāsthitāḥ |

kārmukāṇi ca bhīmāni jyāśca kāñcanapiṅgalāḥ || 20 ||

dvau ca khaḍagaurathagataupārśvasthaupārśvaśobhitau |

caturhastatsaruyutauvyaktahastadaśāyatau || 21 ||

raktakaṇṭhaguṇo dhīro mahāparvatasannibhaḥ |

kālaḥ kālamahāvaktro meghastha iva bhāskaraḥ || 22 ||

kāñcanāṅgadanaddhābhyāmbhūjābhyāmeṣaśobhate |

śṛṅgābhyāmivatuṅgābhyāṃhimavān parvatottamaḥ || 23 ||

kuṇḍalābhyāntuyasyaitadbhatadhbhātiśubhekṣa |

punarvasvantaragatampūrṇambhimbamivaindavam || 24 ||

ācakṣvamemahābāhotvamenaṃrākṣasottamam |

yandṛṣṭavāvānarāssarvebhayārtāvidrutādiśaḥ || 25 ||

sa pṛṣṭorājaputreṇarāmeṇāmitatejasā |

ācacakṣemahātejāraghavāyavibhīṣaṇaḥ || 26 ||

daśagrīvomahātejārājāvaiśravaṇānujaḥ |

bhīmakarmāmahotsāhorāvaṇorākṣasādhipaḥ || 27 ||

tasyāsīdvīryavānputrorāvaṇapratimoraṇe |

vṛddhasevīśrutidharassarvāstraviduṣāṃvaraḥ || 28 ||

aśvapṛṣṭherathenāgekhaḍagedhanuṣikarṣaṇe |

bhedesāntve ca dāne ca nayemantre ca sammataḥ || 29 ||

yasyabāhūsamāśrityalaṅkāvasatinirbhayā |

tanayandhānyamālinyāatikāyamimaṃviduḥ || 30 ||

etenārādhitobrahmotapasābhāvitātmanā |

astrāṇicāpyavāptāniripavaścaparājitāḥ || 31 ||

surāsurairavadhyatvandattamasmaisvayambhuvā |

etaccakavacandivyaṃradhaścaiṣo'rabhāsvaraḥ || 32 ||

etenaśataśodevādānavāścaparājitāḥ |

rakṣitāni ca rakṣāṃsiyakṣāścāpiniṣūditāḥ || 33 ||

vajraṃviṣṭambhitaṃyenabāṇairindrasyadhīmataḥ |

pāśassalilarājasyaraṇepratihatastathā || 34 ||

eṣo'tikāyobalavānrākṣasānāmatharṣabhaḥ |

rāvaṇasyatodhīmāndevadānavadarpahā || 35 ||

tadasminkriyatāṃyatnaḥkṣiprampuruṣapuṅgava |

purāvānarasainyānikṣyannayatisāyakaiḥ || 36 ||

tatotikāyobalavānpraviśyaharivāhinīm |

viṣphārayāmāsadhanurnanāda ca punaḥpunaḥ || 37 ||

tambhīmavapuṣandṛṣṭavārathasthaṃrathināṃvaram |

abhipeturmahātmānoyepradhānāvanaukasaḥ || 38 ||

kumudodvividomaindonīlaśśarabhaeva ca |

pādapairgiriśṛṅgaiścayugapatsamabhidravan || 39 ||

teṣāṃvṛkṣāṃścaśailāṃścaśaraiḥkāñcanabhūṣaṇaiḥ |

atikāyomahātejāścicchedāstravidāṃvaraḥ || 40 ||

tāṃścaivasarvān sa harīn śaraissarvāyasairbalī |

vivyāthābhimukhassaṅkhyebhīmakāyoniśācara || 41 ||

te'rditāmbāṇavarṣeṇabhinnagātrāḥplavaṅgamāḥ |

na śekuratikāyasyapratikartummahāraṇe || 42 ||

tat tsainyaṃharivīrāṇāntrāsayāmāsarākṣasaḥ |

mṛgayūthamivakruddhohariryauvanadarpitaḥ || 43 ||

sarākṣasendroharisainyamadhyenāyudhyamānannijaghānakañcit |

upetyarāmaṃsadhamaḥ kalāpī sa garvitaṃvākyamidambabhāṣe || 44 ||

rathesthitohaṃśaracāpapāṇirnaprākṛtaṅkañcanayodhayāmi |

yasyāstikaścidvyavasāyayuktodadātumekṣipramihādyayuddham || 45 ||

tattasyavākyambruvatoniśamyacukopasaumitriramitrahantā |

amṛṣyamāṇaścasamutpapātajagrāhacāpaṃ ca tatassmayitvā || 46 ||

kruddhassaumitrirutpatyatūṇādākṣipyasāyakam |

purastādatikāyasyavicakarṣamahaddhanuḥ || 47 ||

pūrayan sa mahīṃśailānākāśaṃsāgarandiśaḥ |

jyāśabdolakṣmaṇasyograstrāsayan rajanīcarān || 48 ||

saumitreścāpanirghoṣaṃśrutvāpratibhayantadā |

visiṣmiyemahātejārākṣasendrātmajobalī || 49 ||

athātikāyaḥkupitodṛṣṭavālakṣmaṇamutthitam |

ādāyaniśitambāṇamidaṃvacanamabravīt || 50 ||

bālastvamasisaumitrevikrameṣvavicakṣaṇaḥ |

gacchakiṅkālasadṛśammāṃyodhayatumicchasi || 51 ||

na himadbāhusṛṣṭānāmastrāṇāhimavānapi |

soḍhumutsahatevegamantarikṣamathomahī || 52 ||

sukhaprasuptaṅkālāgniṃvibodhayitumicchasi |

nyasyacāpannivartasvamāprāṇān jahimadgataḥ || 53 ||

athavātvampratiṣṭabdho na nivartitumicchasi |

tiṣṭhaprāṇān parityajyagamiṣyasiyamakṣyam || 54 ||

paśyameniśitānbāṇānaridarpaniṣūdanān |

īśvarāyudhasaṅkāśāṃstaptakāñcanabhūṣaṇān || 55 ||

eṣa te sarpasaṅkāśo bāṇaḥ pāsyati śoṇitam |

mṛgarāja iva kruddho nāgarājasya śoṇitam || 56 ||

ityevamuktvāsaṅkruddhaśśarandhanuṣisandadhe |

śrutvātikāyasyavacassaroṣaṃsagarvitaṃsamyatirājaputraḥ |

sa sañcukopātibalomanasvīruvācavākyaṃ ca tatomahārtham || 57 ||

na vākyamātreṇabhavān pradhāno na katthanātsatpuruṣābhavanti |

mayisthitedhanvinibāṇapāṇaunidarśayasvātmabalandurātman || 58 ||

karmaṇā sūcayātmānaṃ na vikatthitumarhasi |

pauruṣeṇa tu yo yuktaḥ sa tu śūra iti smṛtaḥ || 59 ||

sarvāyudhasamāyuktodhanvītvaṃrathamāsthitaḥ |

śarairvāyadivāpyastrairdarśayasvaparākramam || 60 ||

tataḥ śiraste niśitaiḥ pātayiṣyāmyahaṃ śaraiḥ |

mārutaḥ kālasampakvaṃ vṛntāttālaphalaṃ yathā || 61 ||

adyatemāmakābāṇāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ |

pāsyantirudhiraṅgātrādbāṇaśalyāntarotthitam || 62 ||

bālo'yamitivijñāya na māvajñātumarhasi |

bālovāyadivāvṛddhomṛtyuñjānīhisaṃyuge || 63 ||

bālenaviṣṇunālokāstrayaḥkrāntāstrivikramaiḥ |

lakṣmaṇasyavacaśśrutvāhetumatparamārthavat || 64 ||

atikāyaḥpracukrodhabāṇañcottamamādade |

tatovidyādharābhūtādevādaityāmaharṣayaḥ || 65 ||

guhyakāścamahātmānastadyuddhandraṣṭumāgaman |

to'tikāyaḥkupitaścāpamāropyasāyakam || 66 ||

lakṣmaṇāyapracikṣepasaṅkṣipannivacāmbaram |

tamāpatantanniśitaṃśaramāśīviṣopamam || 67 ||

ardhacandreṇacicchedalakṣmaṇaḥparavīrahā |

tannikṛttaṃśarandṛṣṭavākṛttabhogamivoragam || 68 ||

atikāyobhṛśaṅkruddhaḥpañcabāṇān samādade |

tānśarān sampracikṣepalakṣmaṇāyaniśācaraḥ || 69 ||

tānaprāptān śaraistīkṣṇaiścicchedabharatānujaḥ |

satān chittvāśitairbāṇairlakṣmaṇaḥparavīrahā || 70 ||

ādadeniśitambāṇañjvalantamivatejasā |

tamādāyadhanuśśreṣṭheyojayāmāsalakṣmaṇaḥ || 71 ||

vicakarṣa ca vegenavisasarja ca vīryavān |

pūrṇāyatavisṛṣenaśareṇanataparvaṇā || 72 ||

lalāṭerākṣasaśreṣṭhamājaghāna sa vīryavān |

salalāṭeśaromagnastasyabhīmasyarakṣasaḥ || 73 ||

dadṛśe śoṇitenāktaḥ pannagendra ivāhave |

rākṣasaḥ pracakampe ca lakṣmaṇeṣu prakampitaḥ || 74 ||

rudrabāṇahataṅghoraṃyathātripuragopuram |

cintayāmāsacāśvāsyavimṛśya ca mahābalaḥ || 75 ||

sādhubāṇanipātenaślāghanīyo'simeripuḥ |

vidhāyaivaṃvinamyāsyanniyamya ca bhujāvubhau || 76 ||

sa rathopasthamāsthāyarathenapracacāra ha |

kantrīnpañcasaptetisāyanrākṣasarṣabhaḥ || 77 ||

ādadesandadhecāpivicakarṣotsasarja ca |

tebāṇāḥkālasaṅkāśārākṣasendradhunuścyutāḥ || 78 ||

hemapuṅkhāraviprakhyāścakrurdīptamivāmbaram |

tastānrākṣasotsṛṣṭānśaraughānrāghavānujaḥ || 79 ||

asambrāntaḥpracicchedaniśitairbahubhiśśaraiḥ |

tān śarānyudhisamprekṣyanikṛttānrāvaṇātmajaḥ || 80 ||

cukopatridaśendrārirjagrāhaniśitaṃśaram |

sasandhāyamahātejāstambāṇaṃsahasotsṛjat || 81 ||

tenassaumitrimāyāntamājaghānastanāntare |

atikāyenasaumitristāḍitoyudhivakṣasi || 82 ||

susrāva rudhiraṃ tīvraṃ madaṃ matta iva dvipaḥ |

sa cakāra tadātmānaṃ viśalyaṃ sahasā vibhuḥ || 83 ||

jagrāha ca śarantīkṣṇamastreṇāpicasandadhe |

āgneyenatadā'streṇayojayāmāsasāyakam || 84 ||

sa jajvālatadābāṇodhanuṣyasyamahātmanaḥ |

atikāyotitejasvīsauramastraṃsamādadhe || 85 ||

tenabāṇambhujaṅgābhaṃhemapuṅkhamayojayat |

tadastrañjvalitaṅghoraṃlakṣmaṇaśśaramāhitam || 86 ||

atikāyāyacikṣepakāladaṇḍamivāntakaḥ |

āgneyenābhisaṃyuktandṛṣṭavābāṇanniśācaraḥ || 87 ||

utsasarjatadābāṇandīptaṃsūryāstrayojitam |

tāvubhāvambarebāṇāvanyonyamabhijaghnatuḥ || 88 ||

tejasāsampradīptāgraukruddhāvivabhujaṅgamau |

tāvanyonyaṃvinirdahyapetaturdharaṇītale || 89 ||

nirarciṣaubhasmakṛtau na bhrājeteśarottamau |

tāvubhaudīpyamānausma na bhrājetemahītale || 90 ||

tato'tikāyassaṅkṛddhastvastramaiṣīkamutsṛjat |

tatpracicchedasaumitrirastramaindreṇavīryavān || 91 ||

aiṣīkannihatandṛṣṭavāruṣitorāvaṇātmajaḥ |

yāmyenārsteṇasaṅkṛddhoyojayāmāsasāyakam || 92 ||

tatastadastrañcikṣepalakṣmaṇāyaniśācaraḥ |

vāyavyenatadastreṇanijaghāna sa lakṣmaṇaḥ || 93 ||

athainaṃśaradhārābhirdhārābhirivatoyadaḥ |

abhyavarṣatsusaṅkṛddholakṣmaṇorāvaṇātmajam || 94 ||

te'tikāyaṃsamāsādyakavacevajrabhūṣite |

bhagnāgraśalyāssahasāpeturbāṇāmahītale || 95 ||

tānmoghānabhisamprekṣyalakṣmaṇaḥparavīrahā |

abhyavarṣanmaheṣūṇāṃsahasreṇamahāyaśāḥ || 96 ||

sa vṛṣyamāṇobāṇaughairatikāyomahābalaḥ |

avadhyakavacassaṅkhyerākṣasonaivavivyathe || 97 ||

śarañcāśīviṣākāraṃlakṣmaṇāyavyapāsṛjat |

sa tenaviddhassaumitrirmarmadeśeśareṇa ha || 98 ||

muhūrtamātrannissañjñohyabhavacchatrutāpanaḥ |

tataḥssañjñāmupālabhyacaturbhissāyakottamaiḥ || 99 ||

nijaghānahayānsaṅkhyesārathiṃ ca mahābalaḥ |

dhvajasyonmathanaṅkṛtvāśaravarṣairarindamaḥ || 100 ||

asambhrāntassasaumitristānśarānabhilakṣitān |

mumocalakṣmaṇobāṇānvadhārthantasyarakṣasaḥ || 101 ||

na śaśākarujaṅkartuṃyudhitasyanarottamaḥ |

athainamabhyupāgamyavāyurvākyamuvāca ha || 102 ||

brahmadattavaro hyeṣa avadhya kavacāvṛtaḥ |

brāhmeṇāstreṇa bhindhyenameṣa vadhyo hi nānyathā || 103 ||

avadhyaeṣahyanyeṣāmastrāṇāṅkavacībalī |

tatastuvāyorvacananniśamyasaumitririndrapratimānavīryaḥ |

samādadebāṇamamoghavegantadbrāhmamastraṃsahasāniyojya || 104 ||

niyujyamānesaumitriṇābāṇavareśitāgre |

diśaścacandrarkamahāgrahāścanabhaścatatrāsacacālacorvī || 105 ||

tambrahmaṇo'streṇaniyujyacāpeśaraṃsupuṅkhaṃyamadūtakalpam |

saumitririndrārisutasyatasyasasarjabāṇaṃyudhivajrakalpam || 106 ||

taṃlakṣmaṇotsṛṣṭamamoghavegaṃsamāpatantañjyalanaprakāśam |

suparṇavajrottamacitrapuṅkhantadā'tikāyassamaredadarśa || 107 ||

tamprekṣamāṇassahasā'tikāyojaghānabāṇairniśitairanekaiḥ |

sa sāyakastasyasuparṇavegastadātikāyasyajagāmapārśvam || 108 ||

tamāgatamprekṣyatadātikāyobāṇampradīptāntakakālakalpam |

jaghānaktyṛṣṭigadākuṭhāraiśūlairhulaiścāpyavipannacetā || 109 ||

tānyāyudhānyadbhutavigrahāṇimoghānikṛtvā sa śaro'gnidīptaḥ |

pragṛhyatasyaivakirīṭajuṣṭaṃ tato'tikāyasyaśirojahāra || 110 ||

tachacirassaśirastrāṇaṃlakṣmaṇeṣuprapīḍitam |

papātasahasābhūmauśṛṅgaṃhimavatoyathā || 111 ||

tambhūmaunipatitandṛṣṭavāvikṣiptabhūṣaṇaṃ babhūvurvyathitāssarvehataśeṣāniśācarāḥ || 112 ||

teviṣaṇṇamukhādīnāḥprahārajanitaśramāḥ |

vineduruccairbahavassahasāvisvaraissvaraiḥ || 113 ||

tatastetvaritaṃyātānirapekṣāniśācarāḥ |

purīmabhimukhābhītādravantonāyakehate || 114 ||

praharṣayuktābahavastuvānarāḥprabuddapadmapratimānanāstadā |

apūjayanlakṣmaṇaviṣṭabhāginaṃhateripaubhīmabaledurāsade || 115 ||

atibalamatikāyamabhrakalpaṃyudhivinipātya sa lakṣmaṇaḥprahṛṣṭaḥ |

tvaritamathatadā sa rāmapārśvaṅkapinivahaiścasupūjitojagāma || 116 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe ekasaptatitamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ एकसप्ततितमस्सर्गः ।

स्वबलंव्यथितन्दृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।

भ्रातृंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ॥ 1 ॥

पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।

युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ॥ 2 ॥

चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।

अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ॥ 3 ॥

स भास्करसहस्रस्यसङ्घातमिवभास्वरम् ।

रथमास्थायशक्रारिरभिदुद्राववानरान् ॥ 4 ॥

स विस्फार्यमहाचापङ्किरीटीमृष्टकुण्डलः ।

नामविश्रावयामासननाद च महास्वनम् ॥ 5 ॥

तेनसिंहप्रणादेननामविश्रावणेन च ।

ज्याशब्देन च भीमेनत्रासयामासवानरान् ॥ 6 ॥

तेदृष्टवादेहमाहात्म्यङ्कुम्भकर्णोऽयमुथतितः ।

भयार्तावानरास्सर्वेसंश्रयन्तेपरस्परम् ॥ 7 ॥

तेतस्यरूपमालोक्ययथाविष्टोस्त्रिविक्रमे ।

भयाद्वानरयूधास्तेविद्रवन्तिततस्ततः ॥ 8 ॥

तेऽतिकायंसमासाद्यवानरामूढचेतसः ।

शरण्यंशरणञ्जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ॥ 9 ॥

तोऽतिकायङ्काकुत्स्थोरथस्थम्पर्वतोपमम् ।

ददर्शधवनिनन्दूराद्गर्जन्तङ्कालमेघवत् ॥ 10 ॥

स तन्दृष्टवामहात्मानंराघवस्तुविसिस्मिये ।

वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणमुवाच ह ॥ 11 ॥

कोऽसौपर्वतसङ्काशोधनुष्मान्हरिलोचनः ।

युक्तेहयसहस्रेणविशालेस्यन्दनेस्थितः ॥ 12 ॥

य एषनिशितैश्शूलैस्सुतीक्णैःप्रासमुद्गरैः ।

अर्चिष्मद्भिर्वृतोभातिभूतैरिवमहेश्वरः ॥ 13 ॥

कालजिह्वाप्रकाशाभिर्यएषोऽतिविराजते ।

आवृतोरथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिवतोयदः ॥ 14 ॥

धनूंषिचास्यसज्जानिहेमपृष्ठानिसर्वशः ।

शोभयन्तिरथश्रेष्ठंशक्रचापमिवाम्बरम् ॥ 15 ॥

क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् ।

अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ॥ 16 ॥

ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते ।

सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ॥ 17 ॥

त्रिणतम्मेघसन्नादंहेमपृष्ठमलङ्कृतम् ।

शतक्रतुधनुःप्रख्यन्धनुश्चास्यविराजते ॥ 18 ॥

स ध्वजस्सपताकश्चसानुकर्षोमहारथः ।

चतुस्सादिसमायुक्तोमेघस्तनितानि ॥ 19 ॥

विंशतिर्दश चाष्टौ च तूणीररथमास्थिताः ।

कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ॥ 20 ॥

द्वौ च खडगौरथगतौपार्श्वस्थौपार्श्वशोभितौ ।

चतुर्हस्तत्सरुयुतौव्यक्तहस्तदशायतौ ॥ 21 ॥

रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसन्निभः ।

कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः ॥ 22 ॥

काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्याम्भूजाभ्यामेषशोभते ।

शृङ्गाभ्यामिवतुङ्गाभ्यांहिमवान् पर्वतोत्तमः ॥ 23 ॥

कुण्डलाभ्यान्तुयस्यैतद्भतध्भातिशुभेक्ष ।

पुनर्वस्वन्तरगतम्पूर्णम्भिम्बमिवैन्दवम् ॥ 24 ॥

आचक्ष्वमेमहाबाहोत्वमेनंराक्षसोत्तमम् ।

यन्दृष्टवावानरास्सर्वेभयार्ताविद्रुतादिशः ॥ 25 ॥

स पृष्टोराजपुत्रेणरामेणामिततेजसा ।

आचचक्षेमहातेजारघवायविभीषणः ॥ 26 ॥

दशग्रीवोमहातेजाराजावैश्रवणानुजः ।

भीमकर्मामहोत्साहोरावणोराक्षसाधिपः ॥ 27 ॥

तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रोरावणप्रतिमोरणे ।

वृद्धसेवीश्रुतिधरस्सर्वास्त्रविदुषांवरः ॥ 28 ॥

अश्वपृष्ठेरथेनागेखडगेधनुषिकर्षणे ।

भेदेसान्त्वे च दाने च नयेमन्त्रे च सम्मतः ॥ 29 ॥

यस्यबाहूसमाश्रित्यलङ्कावसतिनिर्भया ।

तनयन्धान्यमालिन्याअतिकायमिमंविदुः ॥ 30 ॥

एतेनाराधितोब्रह्मोतपसाभावितात्मना ।

अस्त्राणिचाप्यवाप्तानिरिपवश्चपराजिताः ॥ 31 ॥

सुरासुरैरवध्यत्वन्दत्तमस्मैस्वयम्भुवा ।

एतच्चकवचन्दिव्यंरधश्चैषोऽरभास्वरः ॥ 32 ॥

एतेनशतशोदेवादानवाश्चपराजिताः ।

रक्षितानि च रक्षांसियक्षाश्चापिनिषूदिताः ॥ 33 ॥

वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः ।

पाशस्सलिलराजस्यरणेप्रतिहतस्तथा ॥ 34 ॥

एषोऽतिकायोबलवान्राक्षसानामथर्षभः ।

रावणस्यतोधीमान्देवदानवदर्पहा ॥ 35 ॥

तदस्मिन्क्रियतांयत्नःक्षिप्रम्पुरुषपुङ्गव ।

पुरावानरसैन्यानिक्ष्यन्नयतिसायकैः ॥ 36 ॥

ततोतिकायोबलवान्प्रविश्यहरिवाहिनीम् ।

विष्फारयामासधनुर्ननाद च पुनःपुनः ॥ 37 ॥

तम्भीमवपुषन्दृष्टवारथस्थंरथिनांवरम् ।

अभिपेतुर्महात्मानोयेप्रधानावनौकसः ॥ 38 ॥

कुमुदोद्विविदोमैन्दोनीलश्शरभएव च ।

पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चयुगपत्समभिद्रवन् ॥ 39 ॥

तेषांवृक्षांश्चशैलांश्चशरैःकाञ्चनभूषणैः ।

अतिकायोमहातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदांवरः ॥ 40 ॥

तांश्चैवसर्वान् स हरीन् शरैस्सर्वायसैर्बली ।

विव्याथाभिमुखस्सङ्ख्येभीमकायोनिशाचर ॥ 41 ॥

तेऽर्दिताम्बाणवर्षेणभिन्नगात्राःप्लवङ्गमाः ।

न शेकुरतिकायस्यप्रतिकर्तुम्महारणे ॥ 42 ॥

तत् त्सैन्यंहरिवीराणान्त्रासयामासराक्षसः ।

मृगयूथमिवक्रुद्धोहरिर्यौवनदर्पितः ॥ 43 ॥

सराक्षसेन्द्रोहरिसैन्यमध्येनायुध्यमानन्निजघानकञ्चित् ।

उपेत्यरामंसधमः कलापी स गर्वितंवाक्यमिदम्बभाषे ॥ 44 ॥

रथेस्थितोहंशरचापपाणिर्नप्राकृतङ्कञ्चनयोधयामि ।

यस्यास्तिकश्चिद्व्यवसाययुक्तोददातुमेक्षिप्रमिहाद्ययुद्धम् ॥ 45 ॥

तत्तस्यवाक्यम्ब्रुवतोनिशम्यचुकोपसौमित्रिरमित्रहन्ता ।

अमृष्यमाणश्चसमुत्पपातजग्राहचापं च ततस्स्मयित्वा ॥ 46 ॥

क्रुद्धस्सौमित्रिरुत्पत्यतूणादाक्षिप्यसायकम् ।

पुरस्तादतिकायस्यविचकर्षमहद्धनुः ॥ 47 ॥

पूरयन् स महींशैलानाकाशंसागरन्दिशः ।

ज्याशब्दोलक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ॥ 48 ॥

सौमित्रेश्चापनिर्घोषंश्रुत्वाप्रतिभयन्तदा ।

विसिष्मियेमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ॥ 49 ॥

अथातिकायःकुपितोदृष्टवालक्ष्मणमुत्थितम् ।

आदायनिशितम्बाणमिदंवचनमब्रवीत् ॥ 50 ॥

बालस्त्वमसिसौमित्रेविक्रमेष्वविचक्षणः ।

गच्छकिङ्कालसदृशम्मांयोधयतुमिच्छसि ॥ 51 ॥

न हिमद्बाहुसृष्टानामस्त्राणाहिमवानपि ।

सोढुमुत्सहतेवेगमन्तरिक्षमथोमही ॥ 52 ॥

सुखप्रसुप्तङ्कालाग्निंविबोधयितुमिच्छसि ।

न्यस्यचापन्निवर्तस्वमाप्राणान् जहिमद्गतः ॥ 53 ॥

अथवात्वम्प्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि ।

तिष्ठप्राणान् परित्यज्यगमिष्यसियमक्ष्यम् ॥ 54 ॥

पश्यमेनिशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान् ।

ईश्वरायुधसङ्काशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥ 55 ॥

एष ते सर्पसङ्काशो बाणः पास्यति शोणितम् ।

मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम् ॥ 56 ॥

इत्येवमुक्त्वासङ्क्रुद्धश्शरन्धनुषिसन्दधे ।

श्रुत्वातिकायस्यवचस्सरोषंसगर्वितंसम्यतिराजपुत्रः ।

स सञ्चुकोपातिबलोमनस्वीरुवाचवाक्यं च ततोमहार्थम् ॥ 57 ॥

न वाक्यमात्रेणभवान् प्रधानो न कत्थनात्सत्पुरुषाभवन्ति ।

मयिस्थितेधन्विनिबाणपाणौनिदर्शयस्वात्मबलन्दुरात्मन् ॥ 58 ॥

कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि ।

पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ॥ 59 ॥

सर्वायुधसमायुक्तोधन्वीत्वंरथमास्थितः ।

शरैर्वायदिवाप्यस्त्रैर्दर्शयस्वपराक्रमम् ॥ 60 ॥

ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः ।

मारुतः कालसम्पक्वं वृन्तात्तालफलं यथा ॥ 61 ॥

अद्यतेमामकाबाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।

पास्यन्तिरुधिरङ्गात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥ 62 ॥

बालोऽयमितिविज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि ।

बालोवायदिवावृद्धोमृत्युञ्जानीहिसंयुगे ॥ 63 ॥

बालेनविष्णुनालोकास्त्रयःक्रान्तास्त्रिविक्रमैः ।

लक्ष्मणस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् ॥ 64 ॥

अतिकायःप्रचुक्रोधबाणञ्चोत्तममाददे ।

ततोविद्याधराभूतादेवादैत्यामहर्षयः ॥ 65 ॥

गुह्यकाश्चमहात्मानस्तद्युद्धन्द्रष्टुमागमन् ।

तोऽतिकायःकुपितश्चापमारोप्यसायकम् ॥ 66 ॥

लक्ष्मणायप्रचिक्षेपसङ्क्षिपन्निवचाम्बरम् ।

तमापतन्तन्निशितंशरमाशीविषोपमम् ॥ 67 ॥

अर्धचन्द्रेणचिच्छेदलक्ष्मणःपरवीरहा ।

तन्निकृत्तंशरन्दृष्टवाकृत्तभोगमिवोरगम् ॥ 68 ॥

अतिकायोभृशङ्क्रुद्धःपञ्चबाणान् समाददे ।

तान्शरान् सम्प्रचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ॥ 69 ॥

तानप्राप्तान् शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेदभरतानुजः ।

सतान् छित्त्वाशितैर्बाणैर्लक्ष्मणःपरवीरहा ॥ 70 ॥

आददेनिशितम्बाणञ्ज्वलन्तमिवतेजसा ।

तमादायधनुश्श्रेष्ठेयोजयामासलक्ष्मणः ॥ 71 ॥

विचकर्ष च वेगेनविससर्ज च वीर्यवान् ।

पूर्णायतविसृषेनशरेणनतपर्वणा ॥ 72 ॥

ललाटेराक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ।

सललाटेशरोमग्नस्तस्यभीमस्यरक्षसः ॥ 73 ॥

ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाहवे ।

राक्षसः प्रचकम्पे च लक्ष्मणेषु प्रकम्पितः ॥ 74 ॥

रुद्रबाणहतङ्घोरंयथात्रिपुरगोपुरम् ।

चिन्तयामासचाश्वास्यविमृश्य च महाबलः ॥ 75 ॥

साधुबाणनिपातेनश्लाघनीयोऽसिमेरिपुः ।

विधायैवंविनम्यास्यन्नियम्य च भुजावुभौ ॥ 76 ॥

स रथोपस्थमास्थायरथेनप्रचचार ह ।

कन्त्रीन्पञ्चसप्तेतिसायन्राक्षसर्षभः ॥ 77 ॥

आददेसन्दधेचापिविचकर्षोत्ससर्ज च ।

तेबाणाःकालसङ्काशाराक्षसेन्द्रधुनुश्च्युताः ॥ 78 ॥

हेमपुङ्खारविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ।

तस्तान्राक्षसोत्सृष्टान्शरौघान्राघवानुजः ॥ 79 ॥

असम्ब्रान्तःप्रचिच्छेदनिशितैर्बहुभिश्शरैः ।

तान् शरान्युधिसम्प्रेक्ष्यनिकृत्तान्रावणात्मजः ॥ 80 ॥

चुकोपत्रिदशेन्द्रारिर्जग्राहनिशितंशरम् ।

ससन्धायमहातेजास्तम्बाणंसहसोत्सृजत् ॥ 81 ॥

तेनस्सौमित्रिमायान्तमाजघानस्तनान्तरे ।

अतिकायेनसौमित्रिस्ताडितोयुधिवक्षसि ॥ 82 ॥

सुस्राव रुधिरं तीव्रं मदं मत्त इव द्विपः ।

स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा विभुः ॥ 83 ॥

जग्राह च शरन्तीक्ष्णमस्त्रेणापिचसन्दधे ।

आग्नेयेनतदाऽस्त्रेणयोजयामाससायकम् ॥ 84 ॥

स जज्वालतदाबाणोधनुष्यस्यमहात्मनः ।

अतिकायोतितेजस्वीसौरमस्त्रंसमादधे ॥ 85 ॥

तेनबाणम्भुजङ्गाभंहेमपुङ्खमयोजयत् ।

तदस्त्रञ्ज्वलितङ्घोरंलक्ष्मणश्शरमाहितम् ॥ 86 ॥

अतिकायायचिक्षेपकालदण्डमिवान्तकः ।

आग्नेयेनाभिसंयुक्तन्दृष्टवाबाणन्निशाचरः ॥ 87 ॥

उत्ससर्जतदाबाणन्दीप्तंसूर्यास्त्रयोजितम् ।

तावुभावम्बरेबाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ 88 ॥

तेजसासम्प्रदीप्ताग्रौक्रुद्धाविवभुजङ्गमौ ।

तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ॥ 89 ॥

निरर्चिषौभस्मकृतौ न भ्राजेतेशरोत्तमौ ।

तावुभौदीप्यमानौस्म न भ्राजेतेमहीतले ॥ 90 ॥

ततोऽतिकायस्सङ्कृद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् ।

तत्प्रचिच्छेदसौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेणवीर्यवान् ॥ 91 ॥

ऐषीकन्निहतन्दृष्टवारुषितोरावणात्मजः ।

याम्येनार्स्तेणसङ्कृद्धोयोजयामाससायकम् ॥ 92 ॥

ततस्तदस्त्रञ्चिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।

वायव्येनतदस्त्रेणनिजघान स लक्ष्मणः ॥ 93 ॥

अथैनंशरधाराभिर्धाराभिरिवतोयदः ।

अभ्यवर्षत्सुसङ्कृद्धोलक्ष्मणोरावणात्मजम् ॥ 94 ॥

तेऽतिकायंसमासाद्यकवचेवज्रभूषिते ।

भग्नाग्रशल्यास्सहसापेतुर्बाणामहीतले ॥ 95 ॥

तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।

अभ्यवर्षन्महेषूणांसहस्रेणमहायशाः ॥ 96 ॥

स वृष्यमाणोबाणौघैरतिकायोमहाबलः ।

अवध्यकवचस्सङ्ख्येराक्षसोनैवविव्यथे ॥ 97 ॥

शरञ्चाशीविषाकारंलक्ष्मणायव्यपासृजत् ।

स तेनविद्धस्सौमित्रिर्मर्मदेशेशरेण ह ॥ 98 ॥

मुहूर्तमात्रन्निस्सञ्ज्ञोह्यभवच्छत्रुतापनः ।

ततःस्सञ्ज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ॥ 99 ॥

निजघानहयान्सङ्ख्येसारथिं च महाबलः ।

ध्वजस्योन्मथनङ्कृत्वाशरवर्षैररिन्दमः ॥ 100 ॥

असम्भ्रान्तस्ससौमित्रिस्तान्शरानभिलक्षितान् ।

मुमोचलक्ष्मणोबाणान्वधार्थन्तस्यरक्षसः ॥ 101 ॥

न शशाकरुजङ्कर्तुंयुधितस्यनरोत्तमः ।

अथैनमभ्युपागम्यवायुर्वाक्यमुवाच ह ॥ 102 ॥

ब्रह्मदत्तवरो ह्येष अवध्य कवचावृतः ।

ब्राह्मेणास्त्रेण भिन्ध्येनमेष वध्यो हि नान्यथा ॥ 103 ॥

अवध्यएषह्यन्येषामस्त्राणाङ्कवचीबली ।

ततस्तुवायोर्वचनन्निशम्यसौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।

समाददेबाणममोघवेगन्तद्ब्राह्ममस्त्रंसहसानियोज्य ॥ 104 ॥

नियुज्यमानेसौमित्रिणाबाणवरेशिताग्रे ।

दिशश्चचन्द्रर्कमहाग्रहाश्चनभश्चतत्रासचचालचोर्वी ॥ 105 ॥

तम्ब्रह्मणोऽस्त्रेणनियुज्यचापेशरंसुपुङ्खंयमदूतकल्पम् ।

सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्यतस्यससर्जबाणंयुधिवज्रकल्पम् ॥ 106 ॥

तंलक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगंसमापतन्तञ्ज्यलनप्रकाशम् ।

सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खन्तदाऽतिकायस्समरेददर्श ॥ 107 ॥

तम्प्रेक्षमाणस्सहसाऽतिकायोजघानबाणैर्निशितैरनेकैः ।

स सायकस्तस्यसुपर्णवेगस्तदातिकायस्यजगामपार्श्वम् ॥ 108 ॥

तमागतम्प्रेक्ष्यतदातिकायोबाणम्प्रदीप्तान्तककालकल्पम् ।

जघानक्त्यृष्टिगदाकुठारैशूलैर्हुलैश्चाप्यविपन्नचेता ॥ 109 ॥

तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणिमोघानिकृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः ।

प्रगृह्यतस्यैवकिरीटजुष्टं ततोऽतिकायस्यशिरोजहार ॥ 110 ॥

तछचिरस्सशिरस्त्राणंलक्ष्मणेषुप्रपीडितम् ।

पपातसहसाभूमौशृङ्गंहिमवतोयथा ॥ 111 ॥

तम्भूमौनिपतितन्दृष्टवाविक्षिप्तभूषणं बभूवुर्व्यथितास्सर्वेहतशेषानिशाचराः ॥ 112 ॥

तेविषण्णमुखादीनाःप्रहारजनितश्रमाः ।

विनेदुरुच्चैर्बहवस्सहसाविस्वरैस्स्वरैः ॥ 113 ॥

ततस्तेत्वरितंयातानिरपेक्षानिशाचराः ।

पुरीमभिमुखाभीताद्रवन्तोनायकेहते ॥ 114 ॥

प्रहर्षयुक्ताबहवस्तुवानराःप्रबुद्दपद्मप्रतिमाननास्तदा ।

अपूजयन्लक्ष्मणविष्टभागिनंहतेरिपौभीमबलेदुरासदे ॥ 115 ॥

अतिबलमतिकायमभ्रकल्पंयुधिविनिपात्य स लक्ष्मणःप्रहृष्टः ।

त्वरितमथतदा स रामपार्श्वङ्कपिनिवहैश्चसुपूजितोजगाम ॥ 116 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकसप्ततितमस्सर्गः ॥