Valmiki Ramayana Yuddha Kanda Sarga 71 — Devanagari Script

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ एकसप्ततितमस्सर्गः ।

Shloka 1

स्वबलंव्यथितन्दृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।
भ्रातृंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ॥ 1 ॥

svabalaṃvyathitandṛṣṭavātumulaṃromaharṣaṇam |
bhrātṛṃścanihatān dṛṣṭavāśakratulyaparākramān || 1 ||

Shloka 2

पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ॥ 2 ॥

pitṛvyaucāpisanṛdṛśyasamaresannighāditau |
yuddhonmattaṃ ca mattaṃ ca bhrātaraurākṣasarṣabhau || 2 ||

Shloka 3

चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।
अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ॥ 3 ॥

cukopa ca mahātejābrahmadattavaroyudhi |
atikāyo'drisaṅkāśodevadānavadarpahā || 3 ||

Shloka 4

स भास्करसहस्रस्यसङ्घातमिवभास्वरम् ।
रथमास्थायशक्रारिरभिदुद्राववानरान् ॥ 4 ॥

sa bhāskarasahasrasyasaṅghātamivabhāsvaram |
rathamāsthāyaśakrārirabhidudrāvavānarān || 4 ||

Shloka 5

स विस्फार्यमहाचापङ्किरीटीमृष्टकुण्डलः ।
नामविश्रावयामासननाद च महास्वनम् ॥ 5 ॥

sa visphāryamahācāpaṅkirīṭīmṛṣṭakuṇḍalaḥ |
nāmaviśrāvayāmāsananāda ca mahāsvanam || 5 ||

Shloka 6

तेनसिंहप्रणादेननामविश्रावणेन च ।
ज्याशब्देन च भीमेनत्रासयामासवानरान् ॥ 6 ॥

tenasiṃhapraṇādenanāmaviśrāvaṇena ca |
jyāśabdena ca bhīmenatrāsayāmāsavānarān || 6 ||

Shloka 7

तेदृष्टवादेहमाहात्म्यङ्कुम्भकर्णोऽयमुथतितः ।
भयार्तावानरास्सर्वेसंश्रयन्तेपरस्परम् ॥ 7 ॥

tedṛṣṭavādehamāhātmyaṅkumbhakarṇo'yamuthatitaḥ |
bhayārtāvānarāssarvesaṃśrayanteparasparam || 7 ||

Shloka 8

तेतस्यरूपमालोक्ययथाविष्टोस्त्रिविक्रमे ।
भयाद्वानरयूधास्तेविद्रवन्तिततस्ततः ॥ 8 ॥

tetasyarūpamālokyayathāviṣṭostrivikrame |
bhayādvānarayūdhāstevidravantitatastataḥ || 8 ||

Shloka 9

तेऽतिकायंसमासाद्यवानरामूढचेतसः ।
शरण्यंशरणञ्जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ॥ 9 ॥

te'tikāyaṃsamāsādyavānarāmūḍhacetasaḥ |
śaraṇyaṃśaraṇañjagmurlakṣmaṇāgrajamāhave || 9 ||

Shloka 10

तोऽतिकायङ्काकुत्स्थोरथस्थम्पर्वतोपमम् ।
ददर्शधवनिनन्दूराद्गर्जन्तङ्कालमेघवत् ॥ 10 ॥

to'tikāyaṅkākutsthorathasthamparvatopamam |
dadarśadhavaninandūrādgarjantaṅkālameghavat || 10 ||

Shloka 11

स तन्दृष्टवामहात्मानंराघवस्तुविसिस्मिये ।
वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणमुवाच ह ॥ 11 ॥

sa tandṛṣṭavāmahātmānaṃrāghavastuvisismiye |
vānarān sāntvayitvā ca vibhīṣaṇamuvāca ha || 11 ||

Shloka 12

कोऽसौपर्वतसङ्काशोधनुष्मान्हरिलोचनः ।
युक्तेहयसहस्रेणविशालेस्यन्दनेस्थितः ॥ 12 ॥

ko'sauparvatasaṅkāśodhanuṣmānharilocanaḥ |
yuktehayasahasreṇaviśālesyandanesthitaḥ || 12 ||

Shloka 13

य एषनिशितैश्शूलैस्सुतीक्णैःप्रासमुद्गरैः ।
अर्चिष्मद्भिर्वृतोभातिभूतैरिवमहेश्वरः ॥ 13 ॥

ya eṣaniśitaiśśūlaissutīkṇaiḥprāsamudgaraiḥ |
arciṣmadbhirvṛtobhātibhūtairivamaheśvaraḥ || 13 ||

Shloka 14

कालजिह्वाप्रकाशाभिर्यएषोऽतिविराजते ।
आवृतोरथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिवतोयदः ॥ 14 ॥

kālajihvāprakāśābhiryaeṣo'tivirājate |
āvṛtorathaśaktībhirvidyudbhirivatoyadaḥ || 14 ||

Shloka 15

धनूंषिचास्यसज्जानिहेमपृष्ठानिसर्वशः ।
शोभयन्तिरथश्रेष्ठंशक्रचापमिवाम्बरम् ॥ 15 ॥

dhanūṃṣicāsyasajjānihemapṛṣṭhānisarvaśaḥ |
śobhayantirathaśreṣṭhaṃśakracāpamivāmbaram || 15 ||

Shloka 16

क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् ।
अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ॥ 16 ॥

ka eṣarakṣaśśārdūloraṇabhūmivirājayan |
abhyetirathināṃśreṣṭhorathenādityatejasā || 16 ||

Shloka 17

ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते ।
सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ॥ 17 ॥

dhvajaśṛṅgapratiṣṭhenarāhuṇābhivirājate |
sūryaramaśinibhairbāṇairdiśo daśa virājayan || 17 ||

Shloka 18

त्रिणतम्मेघसन्नादंहेमपृष्ठमलङ्कृतम् ।
शतक्रतुधनुःप्रख्यन्धनुश्चास्यविराजते ॥ 18 ॥

triṇatammeghasannādaṃhemapṛṣṭhamalaṅkṛtam |
śatakratudhanuḥprakhyandhanuścāsyavirājate || 18 ||

Shloka 19

स ध्वजस्सपताकश्चसानुकर्षोमहारथः ।
चतुस्सादिसमायुक्तोमेघस्तनितानि ॥ 19 ॥

sa dhvajassapatākaścasānukarṣomahārathaḥ |
catussādisamāyuktomeghastanitāni || 19 ||

Shloka 20

विंशतिर्दश चाष्टौ च तूणीररथमास्थिताः ।
कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ॥ 20 ॥

viṃśatirdaśa cāṣṭau ca tūṇīrarathamāsthitāḥ |
kārmukāṇi ca bhīmāni jyāśca kāñcanapiṅgalāḥ || 20 ||

Shloka 21

द्वौ च खडगौरथगतौपार्श्वस्थौपार्श्वशोभितौ ।
चतुर्हस्तत्सरुयुतौव्यक्तहस्तदशायतौ ॥ 21 ॥

dvau ca khaḍagaurathagataupārśvasthaupārśvaśobhitau |
caturhastatsaruyutauvyaktahastadaśāyatau || 21 ||

Shloka 22

रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसन्निभः ।
कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः ॥ 22 ॥

raktakaṇṭhaguṇo dhīro mahāparvatasannibhaḥ |
kālaḥ kālamahāvaktro meghastha iva bhāskaraḥ || 22 ||

Shloka 23

काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्याम्भूजाभ्यामेषशोभते ।
शृङ्गाभ्यामिवतुङ्गाभ्यांहिमवान् पर्वतोत्तमः ॥ 23 ॥

kāñcanāṅgadanaddhābhyāmbhūjābhyāmeṣaśobhate |
śṛṅgābhyāmivatuṅgābhyāṃhimavān parvatottamaḥ || 23 ||

Shloka 24

कुण्डलाभ्यान्तुयस्यैतद्भतध्भातिशुभेक्ष ।
पुनर्वस्वन्तरगतम्पूर्णम्भिम्बमिवैन्दवम् ॥ 24 ॥

kuṇḍalābhyāntuyasyaitadbhatadhbhātiśubhekṣa |
punarvasvantaragatampūrṇambhimbamivaindavam || 24 ||

Shloka 25

आचक्ष्वमेमहाबाहोत्वमेनंराक्षसोत्तमम् ।
यन्दृष्टवावानरास्सर्वेभयार्ताविद्रुतादिशः ॥ 25 ॥

ācakṣvamemahābāhotvamenaṃrākṣasottamam |
yandṛṣṭavāvānarāssarvebhayārtāvidrutādiśaḥ || 25 ||

Shloka 26

स पृष्टोराजपुत्रेणरामेणामिततेजसा ।
आचचक्षेमहातेजारघवायविभीषणः ॥ 26 ॥

sa pṛṣṭorājaputreṇarāmeṇāmitatejasā |
ācacakṣemahātejāraghavāyavibhīṣaṇaḥ || 26 ||

Shloka 27

दशग्रीवोमहातेजाराजावैश्रवणानुजः ।
भीमकर्मामहोत्साहोरावणोराक्षसाधिपः ॥ 27 ॥

daśagrīvomahātejārājāvaiśravaṇānujaḥ |
bhīmakarmāmahotsāhorāvaṇorākṣasādhipaḥ || 27 ||

Shloka 28

तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रोरावणप्रतिमोरणे ।
वृद्धसेवीश्रुतिधरस्सर्वास्त्रविदुषांवरः ॥ 28 ॥

tasyāsīdvīryavānputrorāvaṇapratimoraṇe |
vṛddhasevīśrutidharassarvāstraviduṣāṃvaraḥ || 28 ||

Shloka 29

अश्वपृष्ठेरथेनागेखडगेधनुषिकर्षणे ।
भेदेसान्त्वे च दाने च नयेमन्त्रे च सम्मतः ॥ 29 ॥

aśvapṛṣṭherathenāgekhaḍagedhanuṣikarṣaṇe |
bhedesāntve ca dāne ca nayemantre ca sammataḥ || 29 ||

Shloka 30

यस्यबाहूसमाश्रित्यलङ्कावसतिनिर्भया ।
तनयन्धान्यमालिन्याअतिकायमिमंविदुः ॥ 30 ॥

yasyabāhūsamāśrityalaṅkāvasatinirbhayā |
tanayandhānyamālinyāatikāyamimaṃviduḥ || 30 ||

Shloka 31

एतेनाराधितोब्रह्मोतपसाभावितात्मना ।
अस्त्राणिचाप्यवाप्तानिरिपवश्चपराजिताः ॥ 31 ॥

etenārādhitobrahmotapasābhāvitātmanā |
astrāṇicāpyavāptāniripavaścaparājitāḥ || 31 ||

Shloka 32

सुरासुरैरवध्यत्वन्दत्तमस्मैस्वयम्भुवा ।
एतच्चकवचन्दिव्यंरधश्चैषोऽरभास्वरः ॥ 32 ॥

surāsurairavadhyatvandattamasmaisvayambhuvā |
etaccakavacandivyaṃradhaścaiṣo'rabhāsvaraḥ || 32 ||

Shloka 33

एतेनशतशोदेवादानवाश्चपराजिताः ।
रक्षितानि च रक्षांसियक्षाश्चापिनिषूदिताः ॥ 33 ॥

etenaśataśodevādānavāścaparājitāḥ |
rakṣitāni ca rakṣāṃsiyakṣāścāpiniṣūditāḥ || 33 ||

Shloka 34

वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः ।
पाशस्सलिलराजस्यरणेप्रतिहतस्तथा ॥ 34 ॥

vajraṃviṣṭambhitaṃyenabāṇairindrasyadhīmataḥ |
pāśassalilarājasyaraṇepratihatastathā || 34 ||

Shloka 35

एषोऽतिकायोबलवान्राक्षसानामथर्षभः ।
रावणस्यतोधीमान्देवदानवदर्पहा ॥ 35 ॥

eṣo'tikāyobalavānrākṣasānāmatharṣabhaḥ |
rāvaṇasyatodhīmāndevadānavadarpahā || 35 ||

Shloka 36

तदस्मिन्क्रियतांयत्नःक्षिप्रम्पुरुषपुङ्गव ।
पुरावानरसैन्यानिक्ष्यन्नयतिसायकैः ॥ 36 ॥

tadasminkriyatāṃyatnaḥkṣiprampuruṣapuṅgava |
purāvānarasainyānikṣyannayatisāyakaiḥ || 36 ||

Shloka 37

ततोतिकायोबलवान्प्रविश्यहरिवाहिनीम् ।
विष्फारयामासधनुर्ननाद च पुनःपुनः ॥ 37 ॥

tatotikāyobalavānpraviśyaharivāhinīm |
viṣphārayāmāsadhanurnanāda ca punaḥpunaḥ || 37 ||

Shloka 38

तम्भीमवपुषन्दृष्टवारथस्थंरथिनांवरम् ।
अभिपेतुर्महात्मानोयेप्रधानावनौकसः ॥ 38 ॥

tambhīmavapuṣandṛṣṭavārathasthaṃrathināṃvaram |
abhipeturmahātmānoyepradhānāvanaukasaḥ || 38 ||

Shloka 39

कुमुदोद्विविदोमैन्दोनीलश्शरभएव च ।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चयुगपत्समभिद्रवन् ॥ 39 ॥

kumudodvividomaindonīlaśśarabhaeva ca |
pādapairgiriśṛṅgaiścayugapatsamabhidravan || 39 ||

Shloka 40

तेषांवृक्षांश्चशैलांश्चशरैःकाञ्चनभूषणैः ।
अतिकायोमहातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदांवरः ॥ 40 ॥

teṣāṃvṛkṣāṃścaśailāṃścaśaraiḥkāñcanabhūṣaṇaiḥ |
atikāyomahātejāścicchedāstravidāṃvaraḥ || 40 ||

Shloka 41

तांश्चैवसर्वान् स हरीन् शरैस्सर्वायसैर्बली ।
विव्याथाभिमुखस्सङ्ख्येभीमकायोनिशाचर ॥ 41 ॥

tāṃścaivasarvān sa harīn śaraissarvāyasairbalī |
vivyāthābhimukhassaṅkhyebhīmakāyoniśācara || 41 ||

Shloka 42

तेऽर्दिताम्बाणवर्षेणभिन्नगात्राःप्लवङ्गमाः ।
न शेकुरतिकायस्यप्रतिकर्तुम्महारणे ॥ 42 ॥

te'rditāmbāṇavarṣeṇabhinnagātrāḥplavaṅgamāḥ |
na śekuratikāyasyapratikartummahāraṇe || 42 ||

Shloka 43

तत् त्सैन्यंहरिवीराणान्त्रासयामासराक्षसः ।
मृगयूथमिवक्रुद्धोहरिर्यौवनदर्पितः ॥ 43 ॥

tat tsainyaṃharivīrāṇāntrāsayāmāsarākṣasaḥ |
mṛgayūthamivakruddhohariryauvanadarpitaḥ || 43 ||

Shloka 44

सराक्षसेन्द्रोहरिसैन्यमध्येनायुध्यमानन्निजघानकञ्चित् ।
उपेत्यरामंसधमः कलापी स गर्वितंवाक्यमिदम्बभाषे ॥ 44 ॥

sarākṣasendroharisainyamadhyenāyudhyamānannijaghānakañcit |
upetyarāmaṃsadhamaḥ kalāpī sa garvitaṃvākyamidambabhāṣe || 44 ||

Shloka 45

रथेस्थितोहंशरचापपाणिर्नप्राकृतङ्कञ्चनयोधयामि ।
यस्यास्तिकश्चिद्व्यवसाययुक्तोददातुमेक्षिप्रमिहाद्ययुद्धम् ॥ 45 ॥

rathesthitohaṃśaracāpapāṇirnaprākṛtaṅkañcanayodhayāmi |
yasyāstikaścidvyavasāyayuktodadātumekṣipramihādyayuddham || 45 ||

Shloka 46

तत्तस्यवाक्यम्ब्रुवतोनिशम्यचुकोपसौमित्रिरमित्रहन्ता ।
अमृष्यमाणश्चसमुत्पपातजग्राहचापं च ततस्स्मयित्वा ॥ 46 ॥

tattasyavākyambruvatoniśamyacukopasaumitriramitrahantā |
amṛṣyamāṇaścasamutpapātajagrāhacāpaṃ ca tatassmayitvā || 46 ||

Shloka 47

क्रुद्धस्सौमित्रिरुत्पत्यतूणादाक्षिप्यसायकम् ।
पुरस्तादतिकायस्यविचकर्षमहद्धनुः ॥ 47 ॥

kruddhassaumitrirutpatyatūṇādākṣipyasāyakam |
purastādatikāyasyavicakarṣamahaddhanuḥ || 47 ||

Shloka 48

पूरयन् स महींशैलानाकाशंसागरन्दिशः ।
ज्याशब्दोलक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ॥ 48 ॥

pūrayan sa mahīṃśailānākāśaṃsāgarandiśaḥ |
jyāśabdolakṣmaṇasyograstrāsayan rajanīcarān || 48 ||

Shloka 49

सौमित्रेश्चापनिर्घोषंश्रुत्वाप्रतिभयन्तदा ।
विसिष्मियेमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ॥ 49 ॥

saumitreścāpanirghoṣaṃśrutvāpratibhayantadā |
visiṣmiyemahātejārākṣasendrātmajobalī || 49 ||

Shloka 50

अथातिकायःकुपितोदृष्टवालक्ष्मणमुत्थितम् ।
आदायनिशितम्बाणमिदंवचनमब्रवीत् ॥ 50 ॥

athātikāyaḥkupitodṛṣṭavālakṣmaṇamutthitam |
ādāyaniśitambāṇamidaṃvacanamabravīt || 50 ||

Shloka 51

बालस्त्वमसिसौमित्रेविक्रमेष्वविचक्षणः ।
गच्छकिङ्कालसदृशम्मांयोधयतुमिच्छसि ॥ 51 ॥

bālastvamasisaumitrevikrameṣvavicakṣaṇaḥ |
gacchakiṅkālasadṛśammāṃyodhayatumicchasi || 51 ||

Shloka 52

न हिमद्बाहुसृष्टानामस्त्राणाहिमवानपि ।
सोढुमुत्सहतेवेगमन्तरिक्षमथोमही ॥ 52 ॥

na himadbāhusṛṣṭānāmastrāṇāhimavānapi |
soḍhumutsahatevegamantarikṣamathomahī || 52 ||

Shloka 53

सुखप्रसुप्तङ्कालाग्निंविबोधयितुमिच्छसि ।
न्यस्यचापन्निवर्तस्वमाप्राणान् जहिमद्गतः ॥ 53 ॥

sukhaprasuptaṅkālāgniṃvibodhayitumicchasi |
nyasyacāpannivartasvamāprāṇān jahimadgataḥ || 53 ||

Shloka 54

अथवात्वम्प्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि ।
तिष्ठप्राणान् परित्यज्यगमिष्यसियमक्ष्यम् ॥ 54 ॥

athavātvampratiṣṭabdho na nivartitumicchasi |
tiṣṭhaprāṇān parityajyagamiṣyasiyamakṣyam || 54 ||

Shloka 55

पश्यमेनिशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान् ।
ईश्वरायुधसङ्काशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥ 55 ॥

paśyameniśitānbāṇānaridarpaniṣūdanān |
īśvarāyudhasaṅkāśāṃstaptakāñcanabhūṣaṇān || 55 ||

Shloka 56

एष ते सर्पसङ्काशो बाणः पास्यति शोणितम् ।
मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम् ॥ 56 ॥

eṣa te sarpasaṅkāśo bāṇaḥ pāsyati śoṇitam |
mṛgarāja iva kruddho nāgarājasya śoṇitam || 56 ||

Shloka 57

इत्येवमुक्त्वासङ्क्रुद्धश्शरन्धनुषिसन्दधे ।
श्रुत्वातिकायस्यवचस्सरोषंसगर्वितंसम्यतिराजपुत्रः ।
स सञ्चुकोपातिबलोमनस्वीरुवाचवाक्यं च ततोमहार्थम् ॥ 57 ॥

ityevamuktvāsaṅkruddhaśśarandhanuṣisandadhe |
śrutvātikāyasyavacassaroṣaṃsagarvitaṃsamyatirājaputraḥ |
sa sañcukopātibalomanasvīruvācavākyaṃ ca tatomahārtham || 57 ||

Shloka 58

न वाक्यमात्रेणभवान् प्रधानो न कत्थनात्सत्पुरुषाभवन्ति ।
मयिस्थितेधन्विनिबाणपाणौनिदर्शयस्वात्मबलन्दुरात्मन् ॥ 58 ॥

na vākyamātreṇabhavān pradhāno na katthanātsatpuruṣābhavanti |
mayisthitedhanvinibāṇapāṇaunidarśayasvātmabalandurātman || 58 ||

Shloka 59

कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि ।
पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ॥ 59 ॥

karmaṇā sūcayātmānaṃ na vikatthitumarhasi |
pauruṣeṇa tu yo yuktaḥ sa tu śūra iti smṛtaḥ || 59 ||

Shloka 60

सर्वायुधसमायुक्तोधन्वीत्वंरथमास्थितः ।
शरैर्वायदिवाप्यस्त्रैर्दर्शयस्वपराक्रमम् ॥ 60 ॥

sarvāyudhasamāyuktodhanvītvaṃrathamāsthitaḥ |
śarairvāyadivāpyastrairdarśayasvaparākramam || 60 ||

Shloka 61

ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः ।
मारुतः कालसम्पक्वं वृन्तात्तालफलं यथा ॥ 61 ॥

tataḥ śiraste niśitaiḥ pātayiṣyāmyahaṃ śaraiḥ |
mārutaḥ kālasampakvaṃ vṛntāttālaphalaṃ yathā || 61 ||

Shloka 62

अद्यतेमामकाबाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।
पास्यन्तिरुधिरङ्गात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥ 62 ॥

adyatemāmakābāṇāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ |
pāsyantirudhiraṅgātrādbāṇaśalyāntarotthitam || 62 ||

Shloka 63

बालोऽयमितिविज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि ।
बालोवायदिवावृद्धोमृत्युञ्जानीहिसंयुगे ॥ 63 ॥

bālo'yamitivijñāya na māvajñātumarhasi |
bālovāyadivāvṛddhomṛtyuñjānīhisaṃyuge || 63 ||

Shloka 64

बालेनविष्णुनालोकास्त्रयःक्रान्तास्त्रिविक्रमैः ।
लक्ष्मणस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् ॥ 64 ॥

bālenaviṣṇunālokāstrayaḥkrāntāstrivikramaiḥ |
lakṣmaṇasyavacaśśrutvāhetumatparamārthavat || 64 ||

Shloka 65

अतिकायःप्रचुक्रोधबाणञ्चोत्तममाददे ।
ततोविद्याधराभूतादेवादैत्यामहर्षयः ॥ 65 ॥

atikāyaḥpracukrodhabāṇañcottamamādade |
tatovidyādharābhūtādevādaityāmaharṣayaḥ || 65 ||

Shloka 66

गुह्यकाश्चमहात्मानस्तद्युद्धन्द्रष्टुमागमन् ।
तोऽतिकायःकुपितश्चापमारोप्यसायकम् ॥ 66 ॥

guhyakāścamahātmānastadyuddhandraṣṭumāgaman |
to'tikāyaḥkupitaścāpamāropyasāyakam || 66 ||

Shloka 67

लक्ष्मणायप्रचिक्षेपसङ्क्षिपन्निवचाम्बरम् ।
तमापतन्तन्निशितंशरमाशीविषोपमम् ॥ 67 ॥

lakṣmaṇāyapracikṣepasaṅkṣipannivacāmbaram |
tamāpatantanniśitaṃśaramāśīviṣopamam || 67 ||

Shloka 68

अर्धचन्द्रेणचिच्छेदलक्ष्मणःपरवीरहा ।
तन्निकृत्तंशरन्दृष्टवाकृत्तभोगमिवोरगम् ॥ 68 ॥

ardhacandreṇacicchedalakṣmaṇaḥparavīrahā |
tannikṛttaṃśarandṛṣṭavākṛttabhogamivoragam || 68 ||

Shloka 69

अतिकायोभृशङ्क्रुद्धःपञ्चबाणान् समाददे ।
तान्शरान् सम्प्रचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ॥ 69 ॥

atikāyobhṛśaṅkruddhaḥpañcabāṇān samādade |
tānśarān sampracikṣepalakṣmaṇāyaniśācaraḥ || 69 ||

Shloka 70

तानप्राप्तान् शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेदभरतानुजः ।
सतान् छित्त्वाशितैर्बाणैर्लक्ष्मणःपरवीरहा ॥ 70 ॥

tānaprāptān śaraistīkṣṇaiścicchedabharatānujaḥ |
satān chittvāśitairbāṇairlakṣmaṇaḥparavīrahā || 70 ||

Shloka 71

आददेनिशितम्बाणञ्ज्वलन्तमिवतेजसा ।
तमादायधनुश्श्रेष्ठेयोजयामासलक्ष्मणः ॥ 71 ॥

ādadeniśitambāṇañjvalantamivatejasā |
tamādāyadhanuśśreṣṭheyojayāmāsalakṣmaṇaḥ || 71 ||

Shloka 72

विचकर्ष च वेगेनविससर्ज च वीर्यवान् ।
पूर्णायतविसृषेनशरेणनतपर्वणा ॥ 72 ॥

vicakarṣa ca vegenavisasarja ca vīryavān |
pūrṇāyatavisṛṣenaśareṇanataparvaṇā || 72 ||

Shloka 73

ललाटेराक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ।
सललाटेशरोमग्नस्तस्यभीमस्यरक्षसः ॥ 73 ॥

lalāṭerākṣasaśreṣṭhamājaghāna sa vīryavān |
salalāṭeśaromagnastasyabhīmasyarakṣasaḥ || 73 ||

Shloka 74

ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाहवे ।
राक्षसः प्रचकम्पे च लक्ष्मणेषु प्रकम्पितः ॥ 74 ॥

dadṛśe śoṇitenāktaḥ pannagendra ivāhave |
rākṣasaḥ pracakampe ca lakṣmaṇeṣu prakampitaḥ || 74 ||

Shloka 75

रुद्रबाणहतङ्घोरंयथात्रिपुरगोपुरम् ।
चिन्तयामासचाश्वास्यविमृश्य च महाबलः ॥ 75 ॥

rudrabāṇahataṅghoraṃyathātripuragopuram |
cintayāmāsacāśvāsyavimṛśya ca mahābalaḥ || 75 ||

Shloka 76

साधुबाणनिपातेनश्लाघनीयोऽसिमेरिपुः ।
विधायैवंविनम्यास्यन्नियम्य च भुजावुभौ ॥ 76 ॥

sādhubāṇanipātenaślāghanīyo'simeripuḥ |
vidhāyaivaṃvinamyāsyanniyamya ca bhujāvubhau || 76 ||

Shloka 77

स रथोपस्थमास्थायरथेनप्रचचार ह ।
कन्त्रीन्पञ्चसप्तेतिसायन्राक्षसर्षभः ॥ 77 ॥

sa rathopasthamāsthāyarathenapracacāra ha |
kantrīnpañcasaptetisāyanrākṣasarṣabhaḥ || 77 ||

Shloka 78

आददेसन्दधेचापिविचकर्षोत्ससर्ज च ।
तेबाणाःकालसङ्काशाराक्षसेन्द्रधुनुश्च्युताः ॥ 78 ॥

ādadesandadhecāpivicakarṣotsasarja ca |
tebāṇāḥkālasaṅkāśārākṣasendradhunuścyutāḥ || 78 ||

Shloka 79

हेमपुङ्खारविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ।
तस्तान्राक्षसोत्सृष्टान्शरौघान्राघवानुजः ॥ 79 ॥

hemapuṅkhāraviprakhyāścakrurdīptamivāmbaram |
tastānrākṣasotsṛṣṭānśaraughānrāghavānujaḥ || 79 ||

Shloka 80

असम्ब्रान्तःप्रचिच्छेदनिशितैर्बहुभिश्शरैः ।
तान् शरान्युधिसम्प्रेक्ष्यनिकृत्तान्रावणात्मजः ॥ 80 ॥

asambrāntaḥpracicchedaniśitairbahubhiśśaraiḥ |
tān śarānyudhisamprekṣyanikṛttānrāvaṇātmajaḥ || 80 ||

Shloka 81

चुकोपत्रिदशेन्द्रारिर्जग्राहनिशितंशरम् ।
ससन्धायमहातेजास्तम्बाणंसहसोत्सृजत् ॥ 81 ॥

cukopatridaśendrārirjagrāhaniśitaṃśaram |
sasandhāyamahātejāstambāṇaṃsahasotsṛjat || 81 ||

Shloka 82

तेनस्सौमित्रिमायान्तमाजघानस्तनान्तरे ।
अतिकायेनसौमित्रिस्ताडितोयुधिवक्षसि ॥ 82 ॥

tenassaumitrimāyāntamājaghānastanāntare |
atikāyenasaumitristāḍitoyudhivakṣasi || 82 ||

Shloka 83

सुस्राव रुधिरं तीव्रं मदं मत्त इव द्विपः ।
स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा विभुः ॥ 83 ॥

susrāva rudhiraṃ tīvraṃ madaṃ matta iva dvipaḥ |
sa cakāra tadātmānaṃ viśalyaṃ sahasā vibhuḥ || 83 ||

Shloka 84

जग्राह च शरन्तीक्ष्णमस्त्रेणापिचसन्दधे ।
आग्नेयेनतदाऽस्त्रेणयोजयामाससायकम् ॥ 84 ॥

jagrāha ca śarantīkṣṇamastreṇāpicasandadhe |
āgneyenatadā'streṇayojayāmāsasāyakam || 84 ||

Shloka 85

स जज्वालतदाबाणोधनुष्यस्यमहात्मनः ।
अतिकायोतितेजस्वीसौरमस्त्रंसमादधे ॥ 85 ॥

sa jajvālatadābāṇodhanuṣyasyamahātmanaḥ |
atikāyotitejasvīsauramastraṃsamādadhe || 85 ||

Shloka 86

तेनबाणम्भुजङ्गाभंहेमपुङ्खमयोजयत् ।
तदस्त्रञ्ज्वलितङ्घोरंलक्ष्मणश्शरमाहितम् ॥ 86 ॥

tenabāṇambhujaṅgābhaṃhemapuṅkhamayojayat |
tadastrañjvalitaṅghoraṃlakṣmaṇaśśaramāhitam || 86 ||

Shloka 87

अतिकायायचिक्षेपकालदण्डमिवान्तकः ।
आग्नेयेनाभिसंयुक्तन्दृष्टवाबाणन्निशाचरः ॥ 87 ॥

atikāyāyacikṣepakāladaṇḍamivāntakaḥ |
āgneyenābhisaṃyuktandṛṣṭavābāṇanniśācaraḥ || 87 ||

Shloka 88

उत्ससर्जतदाबाणन्दीप्तंसूर्यास्त्रयोजितम् ।
तावुभावम्बरेबाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ 88 ॥

utsasarjatadābāṇandīptaṃsūryāstrayojitam |
tāvubhāvambarebāṇāvanyonyamabhijaghnatuḥ || 88 ||

Shloka 89

तेजसासम्प्रदीप्ताग्रौक्रुद्धाविवभुजङ्गमौ ।
तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ॥ 89 ॥

tejasāsampradīptāgraukruddhāvivabhujaṅgamau |
tāvanyonyaṃvinirdahyapetaturdharaṇītale || 89 ||

Shloka 90

निरर्चिषौभस्मकृतौ न भ्राजेतेशरोत्तमौ ।
तावुभौदीप्यमानौस्म न भ्राजेतेमहीतले ॥ 90 ॥

nirarciṣaubhasmakṛtau na bhrājeteśarottamau |
tāvubhaudīpyamānausma na bhrājetemahītale || 90 ||

Shloka 91

ततोऽतिकायस्सङ्कृद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् ।
तत्प्रचिच्छेदसौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेणवीर्यवान् ॥ 91 ॥

tato'tikāyassaṅkṛddhastvastramaiṣīkamutsṛjat |
tatpracicchedasaumitrirastramaindreṇavīryavān || 91 ||

Shloka 92

ऐषीकन्निहतन्दृष्टवारुषितोरावणात्मजः ।
याम्येनार्स्तेणसङ्कृद्धोयोजयामाससायकम् ॥ 92 ॥

aiṣīkannihatandṛṣṭavāruṣitorāvaṇātmajaḥ |
yāmyenārsteṇasaṅkṛddhoyojayāmāsasāyakam || 92 ||

Shloka 93

ततस्तदस्त्रञ्चिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।
वायव्येनतदस्त्रेणनिजघान स लक्ष्मणः ॥ 93 ॥

tatastadastrañcikṣepalakṣmaṇāyaniśācaraḥ |
vāyavyenatadastreṇanijaghāna sa lakṣmaṇaḥ || 93 ||

Shloka 94

अथैनंशरधाराभिर्धाराभिरिवतोयदः ।
अभ्यवर्षत्सुसङ्कृद्धोलक्ष्मणोरावणात्मजम् ॥ 94 ॥

athainaṃśaradhārābhirdhārābhirivatoyadaḥ |
abhyavarṣatsusaṅkṛddholakṣmaṇorāvaṇātmajam || 94 ||

Shloka 95

तेऽतिकायंसमासाद्यकवचेवज्रभूषिते ।
भग्नाग्रशल्यास्सहसापेतुर्बाणामहीतले ॥ 95 ॥

te'tikāyaṃsamāsādyakavacevajrabhūṣite |
bhagnāgraśalyāssahasāpeturbāṇāmahītale || 95 ||

Shloka 96

तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।
अभ्यवर्षन्महेषूणांसहस्रेणमहायशाः ॥ 96 ॥

tānmoghānabhisamprekṣyalakṣmaṇaḥparavīrahā |
abhyavarṣanmaheṣūṇāṃsahasreṇamahāyaśāḥ || 96 ||

Shloka 97

स वृष्यमाणोबाणौघैरतिकायोमहाबलः ।
अवध्यकवचस्सङ्ख्येराक्षसोनैवविव्यथे ॥ 97 ॥

sa vṛṣyamāṇobāṇaughairatikāyomahābalaḥ |
avadhyakavacassaṅkhyerākṣasonaivavivyathe || 97 ||

Shloka 98

शरञ्चाशीविषाकारंलक्ष्मणायव्यपासृजत् ।
स तेनविद्धस्सौमित्रिर्मर्मदेशेशरेण ह ॥ 98 ॥

śarañcāśīviṣākāraṃlakṣmaṇāyavyapāsṛjat |
sa tenaviddhassaumitrirmarmadeśeśareṇa ha || 98 ||

Shloka 99

मुहूर्तमात्रन्निस्सञ्ज्ञोह्यभवच्छत्रुतापनः ।
ततःस्सञ्ज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ॥ 99 ॥

muhūrtamātrannissañjñohyabhavacchatrutāpanaḥ |
tataḥssañjñāmupālabhyacaturbhissāyakottamaiḥ || 99 ||

Shloka 100

निजघानहयान्सङ्ख्येसारथिं च महाबलः ।
ध्वजस्योन्मथनङ्कृत्वाशरवर्षैररिन्दमः ॥ 100 ॥

nijaghānahayānsaṅkhyesārathiṃ ca mahābalaḥ |
dhvajasyonmathanaṅkṛtvāśaravarṣairarindamaḥ || 100 ||

Shloka 101

असम्भ्रान्तस्ससौमित्रिस्तान्शरानभिलक्षितान् ।
मुमोचलक्ष्मणोबाणान्वधार्थन्तस्यरक्षसः ॥ 101 ॥

asambhrāntassasaumitristānśarānabhilakṣitān |
mumocalakṣmaṇobāṇānvadhārthantasyarakṣasaḥ || 101 ||

Shloka 102

न शशाकरुजङ्कर्तुंयुधितस्यनरोत्तमः ।
अथैनमभ्युपागम्यवायुर्वाक्यमुवाच ह ॥ 102 ॥

na śaśākarujaṅkartuṃyudhitasyanarottamaḥ |
athainamabhyupāgamyavāyurvākyamuvāca ha || 102 ||

Shloka 103

ब्रह्मदत्तवरो ह्येष अवध्य कवचावृतः ।
ब्राह्मेणास्त्रेण भिन्ध्येनमेष वध्यो हि नान्यथा ॥ 103 ॥

brahmadattavaro hyeṣa avadhya kavacāvṛtaḥ |
brāhmeṇāstreṇa bhindhyenameṣa vadhyo hi nānyathā || 103 ||

Shloka 104

अवध्यएषह्यन्येषामस्त्राणाङ्कवचीबली ।
ततस्तुवायोर्वचनन्निशम्यसौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।
समाददेबाणममोघवेगन्तद्ब्राह्ममस्त्रंसहसानियोज्य ॥ 104 ॥

avadhyaeṣahyanyeṣāmastrāṇāṅkavacībalī |
tatastuvāyorvacananniśamyasaumitririndrapratimānavīryaḥ |
samādadebāṇamamoghavegantadbrāhmamastraṃsahasāniyojya || 104 ||

Shloka 105

नियुज्यमानेसौमित्रिणाबाणवरेशिताग्रे ।
दिशश्चचन्द्रर्कमहाग्रहाश्चनभश्चतत्रासचचालचोर्वी ॥ 105 ॥

niyujyamānesaumitriṇābāṇavareśitāgre |
diśaścacandrarkamahāgrahāścanabhaścatatrāsacacālacorvī || 105 ||

Shloka 106

तम्ब्रह्मणोऽस्त्रेणनियुज्यचापेशरंसुपुङ्खंयमदूतकल्पम् ।
सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्यतस्यससर्जबाणंयुधिवज्रकल्पम् ॥ 106 ॥

tambrahmaṇo'streṇaniyujyacāpeśaraṃsupuṅkhaṃyamadūtakalpam |
saumitririndrārisutasyatasyasasarjabāṇaṃyudhivajrakalpam || 106 ||

Shloka 107

तंलक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगंसमापतन्तञ्ज्यलनप्रकाशम् ।
सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खन्तदाऽतिकायस्समरेददर्श ॥ 107 ॥

taṃlakṣmaṇotsṛṣṭamamoghavegaṃsamāpatantañjyalanaprakāśam |
suparṇavajrottamacitrapuṅkhantadā'tikāyassamaredadarśa || 107 ||

Shloka 108

तम्प्रेक्षमाणस्सहसाऽतिकायोजघानबाणैर्निशितैरनेकैः ।
स सायकस्तस्यसुपर्णवेगस्तदातिकायस्यजगामपार्श्वम् ॥ 108 ॥

tamprekṣamāṇassahasā'tikāyojaghānabāṇairniśitairanekaiḥ |
sa sāyakastasyasuparṇavegastadātikāyasyajagāmapārśvam || 108 ||

Shloka 109

तमागतम्प्रेक्ष्यतदातिकायोबाणम्प्रदीप्तान्तककालकल्पम् ।
जघानक्त्यृष्टिगदाकुठारैशूलैर्हुलैश्चाप्यविपन्नचेता ॥ 109 ॥

tamāgatamprekṣyatadātikāyobāṇampradīptāntakakālakalpam |
jaghānaktyṛṣṭigadākuṭhāraiśūlairhulaiścāpyavipannacetā || 109 ||

Shloka 110

तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणिमोघानिकृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः ।
प्रगृह्यतस्यैवकिरीटजुष्टं ततोऽतिकायस्यशिरोजहार ॥ 110 ॥

tānyāyudhānyadbhutavigrahāṇimoghānikṛtvā sa śaro'gnidīptaḥ |
pragṛhyatasyaivakirīṭajuṣṭaṃ tato'tikāyasyaśirojahāra || 110 ||

Shloka 111

तछचिरस्सशिरस्त्राणंलक्ष्मणेषुप्रपीडितम् ।
पपातसहसाभूमौशृङ्गंहिमवतोयथा ॥ 111 ॥

tachacirassaśirastrāṇaṃlakṣmaṇeṣuprapīḍitam |
papātasahasābhūmauśṛṅgaṃhimavatoyathā || 111 ||

Shloka 112

तम्भूमौनिपतितन्दृष्टवाविक्षिप्तभूषणं बभूवुर्व्यथितास्सर्वेहतशेषानिशाचराः ॥ 112 ॥

tambhūmaunipatitandṛṣṭavāvikṣiptabhūṣaṇaṃ babhūvurvyathitāssarvehataśeṣāniśācarāḥ || 112 ||

Shloka 113

तेविषण्णमुखादीनाःप्रहारजनितश्रमाः ।
विनेदुरुच्चैर्बहवस्सहसाविस्वरैस्स्वरैः ॥ 113 ॥

teviṣaṇṇamukhādīnāḥprahārajanitaśramāḥ |
vineduruccairbahavassahasāvisvaraissvaraiḥ || 113 ||

Shloka 114

ततस्तेत्वरितंयातानिरपेक्षानिशाचराः ।
पुरीमभिमुखाभीताद्रवन्तोनायकेहते ॥ 114 ॥

tatastetvaritaṃyātānirapekṣāniśācarāḥ |
purīmabhimukhābhītādravantonāyakehate || 114 ||

Shloka 115

प्रहर्षयुक्ताबहवस्तुवानराःप्रबुद्दपद्मप्रतिमाननास्तदा ।
अपूजयन्लक्ष्मणविष्टभागिनंहतेरिपौभीमबलेदुरासदे ॥ 115 ॥

praharṣayuktābahavastuvānarāḥprabuddapadmapratimānanāstadā |
apūjayanlakṣmaṇaviṣṭabhāginaṃhateripaubhīmabaledurāsade || 115 ||

Shloka 116

अतिबलमतिकायमभ्रकल्पंयुधिविनिपात्य स लक्ष्मणःप्रहृष्टः ।
त्वरितमथतदा स रामपार्श्वङ्कपिनिवहैश्चसुपूजितोजगाम ॥ 116 ॥

atibalamatikāyamabhrakalpaṃyudhivinipātya sa lakṣmaṇaḥprahṛṣṭaḥ |
tvaritamathatadā sa rāmapārśvaṅkapinivahaiścasupūjitojagāma || 116 ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकसप्ततितमस्सर्गः ॥

6.71 युद्धकाण्ड - एकसप्ततितम सर्गः