શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।
અથ ચતુર્દશાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ।
તાસાંવિલપમાનાનાન્તદારાક્ષસયોષિતામ્ ।
જ્યેષ્ઠાપત્નીપ્રિયાજીનાભર્તારંસમુદૈક્ષત ॥ 1 ॥
દશગ્રીવંહતન્દૃષ્ટવારામેણાચિન્ત્યકર્મણા ।
પતિમ્મણ્ડોદરીતત્રકૃપણાપર્યદેવયત્ ॥ 2 ॥
નનુનામમહાબાહોતવવૈશ્રવણાનુજ ।
ક્રુદ્ધસ્યપ્રમુખેસ્થાતુન્ત્રસ્યત્યપિપુરન્દરઃ ॥ 3 ॥
ઋષયશ્ચમહાન્તોઽપિગન્ધર્વાશ્ચયશસ્વિનઃ ।
નનુનામતવોદ્વેગાચ્ચારણાશ્ચદિશોગતાઃ ॥ 4 ॥
સ ત્વમ્માનુષમાત્રેણરામેણયુધિનિર્જિતઃ ।
ન વ્યપત્રપસેરાજન્ કિમિદંરાક્ષસેશ્વર ॥ 5 ॥
કથન્ત્રૈલોક્યમાક્રમ્યશ્રિયાવીર્યેણચાન્વિતમ્ ।
અવિષહ્યઞ્જઘાનત્વામ્માનુષોવનગોચરઃ ॥ 6 ॥
માનુષાણામવિષયેચરતઃકામરૂપિણઃ ।
વિનાશસ્તવરામેણસમ્યુગેનોપપદ્યતે ॥ 7 ॥
ન ચૈતત્કર્મરામસ્યશ્રદ્ધધામિચમૂમુખે ।
સર્વતસ્સમુપેતસ્યતવતેનાભિમર્ષણમ્ ॥ 8 ॥
યદૈવ ચ જનસ્થાનેરાક્ષસૈર્ભહુનિર્વવૃતઃ ।
ખરસ્તવહતોભ્રાતાતદૈવાસૌ ન માનુષઃ ॥ 9 ॥
યદૈવનગરીંલઙ્કાન્દુષ્પ્રવેશાંસુરૈરપિ ।
પ્રવિષ્ટોહનુમાન્વીર્યાત્તદૈવવ્યથિતાવયમ્ ॥ 10 ॥
યદૈવવાનરૈર્ઘોરૈર્બદ્ધસ્સેતુર્મહાર્ણવે ।
તદૈવહૃદયેનાહંશઙ્કેરામમમાનુષમ્ ॥ 11 ॥
અથવારામરૂપેણકૃતાન્તસ્સ્વયમાગતઃ ।
માયાન્તવવિનાશાયવિધાયાપ્રતિતર્કિતામ્ ॥ 12 ॥
અથવાવાસવેનત્વન્ધર્ષિતોઽપિમહાબલ ।
વાસવસ્યતુકાશક્તિસ્ત્વાન્દ્રષ્ટુમપિસંયુગે ॥ 13 ॥
વ્યક્તમેષમહાયોગીપરમાત્માસનાતનઃ ।
અનાદિમધ્યનિધનોમહતમ્પરમોમહાન્ ॥ 14 ॥
તમસઃપરમોધાતાશઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
શ્રીવત્સવક્ષાનિત્યશ્રીરજય્યશ્શાશ્વતોધ્રુવઃ ॥ 15 ॥
માનુષંરૂપમાસ્થાયવિષ્ણુસ્સત્યપરાક્રમઃ ।
સર્વૈઃપરિવૃતોદેવૈર્વાનરત્વમુપાગતૈઃ ॥ 16 ॥
સર્વલોકેશ્વર્શ્રીમાન્લોકાનાંહિતકામ્યયા ।
સરાક્ષસરપરીવારંહતવાંસ્ત્વામ્મહાદ્યુતિઃ ॥ 17 ॥
ઇન્દ્રિયાણિપુરાજિત્વાજિતન્ત્રિભુવનન્ત્વયા ।
સ્મરદ્ભિરિવતદ્વૈરમિન્દ્રિયૈરેવનિર્જિતઃ ॥ 18 ॥
યદૈવહિજનસ્થાનેરાક્ષસૈર્ભહુભિર્વૃતઃ ।
ખરસ્તુનિહતોભ્રાતાતદારામો ન માનુષઃ ॥ 19 ॥
યદૈવનગરીંલઙ્કાન્દુષ્પ્રવેશાંસુરૈરપિ ।
પ્રવિષ્ટોહનુમાન્વીર્યાત્તદૈવવ્યથિતાવયમ્ ॥ 20 ॥
ક્રિયતામવિરોધશ્ચરાઘવેણેતિયન્મયા ।
ઉચ્યમાનં ન ગૃહ્ણાસિતસ્યેયંવ્યુષ્ટિરાગતા ॥ 21 ॥
અકસ્માચ્છાભિકામોઽસિસીતાંરાક્ષસપુઙ્ગવઃ ।
ઐશ્વર્યસ્યવિનાશાયદેહસ્યસ્વજનસ્ય ચ ॥ 22 ॥
અરુન્ધત્યાવિશિષ્ટાન્તાંરોહિણ્યાશ્ચાપિદુર્મતે ।
સીતાન્ધર્ષયતામાન્યાન્ત્વયાહ્યસદૃશઙ્કૃતમ્ ॥ 23 ॥
વસુધાયાહિવસુધાંશ્રિયઃશ્રીમ્ભર્તૃવત્સલામ્ ।
સીતાંસર્વાનવદ્યાઙ્ગીમરણ્યેવિજનેશુભામ્ ॥ 24 ॥
આનયિત્વાતુતાન્દીનાઞ્છદ્મનાત્મસ્વદૂષણ ।
અપ્રાપ્યતઞ્ચૈવકામમ્મૈથિલીસઙ્ગમેકૃતમ્ ॥ 25 ॥
પતિવ્રતાયાસ્તપસાનૂનન્દગ્ધોઽસિમેપ્રભો ।
તદૈવયન્નદગ્ધગદ્ધસ્ત્વન્ધર્ષયંસ્તનુમમધ્યમામ્ ।
દેવાભિભ્યતેતેસર્વેસેન્દ્રાઃસાનાગ્નીપુરોગમાઃ ॥ 26 ॥
અવશ્યમેવલભતેફલમ્પાપસ્યકર્મણઃ ।
ઘોરમ્પર્યાગતેકાલેકર્તાનાસ્ત્યત્રસંશયઃ ॥ 27 ॥
ન કુલેન ન રૂપેણ ન દાક્ષિણ્યેનમૈથિલી ।
મયાધિકાવાતુલ્યાવાતત્ત્વમ્મોહાન્નબુધ્યસે ॥ 28 ॥
સર્વદાસર્વભૂતાનાન્નાસ્તિમુત્યુરલક્ષણઃ ।
તવતાવદયમ્મૃત્યુર્મૈથિલીકૃતલક્ષણઃ ॥ 29 ॥
સીતાનિમિત્તજોમૃત્યુસ્ત્વયાદૂરાદુપાહૃતઃ ।
મૈથિલીસહરામેણવિશોકાવિહરિષ્યતિ ॥ 30 ॥
અલ્પપુણ્યાત્વહઙ્ઘોરેપતિતાશોકસાગરે ।
કૈલાસેમન્દરેમેરૌતથાચૈત્રરથેવને ॥ 31 ॥
દેવોદ્યાનેષુસર્વેષુવિહૃત્યસહિતાત્વયા ।
વિમાનેનાનુરૂપેણયાયામ્યતુલયાશ્રિયા ॥ 32 ॥
પશ્યન્તિવિવિધાન્દેશાંસ્તાંસ્તાંશ્ચિત્રસ્રગમ્બરા ।
ભ્રમ્શિતાકામભોગેભ્યઃસાસ્મિવીરવધાત્તવ ॥ 33 ॥
સૈવાન્યેવાસ્મિસમ્વૃત્તાધિગ્રાજ્ઞાઞ્ચઞ્ચલાઃશ્રિયઃ ।
હારાજન્ સુકુમારન્તેસુભ્રુસુત્વક્સમુન્નસમ્ ॥ 34 ॥
કાન્તિશ્રીદ્યુતિભિસ્તુલ્યમિન્દુપદ્મદિવાકરૈઃ ।
કિરીટકૂટોજ્જ્વલિતન્તામ્રાસ્યન્દીપ્તકુણ્ડલમ્ ॥ 35 ॥
મદવ્યાકુલલોલાક્ષમ્ભૂત્વાયત્પાનભૂમિષુ ।
વિવિધસ્રગ્ધરઞ્ચારુવલ્ગુસ્મિતકથંશુભમ્ ॥ 36 ॥
તદેવાદ્યતવૈવંહિવક્ત્રં ન ભ્રાજતેપ્રભો ।
રામસાયકનિર્ભિન્નંરક્તંરુધિરવિસ્રવૈઃ ॥ 37 ॥
વીશીર્ણમેદોમસ્તિષ્કંરૂક્ષસ્યન્દનરેણુભિઃ ।
હાપશ્ચિમામેસમ્પ્રાપ્તાદશાવૈધવ્યદાયિની ॥ 38 ॥
યામયાસીન્નસુમ્બદ્ધાકદાચિદપિમન્દયા ।
પતાદાનવરાજોમેભર્તામેરાક્ષસેશ્વરઃ ॥ 39 ॥
પુત્રોમેશક્રનિર્જેતાઇત્યહઙ્ગર્વિતાભૃશમ્ ।
દૃપ્તામર્દનાઃશૂરાઃપ્રખ્યાતબલપૌરુષાઃ ॥ 40 ॥
અકુતશ્ચિદ્ભયાનાથામમેત્યાસીન્મતિર્દૃઢા ।
તેષામેવમ્પ્રભાવાણાંયુષ્માકંરાક્ષસર્ષભાઃ ॥ 41 ॥
કથમ્ભયમસમ્બુદ્ધમ્માનુષાદિદમાગતમ્ ।
સ્નિગ્ધેન્દ્રનીલનીલન્તુપ્રાંશુશૈલોપમમ્મહત્ ॥ 42 ॥
કેયૂરાઙ્ગદવૈડૂર્યમુક્તાહારસ્રગુજ્જ્વલમ્ ।
કાન્તંવિહારેષ્વધિકન્દીપ્તાંસઙ્ગ્રામભૂમિષુ ॥ 43 ॥
ભાત્યાભરણભાભિર્યદ્વિદ્યુદ્ભિરિવતોયદઃ ।
તદેવાદ્યશરીરન્તેતીક્ષ્ણૈર્નૈકશરૈશ્ચિતમ્ ॥ 44 ॥
પુનર્દુર્લભસમ્પર્શમ્પરિષ્વક્તું ન શક્યતે ।
શ્વાવિધઃશલકૈર્યદ્વદ્ભાણૈર્લગ્નૈર્નિરન્તરમ્ ॥ 45 ॥
સ્વર્પિતૈર્મર્મસુભૃશંસઞ્છિન્નસ્નાયુબન્ધનમ્ ।
ક્ષિતૌનિપતિતંરાજન્ શ્યામંવૈરુધિરચ્છવિ ॥ 46 ॥
વજ્રપ્રહારાભિહતોવિકીર્ણૈવપર્વતઃ ।
હાસ્વપ્નસ્સત્યમેવેદન્ત્વંરામેણકથંહતઃ ॥ 47 ॥
ત્વમ્મૃત્યોરપિમૃત્યુસ્સ્યાઃકથમ્મૃત્યુવશઙ્ગતઃ ત્રૈલોક્યવસુભોક્તારન્ત્રૈલોક્યોદ્વેગદમ્મહત્ ॥ 48 ॥
જેતારંલોકપાલાનાઙ્ક્ષેપ્તારાંશઙ્કરસ્ય ચ ।
દૃપ્તાનાન્નિગ્રહીતારમાવિષ્કૃતપરાક્રમમ્ ॥ 49 ॥
લોકક્ષોભયિતારં ચ નાદૈર્ભૂતવિરાવિણમ્ ।
ઓજસાદૃપ્તવાક્યાનાંવક્તારંરિપુસન્નિધૌ ॥ 50 ॥
સ્વયૂથભૃત્યગોપ્તારંહન્તારમ્ભીમકર્મણામ્ ।
હન્તારન્દાનવેન્દ્રાણાંયક્ષાણાં ચ સહસ્રશઃ ॥ 51 ॥
નિવાતકવચાનાં ચ સઙ્ગ્રહીતારમાહવે ।
નૈકયજ્ઞવિલોપ્તારન્ત્રાતારંસ્વજનસ્ય ચ ॥ 52 ॥
ધર્મવ્યવસ્થાભેત્તારમ્માયાસ્રષ્ટારમાહવે ।
દેવાસુરનૃકન્યાનામાહર્તારન્તતસ્તતઃ ॥ 53 ॥
શત્રુસ્ત્રીશોકદાતારં નેતારં સ્વજનસ્ય ચ ।
લઙ્કાદ્વીપસ્યગોપ્તારઙ્કર્તારમ્ભીમકર્મણામ્ ॥ 54 ॥
અસ્માકઙ્કામભોગાનાન્દાતારંરથિનાંવરમ્ ।
એવમ્પ્રભાવમ્ભર્તારન્દૃષ્ટવારામેણપાતિતમ્ ॥ 55 ॥
સ્થિરાસ્મિયાદેહમિમન્ધારયામિહતપ્રિયા ।
શયનેષુમહાર્હેષુશયિત્વારાક્ષસેશ્વર ॥ 56 ॥
ઇહકર્માત્પ્રસુપ્તોઽસિધરણ્યાંરેણુગુણ્ઠિતઃ ।
યદાતેતનયશ્શસ્તોલક્ષ્મણેનેન્દ્રજિદ્યુધિ ॥ 57 ॥
તદાત્વભિહતાતીવ્રમદ્યત્વસ્મિનિપાતિતા ।
સાહમ્બન્ધુજનૈર્હીનાહીનાનાથેન ચ ત્વયા ॥ 58 ॥
વિહીનાકામભોગૈશ્ચશોચિષ્યેશાશ્વતીસ્સમાઃ ।
પ્રપન્નોદીર્ઘમધ્વાનંરાજન્નદ્યસુદુર્ગમમ્ ॥ 59 ॥
નયમામપિદુઃખાર્તાં ન વર્તિષ્યેત્વયાવિના ।
કસ્માત્ત્વમ્માંવિહાયેહકૃપણાઙ્ગન્તુમિચ્છસિ ॥ 60 ॥
દીનાંવિલપતીમ્મન્દાઙ્કિંવામાન્નાભિભાષસે ।
દૃષ્ટવા ન ખલ્વભિક્રુદ્ધોમામિહાનવકુણ્ઠિતામ્ ॥ 61 ॥
નિર્ગતાન્નગરદ્વારાત્પદ્ભ્યામેવાગતામ્પ્રભો ।
પશ્યેષ્ટદારદારાંસ્તેભ્રષ્ટલજ્જાવકુણ્ઠિતાન્ ॥ 62 ॥
બહિર્નિષ્પતિતાન્સર્વાન્કથન્દૃષ્ટવા ન કુપ્યસિ ।
અયઙ્ક્રીડાસહાયસ્તેઽનાથેલાલપ્યતેજનઃ ॥ 63 ॥
ન ચૈવમાશ્વાસયસિકિંવા ન બહુમન્યસે ।
યાઃસ્ત્વયાવિધવારાજન્કૃતાનૈકાઃકુલસ્ત્રિયઃ ॥ 64 ॥
પતિવ્રતાધર્મરતાગુરુશુશ્રૂષણેરતાઃ ।
તાભિશ્શોકાભિતપ્તાભિશ્શપ્તઃપરવશઙ્ગતઃ ॥ 65 ॥
ત્વયાવિપ્રકૃતાભિર્યત્તદાશપ્તન્તદાગતમ્ ।
પ્રવાદસ્સત્યએવાયન્ત્વામ્પ્રતિપ્રાયશોનૃપ ॥ 66 ॥
પ્રતિવ્રતાનાન્નાકસ્માત્સપત્નત્યશ્રૂણિભૂતલે ।
કથં ચ નામતેરાજન્ લોકાનાક્રમ્યતેજસા ॥ 67 ॥
નારીચૌર્યમિદઙ્ક્ષુદ્રઙ્કૃતંશૌણ્ડીર્યમાનિના ।
અપનીયાશ્રમાદ્રામંયન્મૃગચ્છદ્મનાત્વયા ॥ 68 ॥
આનીતારામપનતીસાતત્તેકાતર્યલક્ષણમ્ ।
કાતર્યં ન ચ તેયુદ્ધેકદાચિત્સંસ્મરામ્યહમ્ ॥ 69 ॥
તત્તુભાગ્યવિપર્યાસાન્નૂનન્તેપક્વલક્ષણમ્ ।
અતીતાનાગતાર્થજ્ઞોવર્તમાનવિચક્ષણઃ ॥ 70 ॥
મૈથિલીમાહૃતાન્દૃષ્ટવાધ્યાત્વાનિઃશ્વસ્યચાયતમ્ ।
સત્યવાક્યમહાબાહો દેવરોમેયદબ્રવીત્ ॥ 71 ॥
અયંરાક્ષસમુખ્યાનાંવિનાશઃપર્યુપસ્થિતઃ ।
કામક્રોધસમુત્થેનવ્યસનેનપ્રસઙ્ગિના ॥ 72 ॥
નિર્વૃત્તસ્ત્વત્કૃતેઽનર્થઃસોઽયમ્મૂલહરોમહાન્ ।
ત્વયાકૃતમિદંસર્વમનાધંરાક્ષસઙ્કુલમ્ ॥ 73 ॥
હિત્વંશોચિતવ્યોમેપ્રખ્યાતબલપૌરુષઃ ।
સ્ત્રીસ્વભાવાત્તુમેબુદ્ધિઃકારુણ્યેપરિવર્તતે ॥ 74 ॥
સુકૃતન્દુષ્કૃતં ચ ત્વઙ્ગૃહીત્વાસ્વાઙ્ગતિઙ્ગતઃ ।
આત્માનમનુશોચામિત્વદ્વિનાશેનદુઃખિતામ્ ॥ 75 ॥
સુહૃદાંહિતકામાનાં ન શ્રુતંવચનન્ત્વયા ।
ભ્રાત્રૂણાઞ્ચૈવકાર્ત્ન્સનહિતમુક્તન્દશાનન ॥ 76 ॥
હેત્વર્થયુક્તંવિધિવચ્છ્રેયસ્કરમદારુણમ્ ।
વિભીષણેનાભિહિતં ન કૃતંહેતુમત્ત્વયા ॥ 77 ॥
મારીચકુમ્ભકર્ણાભ્યાંવાક્યમ્મમપિતુસ્તથા ।
ન શ્રુતંવીર્યમત્તેનતસ્યેદમ્ફલમીદૃશમ્ ॥ 78 ॥
નીલજીમૂતસઙ્કાશ પીતામ્બરશુભાઙ્ગદ ।
સ્વગાત્રાણિવિનિક્ષિપ્યકિંશેષેરુધિરાપ્લુતઃ ॥ 79 ॥
પ્રસુપ્તૈવશોકાર્તાઙ્કિમ્માં ન પ્રતિભાષસે ।
મહાવીર્યસ્યદક્ષસ્યસમ્યુગેષ્વપલાયિનઃ ॥ 80 ॥
યાતુધાનસ્યદૌહિત્રીઙ્કિમ્માં ન પ્રતિભાષસે ।
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠકિંશેષેનવેપરિભવેકૃતે ॥ 81 ॥
અદ્યવૈનિર્ભયાલઙ્કામ્પ્રવિષ્ટાંસૂર્યરશ્મયઃ ।
યેનસૂદયસેશત્રૂન્ સમરેસૂર્યવર્ચસા ॥ 82 ॥
વજ્રંવજ્રધરસ્યેવસોઽયન્તેસતતાર્ચિતઃ ।
રણેબહુપ્રહરણોહેમજાપરિષ્કૃતઃ ॥ 83 ॥
પરિઘોવ્યવકીર્ણસ્તેબાણૈશ્ચિન્નૈઃસહસ્રધા ।
અપ્રિયામિવોપસઙ્ગૃહ્યકિંશેષેરણમેદિનીમ્ ॥ 84 ॥
અપ્રિયામિવકસ્માચ્છમાન્નેચ્છસ્યભિભાષિતુમ્ ।
ધિગસ્તુહૃદયંયસ્યામમેદં ન સહસ્રધા ॥ 85 ॥
ત્વયિપઞ્ચત્વમાપન્નેફલતેશોકપીડિતમ્ ।
ઇત્યેવંવિલપન્તિસાબાષ્પપર્યાકુલેક્ષણા ॥ 86 ॥
સ્નેહોપસ્કન્નહૃદયા તદા મોહામુપાગમત્ ।
કશ્મલાભિહતાસન્નાબભૌસારાવણોરસિ ॥ 87 ॥
સ્નધ્યાનુરક્તેજલદેદીપ્તાવિદ્યુદિવોજ્જ્વલા ।
તથાગતંસમુત્થાપ્યસપત્નયસ્તામ્ભૃશાતુરાઃ ॥ 88 ॥
પર્યવસ્થાપયામાસૂરુદન્ત્યોરુદતીમ્ભૃશમ્ ।
ન તેસુવિદિતાદેવિલોકાનાંસ્થિતિરધ્રુવા ॥ 89 ॥
દશાવિભાગપર્યાયેરાજ્ઞાંવૈચઞ્ચલાઃશ્રિયઃ ।
ઇત્યેવમુચ્યમાનાસાસશબ્દમ્પ્રરુરોદ હ ॥ 90 ॥
સ્નાપયન્તીતદાસ્રેણસ્તનૌવક્રંસુનિર્મલમ્ ।
એતસ્મિન્નન્તરેરામોવિભીષણમુવાચ હ ॥ 91 ॥
સંસ્કારઃક્રિયતામ્ભ્રાતુઃસ્ત્રીગણઃપરિસાન્ત્વ્યતામ્ ।
તમુવાચતતોધીમાન્ વિભીષણૈદંવચઃ ॥ 92 ॥
વિમૃશ્યબુદ્ધ્યાધર્મજ્ઞોધર્માર્થસહિતંહિતમ્ ।
ત્યક્તધર્મવ્રતંશૂરન્નૃશંસમનૃતન્તથા ॥ 93 ॥
નાહમર્હોઽસ્મિસંસ્કર્તુમ્પરદારાભિમર્શિનમ્ ।
ભ્રાતૃરૂપઃહિમેશત્રુરેષસર્વાહિતેરતઃ ॥ 94 ॥
રાવણોનાર્હતેપૂજામ્પૂજ્યોઽપિગુરુગૌરવાત્ ।
નૃશંસૈતિમાંરામ વક્ષ્યન્તિમનુજાભુવિ ॥ 95 ॥
શ્રુત્વાતસ્યાગુણાન્સર્વેવક્ષ્યન્તિસુકૃતમ્પુનઃ ।
તચ્છ્રુત્વાપરમપ્રીતોરામોધર્મભૃતાંવરઃ ॥ 96 ॥
વિભીષણમુવાચેદંવાક્યજ્ઞંવાક્યકોવિદઃ ।
તવાપિમેપ્રિયઙ્કાર્યન્ત્વત્પ્રભાવાન્મયાજિતમ્ ॥ 97 ॥
અવશ્યન્તુક્ષમંવાચ્યોમયાત્વાંરાક્ષસેશ્વર ।
અધર્માનૃતસંયુક્તઃકામન્ત્વેષનિશાચરઃ ॥ 98 ॥
તેજસ્વીબલવાન્ શૂરઃસઙ્ગ્રામેષુ ચ નિત્યશઃ ।
શતક્રતુમુખૈર્વીરૈઃશ્રૂયતે ન પરાજિતઃ ॥ 99 ॥
મહાત્માબલસમ્પન્નોરાવણોલોકરાવણઃ ।
મરણાનાન્તિવૈરાણિનિર્વૃત્તન્નઃપ્રયોજનમ્ ॥ 100 ॥
ક્રિયતામસ્યસંસ્કારોમમાપ્યેષયથાતવ ।
ત્વત્સત્સકાશાદ્ધશગ્રીવસ્સંસ્કારંવિધિપૂર્વકમ્ ॥ 101 ॥
ક્ષિપ્રમર્હતિધર્મેણત્વંયશોભાગ્ભવિષ્યસિ ।
રાઘવસ્યવચ્શ્રુત્વાત્વરમાણોવિભીષણઃ ॥ 102 ॥
સંસ્કારયિતુમારેભેભ્રાતરંરાવણંહતમ્ ।
સપ્રવિશ્યપુરીંલઙ્કાંરાક્ષસેન્દ્રોવિભીષણઃ ॥ 103 ॥
રાવણસ્યાઅગ્નિહોત્રન્તુનિર્યાપયતિસત્વરમ્ ।
શકટાન્ દારુરૂપાણિઅગ્નીનવૈયાજકાંસ્તથા ॥ 104 ॥
તથાચન્દનકાષ્ઠાનિકાષ્ઠાનિવિવિધાનિ ચ ।
અગરૂણિસુગધનીનિગન્ધાંશ્ચસુરભીંસ્તથા ॥ 105 ॥
મણિમુક્તાપ્રવાલાનિનિર્યાપયતિરાક્ષસઃ ।
આજગામમુહૂર્તેનરાક્ષસૈઃપરિવારિતઃ ॥ 106 ॥
તતોમાલ્યવતાસાર્થઙ્ક્રિયામેવચકારસઃ ।
સૌવર્ણીંશિબિકાન્દિવ્યામારોપ્યક્ષૌમવાસનમ્ ॥ 107 ॥
રાવણંરાક્ષસાધીશમશ્રુપૂર્યમુખાદ્વિજાઃ ।
તૂર્યઘોષૈશ્ચવિવિધૈસ્સ્તુવદ્ભિશ્ચાભિનન્દિતમ્ ॥ 108 ॥
પ્તાકાભિશ્ચચિત્રાભિસ્સુમનોભિશ્ચચિત્રિતામ્ ।
ઉત્ક્ષિપ્યશિબિકાન્તાન્તુવિભીષણપુરોગમાઃ ॥ 109 ॥
દક્ષિણાભિમુખાસ્સર્વેગૃહ્યકાષ્ઠાનિભેજિરે ।
અગ્નયોદીપ્યમાનાસ્તેતદાધ્વર્યુસમીરિતાઃ ॥ 110 ॥
શરણાભિગતાઃસર્વેપુરસ્તાત્તસ્યતેયયુઃ ।
અન્તઃપુરાણિસર્વાણિરુદમાનાનિસત્વરમ્ ॥ 111 ॥
પૃષ્ઠતોઽનુયયુસ્તાનિપ્લવમાનાનિસર્વતઃ ।
રાવણમ્પ્રયતેદેશેસ્થાપ્યતેભૃશદુઃખિતાઃ ॥ 112 ॥
ચિતાઞ્ચન્દનકાષ્ઠૈશ્ચપદ્મકોશીસંવૃતામ્ ।
બ્રાહ્મ્યાસમ્વર્તયામાસૂરાઙ્કવાસ્તરણાવૃતામ્ ॥ 113 ॥
વર્તતેવેદવિહિતોરાજ્ઞોવૈપશ્ચિમઃક્રતુઃ ।
પ્રચક્રુઃરાક્ષસેન્દ્રસ્યપિતૃમેધમનુક્રમમ્ ॥ 114 ॥
વેદિં ચ દક્ષિણપ્રાચ્યાંયથાસ્થાનં ચ પાવકમ્ ।
પૃષદાજ્યેનસમ્પૂર્ણંસ્રુવંસર્વેપ્રચિક્ષિપુઃ ॥ 115 ॥
પાદયોશ્શકટમ્પ્રાદુરન્તરૂર્વોરુલૂખલન્તદા ।
દારુપાત્રાણિસર્વાણિઆરણિઞ્ચોત્તારારણિમ્ ॥ 116 ॥
દત્ત્વાતુમુસલઞ્ચાન્યથાસ્થાનંવિચક્ષણાઃ ।
શાસ્ત્રાદૃષ્ટેનવિધિનામહર્ષિવિહિતેન ચ ॥ 117 ॥
તત્રમેધ્યમ્પશુંહત્વારાક્ષસેન્દ્રસ્યરાક્ષસાઃ ।
પરિસ્તરણિકાંરાજ્ઞોઘૃતાક્તાંસમવેશયન્ ॥ 118 ॥
ગન્ધૈર્માલ્યૈરલઙ્કૃત્યરાવણન્દીનમાનસાઃ ॥ 119 ॥
વિભીષણસહાયાસ્તેવસ્ત્રૈશ્ચવિવિધૈરપિ ।
લાજૈરશ્ચાવકિરન્તિસ્મબાષ્પપૂર્ણમુખાસ્તદા ॥ 120 ॥
દદૌ ચ પાવકન્તસ્યવિધિયુક્તંવિભીષણઃ ।
સ્નાત્વાચૈવાર્દ્રવસ્ત્રેણતિલાન્દૂર્વાભિમિશ્રિતાન્ ॥ 121 ॥
ઉદકેન ચ સમ્મિશ્રાન્પ્રદાયવિધિપૂર્વકમ્ ।
પ્રદાયચોદકન્તસ્મૈમૂર્ધ્નાચૈનન્નમસ્ય ચ ॥ 122 ॥
તાઃસ્ત્રિયોઽનુનયામાસસાન્તમુક્ત્વાપુનઃપુનઃ ।
ગમ્યતામિતિતાસ્સર્વાવિવિશુર્નગરીતદા ॥ 123 ॥
પ્રવિષ્ટાસુસર્વાસુરાક્ષસીષુવિભીષણઃ ।
રામપાર્શ્વમુપાગમ્યતદાતિષ્ઠદ્વિનીતવત્ ॥ 124 ॥
રામોઽપિસહસૈન્યેનસસુગ્રીવસ્સલક્ષ્મણઃ ।
હર્ષંલેભેરિપુંહત્વાયથાવૃત્રંશતક્રતુઃ ॥ 125 ॥
તતોવિમુક્ત્વાસશરંશરાસનમ્મહેન્દ્રદત્તઙ્કવચં ચ તન્મહત્ ।
વિમ્યુચરોષંરિપુનિગ્રહાત્તતોરામઃસુસૌમ્યત્વમુપાગતોઽરિહા ॥ 126 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુર્દશાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturdaśādhikaśatatamassargaḥ |
tāsāṃvilapamānānāntadārākṣasayoṣitām |
jyeṣṭhāpatnīpriyājīnābhartāraṃsamudaikṣata || 1 ||
daśagrīvaṃhatandṛṣṭavārāmeṇācintyakarmaṇā |
patimmaṇḍodarītatrakṛpaṇāparyadevayat || 2 ||
nanunāmamahābāhotavavaiśravaṇānuja |
kruddhasyapramukhesthātuntrasyatyapipurandaraḥ || 3 ||
ṛṣayaścamahānto'pigandharvāścayaśasvinaḥ |
nanunāmatavodvegāccāraṇāścadiśogatāḥ || 4 ||
sa tvammānuṣamātreṇarāmeṇayudhinirjitaḥ |
na vyapatrapaserājan kimidaṃrākṣaseśvara || 5 ||
kathantrailokyamākramyaśriyāvīryeṇacānvitam |
aviṣahyañjaghānatvāmmānuṣovanagocaraḥ || 6 ||
mānuṣāṇāmaviṣayecarataḥkāmarūpiṇaḥ |
vināśastavarāmeṇasamyugenopapadyate || 7 ||
na caitatkarmarāmasyaśraddhadhāmicamūmukhe |
sarvatassamupetasyatavatenābhimarṣaṇam || 8 ||
yadaiva ca janasthānerākṣasairbhahunirvavṛtaḥ |
kharastavahatobhrātātadaivāsau na mānuṣaḥ || 9 ||
yadaivanagarīṃlaṅkānduṣpraveśāṃsurairapi |
praviṣṭohanumānvīryāttadaivavyathitāvayam || 10 ||
yadaivavānarairghorairbaddhasseturmahārṇave |
tadaivahṛdayenāhaṃśaṅkerāmamamānuṣam || 11 ||
athavārāmarūpeṇakṛtāntassvayamāgataḥ |
māyāntavavināśāyavidhāyāpratitarkitām || 12 ||
athavāvāsavenatvandharṣito'pimahābala |
vāsavasyatukāśaktistvāndraṣṭumapisaṃyuge || 13 ||
vyaktameṣamahāyogīparamātmāsanātanaḥ |
anādimadhyanidhanomahatamparamomahān || 14 ||
tamasaḥparamodhātāśaṅkhacakragadādharaḥ |
śrīvatsavakṣānityaśrīrajayyaśśāśvatodhruvaḥ || 15 ||
mānuṣaṃrūpamāsthāyaviṣṇussatyaparākramaḥ |
sarvaiḥparivṛtodevairvānaratvamupāgataiḥ || 16 ||
sarvalokeśvarśrīmānlokānāṃhitakāmyayā |
sarākṣasaraparīvāraṃhatavāṃstvāmmahādyutiḥ || 17 ||
indriyāṇipurājitvājitantribhuvanantvayā |
smaradbhirivatadvairamindriyairevanirjitaḥ || 18 ||
yadaivahijanasthānerākṣasairbhahubhirvṛtaḥ |
kharastunihatobhrātātadārāmo na mānuṣaḥ || 19 ||
yadaivanagarīṃlaṅkānduṣpraveśāṃsurairapi |
praviṣṭohanumānvīryāttadaivavyathitāvayam || 20 ||
kriyatāmavirodhaścarāghaveṇetiyanmayā |
ucyamānaṃ na gṛhṇāsitasyeyaṃvyuṣṭirāgatā || 21 ||
akasmācchābhikāmo'sisītāṃrākṣasapuṅgavaḥ |
aiśvaryasyavināśāyadehasyasvajanasya ca || 22 ||
arundhatyāviśiṣṭāntāṃrohiṇyāścāpidurmate |
sītāndharṣayatāmānyāntvayāhyasadṛśaṅkṛtam || 23 ||
vasudhāyāhivasudhāṃśriyaḥśrīmbhartṛvatsalām |
sītāṃsarvānavadyāṅgīmaraṇyevijaneśubhām || 24 ||
ānayitvātutāndīnāñchadmanātmasvadūṣaṇa |
aprāpyatañcaivakāmammaithilīsaṅgamekṛtam || 25 ||
pativratāyāstapasānūnandagdho'simeprabho |
tadaivayannadagdhagaddhastvandharṣayaṃstanumamadhyamām |
devābhibhyatetesarvesendrāḥsānāgnīpurogamāḥ || 26 ||
avaśyamevalabhatephalampāpasyakarmaṇaḥ |
ghoramparyāgatekālekartānāstyatrasaṃśayaḥ || 27 ||
na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyenamaithilī |
mayādhikāvātulyāvātattvammohānnabudhyase || 28 ||
sarvadāsarvabhūtānānnāstimutyuralakṣaṇaḥ |
tavatāvadayammṛtyurmaithilīkṛtalakṣaṇaḥ || 29 ||
sītānimittajomṛtyustvayādūrādupāhṛtaḥ |
maithilīsaharāmeṇaviśokāvihariṣyati || 30 ||
alpapuṇyātvahaṅghorepatitāśokasāgare |
kailāsemandaremerautathācaitrarathevane || 31 ||
devodyāneṣusarveṣuvihṛtyasahitātvayā |
vimānenānurūpeṇayāyāmyatulayāśriyā || 32 ||
paśyantivividhāndeśāṃstāṃstāṃścitrasragambarā |
bhramśitākāmabhogebhyaḥsāsmivīravadhāttava || 33 ||
saivānyevāsmisamvṛttādhigrājñāñcañcalāḥśriyaḥ |
hārājan sukumārantesubhrusutvaksamunnasam || 34 ||
kāntiśrīdyutibhistulyamindupadmadivākaraiḥ |
kirīṭakūṭojjvalitantāmrāsyandīptakuṇḍalam || 35 ||
madavyākulalolākṣambhūtvāyatpānabhūmiṣu |
vividhasragdharañcāruvalgusmitakathaṃśubham || 36 ||
tadevādyatavaivaṃhivaktraṃ na bhrājateprabho |
rāmasāyakanirbhinnaṃraktaṃrudhiravisravaiḥ || 37 ||
vīśīrṇamedomastiṣkaṃrūkṣasyandanareṇubhiḥ |
hāpaścimāmesamprāptādaśāvaidhavyadāyinī || 38 ||
yāmayāsīnnasumbaddhākadācidapimandayā |
patādānavarājomebhartāmerākṣaseśvaraḥ || 39 ||
putromeśakranirjetāityahaṅgarvitābhṛśam |
dṛptāmardanāḥśūrāḥprakhyātabalapauruṣāḥ || 40 ||
akutaścidbhayānāthāmametyāsīnmatirdṛḍhā |
teṣāmevamprabhāvāṇāṃyuṣmākaṃrākṣasarṣabhāḥ || 41 ||
kathambhayamasambuddhammānuṣādidamāgatam |
snigdhendranīlanīlantuprāṃśuśailopamammahat || 42 ||
keyūrāṅgadavaiḍūryamuktāhārasragujjvalam |
kāntaṃvihāreṣvadhikandīptāṃsaṅgrāmabhūmiṣu || 43 ||
bhātyābharaṇabhābhiryadvidyudbhirivatoyadaḥ |
tadevādyaśarīrantetīkṣṇairnaikaśaraiścitam || 44 ||
punardurlabhasamparśampariṣvaktuṃ na śakyate |
śvāvidhaḥśalakairyadvadbhāṇairlagnairnirantaram || 45 ||
svarpitairmarmasubhṛśaṃsañchinnasnāyubandhanam |
kṣitaunipatitaṃrājan śyāmaṃvairudhiracchavi || 46 ||
vajraprahārābhihatovikīrṇaivaparvataḥ |
hāsvapnassatyamevedantvaṃrāmeṇakathaṃhataḥ || 47 ||
tvammṛtyorapimṛtyussyāḥkathammṛtyuvaśaṅgataḥ trailokyavasubhoktārantrailokyodvegadammahat || 48 ||
jetāraṃlokapālānāṅkṣeptārāṃśaṅkarasya ca |
dṛptānānnigrahītāramāviṣkṛtaparākramam || 49 ||
lokakṣobhayitāraṃ ca nādairbhūtavirāviṇam |
ojasādṛptavākyānāṃvaktāraṃripusannidhau || 50 ||
svayūthabhṛtyagoptāraṃhantārambhīmakarmaṇām |
hantārandānavendrāṇāṃyakṣāṇāṃ ca sahasraśaḥ || 51 ||
nivātakavacānāṃ ca saṅgrahītāramāhave |
naikayajñaviloptārantrātāraṃsvajanasya ca || 52 ||
dharmavyavasthābhettārammāyāsraṣṭāramāhave |
devāsuranṛkanyānāmāhartārantatastataḥ || 53 ||
śatrustrīśokadātāraṃ netāraṃ svajanasya ca |
laṅkādvīpasyagoptāraṅkartārambhīmakarmaṇām || 54 ||
asmākaṅkāmabhogānāndātāraṃrathināṃvaram |
evamprabhāvambhartārandṛṣṭavārāmeṇapātitam || 55 ||
sthirāsmiyādehamimandhārayāmihatapriyā |
śayaneṣumahārheṣuśayitvārākṣaseśvara || 56 ||
ihakarmātprasupto'sidharaṇyāṃreṇuguṇṭhitaḥ |
yadātetanayaśśastolakṣmaṇenendrajidyudhi || 57 ||
tadātvabhihatātīvramadyatvasminipātitā |
sāhambandhujanairhīnāhīnānāthena ca tvayā || 58 ||
vihīnākāmabhogaiścaśociṣyeśāśvatīssamāḥ |
prapannodīrghamadhvānaṃrājannadyasudurgamam || 59 ||
nayamāmapiduḥkhārtāṃ na vartiṣyetvayāvinā |
kasmāttvammāṃvihāyehakṛpaṇāṅgantumicchasi || 60 ||
dīnāṃvilapatīmmandāṅkiṃvāmānnābhibhāṣase |
dṛṣṭavā na khalvabhikruddhomāmihānavakuṇṭhitām || 61 ||
nirgatānnagaradvārātpadbhyāmevāgatāmprabho |
paśyeṣṭadāradārāṃstebhraṣṭalajjāvakuṇṭhitān || 62 ||
bahirniṣpatitānsarvānkathandṛṣṭavā na kupyasi |
ayaṅkrīḍāsahāyaste'nāthelālapyatejanaḥ || 63 ||
na caivamāśvāsayasikiṃvā na bahumanyase |
yāḥstvayāvidhavārājankṛtānaikāḥkulastriyaḥ || 64 ||
pativratādharmaratāguruśuśrūṣaṇeratāḥ |
tābhiśśokābhitaptābhiśśaptaḥparavaśaṅgataḥ || 65 ||
tvayāviprakṛtābhiryattadāśaptantadāgatam |
pravādassatyaevāyantvāmpratiprāyaśonṛpa || 66 ||
prativratānānnākasmātsapatnatyaśrūṇibhūtale |
kathaṃ ca nāmaterājan lokānākramyatejasā || 67 ||
nārīcauryamidaṅkṣudraṅkṛtaṃśauṇḍīryamāninā |
apanīyāśramādrāmaṃyanmṛgacchadmanātvayā || 68 ||
ānītārāmapanatīsātattekātaryalakṣaṇam |
kātaryaṃ na ca teyuddhekadācitsaṃsmarāmyaham || 69 ||
tattubhāgyaviparyāsānnūnantepakvalakṣaṇam |
atītānāgatārthajñovartamānavicakṣaṇaḥ || 70 ||
maithilīmāhṛtāndṛṣṭavādhyātvāniḥśvasyacāyatam |
satyavākyamahābāho devaromeyadabravīt || 71 ||
ayaṃrākṣasamukhyānāṃvināśaḥparyupasthitaḥ |
kāmakrodhasamutthenavyasanenaprasaṅginā || 72 ||
nirvṛttastvatkṛte'narthaḥso'yammūlaharomahān |
tvayākṛtamidaṃsarvamanādhaṃrākṣasaṅkulam || 73 ||
hitvaṃśocitavyomeprakhyātabalapauruṣaḥ |
strīsvabhāvāttumebuddhiḥkāruṇyeparivartate || 74 ||
sukṛtanduṣkṛtaṃ ca tvaṅgṛhītvāsvāṅgatiṅgataḥ |
ātmānamanuśocāmitvadvināśenaduḥkhitām || 75 ||
suhṛdāṃhitakāmānāṃ na śrutaṃvacanantvayā |
bhrātrūṇāñcaivakārtnsanahitamuktandaśānana || 76 ||
hetvarthayuktaṃvidhivacchreyaskaramadāruṇam |
vibhīṣaṇenābhihitaṃ na kṛtaṃhetumattvayā || 77 ||
mārīcakumbhakarṇābhyāṃvākyammamapitustathā |
na śrutaṃvīryamattenatasyedamphalamīdṛśam || 78 ||
nīlajīmūtasaṅkāśa pītāmbaraśubhāṅgada |
svagātrāṇivinikṣipyakiṃśeṣerudhirāplutaḥ || 79 ||
prasuptaivaśokārtāṅkimmāṃ na pratibhāṣase |
mahāvīryasyadakṣasyasamyugeṣvapalāyinaḥ || 80 ||
yātudhānasyadauhitrīṅkimmāṃ na pratibhāṣase |
uttiṣṭhottiṣṭhakiṃśeṣenaveparibhavekṛte || 81 ||
adyavainirbhayālaṅkāmpraviṣṭāṃsūryaraśmayaḥ |
yenasūdayaseśatrūn samaresūryavarcasā || 82 ||
vajraṃvajradharasyevaso'yantesatatārcitaḥ |
raṇebahupraharaṇohemajāpariṣkṛtaḥ || 83 ||
parighovyavakīrṇastebāṇaiścinnaiḥsahasradhā |
apriyāmivopasaṅgṛhyakiṃśeṣeraṇamedinīm || 84 ||
apriyāmivakasmācchamānnecchasyabhibhāṣitum |
dhigastuhṛdayaṃyasyāmamedaṃ na sahasradhā || 85 ||
tvayipañcatvamāpannephalateśokapīḍitam |
ityevaṃvilapantisābāṣpaparyākulekṣaṇā || 86 ||
snehopaskannahṛdayā tadā mohāmupāgamat |
kaśmalābhihatāsannābabhausārāvaṇorasi || 87 ||
snadhyānuraktejaladedīptāvidyudivojjvalā |
tathāgataṃsamutthāpyasapatnayastāmbhṛśāturāḥ || 88 ||
paryavasthāpayāmāsūrudantyorudatīmbhṛśam |
na tesuviditādevilokānāṃsthitiradhruvā || 89 ||
daśāvibhāgaparyāyerājñāṃvaicañcalāḥśriyaḥ |
ityevamucyamānāsāsaśabdampraruroda ha || 90 ||
snāpayantītadāsreṇastanauvakraṃsunirmalam |
etasminnantarerāmovibhīṣaṇamuvāca ha || 91 ||
saṃskāraḥkriyatāmbhrātuḥstrīgaṇaḥparisāntvyatām |
tamuvācatatodhīmān vibhīṣaṇaidaṃvacaḥ || 92 ||
vimṛśyabuddhyādharmajñodharmārthasahitaṃhitam |
tyaktadharmavrataṃśūrannṛśaṃsamanṛtantathā || 93 ||
nāhamarho'smisaṃskartumparadārābhimarśinam |
bhrātṛrūpaḥhimeśatrureṣasarvāhiterataḥ || 94 ||
rāvaṇonārhatepūjāmpūjyo'pigurugauravāt |
nṛśaṃsaitimāṃrāma vakṣyantimanujābhuvi || 95 ||
śrutvātasyāguṇānsarvevakṣyantisukṛtampunaḥ |
tacchrutvāparamaprītorāmodharmabhṛtāṃvaraḥ || 96 ||
vibhīṣaṇamuvācedaṃvākyajñaṃvākyakovidaḥ |
tavāpimepriyaṅkāryantvatprabhāvānmayājitam || 97 ||
avaśyantukṣamaṃvācyomayātvāṃrākṣaseśvara |
adharmānṛtasaṃyuktaḥkāmantveṣaniśācaraḥ || 98 ||
tejasvībalavān śūraḥsaṅgrāmeṣu ca nityaśaḥ |
śatakratumukhairvīraiḥśrūyate na parājitaḥ || 99 ||
mahātmābalasampannorāvaṇolokarāvaṇaḥ |
maraṇānāntivairāṇinirvṛttannaḥprayojanam || 100 ||
kriyatāmasyasaṃskāromamāpyeṣayathātava |
tvatsatsakāśāddhaśagrīvassaṃskāraṃvidhipūrvakam || 101 ||
kṣipramarhatidharmeṇatvaṃyaśobhāgbhaviṣyasi |
rāghavasyavacśrutvātvaramāṇovibhīṣaṇaḥ || 102 ||
saṃskārayitumārebhebhrātaraṃrāvaṇaṃhatam |
sapraviśyapurīṃlaṅkāṃrākṣasendrovibhīṣaṇaḥ || 103 ||
rāvaṇasyāagnihotrantuniryāpayatisatvaram |
śakaṭān dārurūpāṇiagnīnavaiyājakāṃstathā || 104 ||
tathācandanakāṣṭhānikāṣṭhānivividhāni ca |
agarūṇisugadhanīnigandhāṃścasurabhīṃstathā || 105 ||
maṇimuktāpravālāniniryāpayatirākṣasaḥ |
ājagāmamuhūrtenarākṣasaiḥparivāritaḥ || 106 ||
tatomālyavatāsārthaṅkriyāmevacakārasaḥ |
sauvarṇīṃśibikāndivyāmāropyakṣaumavāsanam || 107 ||
rāvaṇaṃrākṣasādhīśamaśrupūryamukhādvijāḥ |
tūryaghoṣaiścavividhaisstuvadbhiścābhinanditam || 108 ||
ptākābhiścacitrābhissumanobhiścacitritām |
utkṣipyaśibikāntāntuvibhīṣaṇapurogamāḥ || 109 ||
dakṣiṇābhimukhāssarvegṛhyakāṣṭhānibhejire |
agnayodīpyamānāstetadādhvaryusamīritāḥ || 110 ||
śaraṇābhigatāḥsarvepurastāttasyateyayuḥ |
antaḥpurāṇisarvāṇirudamānānisatvaram || 111 ||
pṛṣṭhato'nuyayustāniplavamānānisarvataḥ |
rāvaṇamprayatedeśesthāpyatebhṛśaduḥkhitāḥ || 112 ||
citāñcandanakāṣṭhaiścapadmakośīsaṃvṛtām |
brāhmyāsamvartayāmāsūrāṅkavāstaraṇāvṛtām || 113 ||
vartatevedavihitorājñovaipaścimaḥkratuḥ |
pracakruḥrākṣasendrasyapitṛmedhamanukramam || 114 ||
vediṃ ca dakṣiṇaprācyāṃyathāsthānaṃ ca pāvakam |
pṛṣadājyenasampūrṇaṃsruvaṃsarvepracikṣipuḥ || 115 ||
pādayośśakaṭamprādurantarūrvorulūkhalantadā |
dārupātrāṇisarvāṇiāraṇiñcottārāraṇim || 116 ||
dattvātumusalañcānyathāsthānaṃvicakṣaṇāḥ |
śāstrādṛṣṭenavidhināmaharṣivihitena ca || 117 ||
tatramedhyampaśuṃhatvārākṣasendrasyarākṣasāḥ |
paristaraṇikāṃrājñoghṛtāktāṃsamaveśayan || 118 ||
gandhairmālyairalaṅkṛtyarāvaṇandīnamānasāḥ || 119 ||
vibhīṣaṇasahāyāstevastraiścavividhairapi |
lājairaścāvakirantismabāṣpapūrṇamukhāstadā || 120 ||
dadau ca pāvakantasyavidhiyuktaṃvibhīṣaṇaḥ |
snātvācaivārdravastreṇatilāndūrvābhimiśritān || 121 ||
udakena ca sammiśrānpradāyavidhipūrvakam |
pradāyacodakantasmaimūrdhnācainannamasya ca || 122 ||
tāḥstriyo'nunayāmāsasāntamuktvāpunaḥpunaḥ |
gamyatāmititāssarvāviviśurnagarītadā || 123 ||
praviṣṭāsusarvāsurākṣasīṣuvibhīṣaṇaḥ |
rāmapārśvamupāgamyatadātiṣṭhadvinītavat || 124 ||
rāmo'pisahasainyenasasugrīvassalakṣmaṇaḥ |
harṣaṃlebheripuṃhatvāyathāvṛtraṃśatakratuḥ || 125 ||
tatovimuktvāsaśaraṃśarāsanammahendradattaṅkavacaṃ ca tanmahat |
vimyucaroṣaṃripunigrahāttatorāmaḥsusaumyatvamupāgato'rihā || 126 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturdaśādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ चतुर्दशाधिकशततमस्सर्गः ।
तासांविलपमानानान्तदाराक्षसयोषिताम् ।
ज्येष्ठापत्नीप्रियाजीनाभर्तारंसमुदैक्षत ॥ 1 ॥
दशग्रीवंहतन्दृष्टवारामेणाचिन्त्यकर्मणा ।
पतिम्मण्डोदरीतत्रकृपणापर्यदेवयत् ॥ 2 ॥
ननुनाममहाबाहोतववैश्रवणानुज ।
क्रुद्धस्यप्रमुखेस्थातुन्त्रस्यत्यपिपुरन्दरः ॥ 3 ॥
ऋषयश्चमहान्तोऽपिगन्धर्वाश्चयशस्विनः ।
ननुनामतवोद्वेगाच्चारणाश्चदिशोगताः ॥ 4 ॥
स त्वम्मानुषमात्रेणरामेणयुधिनिर्जितः ।
न व्यपत्रपसेराजन् किमिदंराक्षसेश्वर ॥ 5 ॥
कथन्त्रैलोक्यमाक्रम्यश्रियावीर्येणचान्वितम् ।
अविषह्यञ्जघानत्वाम्मानुषोवनगोचरः ॥ 6 ॥
मानुषाणामविषयेचरतःकामरूपिणः ।
विनाशस्तवरामेणसम्युगेनोपपद्यते ॥ 7 ॥
न चैतत्कर्मरामस्यश्रद्धधामिचमूमुखे ।
सर्वतस्समुपेतस्यतवतेनाभिमर्षणम् ॥ 8 ॥
यदैव च जनस्थानेराक्षसैर्भहुनिर्ववृतः ।
खरस्तवहतोभ्रातातदैवासौ न मानुषः ॥ 9 ॥
यदैवनगरींलङ्कान्दुष्प्रवेशांसुरैरपि ।
प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ॥ 10 ॥
यदैववानरैर्घोरैर्बद्धस्सेतुर्महार्णवे ।
तदैवहृदयेनाहंशङ्केरामममानुषम् ॥ 11 ॥
अथवारामरूपेणकृतान्तस्स्वयमागतः ।
मायान्तवविनाशायविधायाप्रतितर्किताम् ॥ 12 ॥
अथवावासवेनत्वन्धर्षितोऽपिमहाबल ।
वासवस्यतुकाशक्तिस्त्वान्द्रष्टुमपिसंयुगे ॥ 13 ॥
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।
अनादिमध्यनिधनोमहतम्परमोमहान् ॥ 14 ॥
तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।
श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ॥ 15 ॥
मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।
सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ॥ 16 ॥
सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।
सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वाम्महाद्युतिः ॥ 17 ॥
इन्द्रियाणिपुराजित्वाजितन्त्रिभुवनन्त्वया ।
स्मरद्भिरिवतद्वैरमिन्द्रियैरेवनिर्जितः ॥ 18 ॥
यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।
खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ॥ 19 ॥
यदैवनगरींलङ्कान्दुष्प्रवेशांसुरैरपि ।
प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ॥ 20 ॥
क्रियतामविरोधश्चराघवेणेतियन्मया ।
उच्यमानं न गृह्णासितस्येयंव्युष्टिरागता ॥ 21 ॥
अकस्माच्छाभिकामोऽसिसीतांराक्षसपुङ्गवः ।
ऐश्वर्यस्यविनाशायदेहस्यस्वजनस्य च ॥ 22 ॥
अरुन्धत्याविशिष्टान्तांरोहिण्याश्चापिदुर्मते ।
सीतान्धर्षयतामान्यान्त्वयाह्यसदृशङ्कृतम् ॥ 23 ॥
वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रीम्भर्तृवत्सलाम् ।
सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ॥ 24 ॥
आनयित्वातुतान्दीनाञ्छद्मनात्मस्वदूषण ।
अप्राप्यतञ्चैवकामम्मैथिलीसङ्गमेकृतम् ॥ 25 ॥
पतिव्रतायास्तपसानूनन्दग्धोऽसिमेप्रभो ।
तदैवयन्नदग्धगद्धस्त्वन्धर्षयंस्तनुममध्यमाम् ।
देवाभिभ्यतेतेसर्वेसेन्द्राःसानाग्नीपुरोगमाः ॥ 26 ॥
अवश्यमेवलभतेफलम्पापस्यकर्मणः ।
घोरम्पर्यागतेकालेकर्तानास्त्यत्रसंशयः ॥ 27 ॥
न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येनमैथिली ।
मयाधिकावातुल्यावातत्त्वम्मोहान्नबुध्यसे ॥ 28 ॥
सर्वदासर्वभूतानान्नास्तिमुत्युरलक्षणः ।
तवतावदयम्मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ॥ 29 ॥
सीतानिमित्तजोमृत्युस्त्वयादूरादुपाहृतः ।
मैथिलीसहरामेणविशोकाविहरिष्यति ॥ 30 ॥
अल्पपुण्यात्वहङ्घोरेपतिताशोकसागरे ।
कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ॥ 31 ॥
देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।
विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ॥ 32 ॥
पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।
भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ॥ 33 ॥
सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञाञ्चञ्चलाःश्रियः ।
हाराजन् सुकुमारन्तेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ॥ 34 ॥
कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।
किरीटकूटोज्ज्वलितन्ताम्रास्यन्दीप्तकुण्डलम् ॥ 35 ॥
मदव्याकुललोलाक्षम्भूत्वायत्पानभूमिषु ।
विविधस्रग्धरञ्चारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ॥ 36 ॥
तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।
रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ॥ 37 ॥
वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
हापश्चिमामेसम्प्राप्तादशावैधव्यदायिनी ॥ 38 ॥
यामयासीन्नसुम्बद्धाकदाचिदपिमन्दया ।
पतादानवराजोमेभर्तामेराक्षसेश्वरः ॥ 39 ॥
पुत्रोमेशक्रनिर्जेताइत्यहङ्गर्विताभृशम् ।
दृप्तामर्दनाःशूराःप्रख्यातबलपौरुषाः ॥ 40 ॥
अकुतश्चिद्भयानाथाममेत्यासीन्मतिर्दृढा ।
तेषामेवम्प्रभावाणांयुष्माकंराक्षसर्षभाः ॥ 41 ॥
कथम्भयमसम्बुद्धम्मानुषादिदमागतम् ।
स्निग्धेन्द्रनीलनीलन्तुप्रांशुशैलोपमम्महत् ॥ 42 ॥
केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।
कान्तंविहारेष्वधिकन्दीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ॥ 43 ॥
भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।
तदेवाद्यशरीरन्तेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ॥ 44 ॥
पुनर्दुर्लभसम्पर्शम्परिष्वक्तुं न शक्यते ।
श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ॥ 45 ॥
स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।
क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ॥ 46 ॥
वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णैवपर्वतः ।
हास्वप्नस्सत्यमेवेदन्त्वंरामेणकथंहतः ॥ 47 ॥
त्वम्मृत्योरपिमृत्युस्स्याःकथम्मृत्युवशङ्गतः त्रैलोक्यवसुभोक्तारन्त्रैलोक्योद्वेगदम्महत् ॥ 48 ॥
जेतारंलोकपालानाङ्क्षेप्तारांशङ्करस्य च ।
दृप्तानान्निग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ॥ 49 ॥
लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ।
ओजसादृप्तवाक्यानांवक्तारंरिपुसन्निधौ ॥ 50 ॥
स्वयूथभृत्यगोप्तारंहन्तारम्भीमकर्मणाम् ।
हन्तारन्दानवेन्द्राणांयक्षाणां च सहस्रशः ॥ 51 ॥
निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमाहवे ।
नैकयज्ञविलोप्तारन्त्रातारंस्वजनस्य च ॥ 52 ॥
धर्मव्यवस्थाभेत्तारम्मायास्रष्टारमाहवे ।
देवासुरनृकन्यानामाहर्तारन्ततस्ततः ॥ 53 ॥
शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ।
लङ्काद्वीपस्यगोप्तारङ्कर्तारम्भीमकर्मणाम् ॥ 54 ॥
अस्माकङ्कामभोगानान्दातारंरथिनांवरम् ।
एवम्प्रभावम्भर्तारन्दृष्टवारामेणपातितम् ॥ 55 ॥
स्थिरास्मियादेहमिमन्धारयामिहतप्रिया ।
शयनेषुमहार्हेषुशयित्वाराक्षसेश्वर ॥ 56 ॥
इहकर्मात्प्रसुप्तोऽसिधरण्यांरेणुगुण्ठितः ।
यदातेतनयश्शस्तोलक्ष्मणेनेन्द्रजिद्युधि ॥ 57 ॥
तदात्वभिहतातीव्रमद्यत्वस्मिनिपातिता ।
साहम्बन्धुजनैर्हीनाहीनानाथेन च त्वया ॥ 58 ॥
विहीनाकामभोगैश्चशोचिष्येशाश्वतीस्समाः ।
प्रपन्नोदीर्घमध्वानंराजन्नद्यसुदुर्गमम् ॥ 59 ॥
नयमामपिदुःखार्तां न वर्तिष्येत्वयाविना ।
कस्मात्त्वम्मांविहायेहकृपणाङ्गन्तुमिच्छसि ॥ 60 ॥
दीनांविलपतीम्मन्दाङ्किंवामान्नाभिभाषसे ।
दृष्टवा न खल्वभिक्रुद्धोमामिहानवकुण्ठिताम् ॥ 61 ॥
निर्गतान्नगरद्वारात्पद्भ्यामेवागताम्प्रभो ।
पश्येष्टदारदारांस्तेभ्रष्टलज्जावकुण्ठितान् ॥ 62 ॥
बहिर्निष्पतितान्सर्वान्कथन्दृष्टवा न कुप्यसि ।
अयङ्क्रीडासहायस्तेऽनाथेलालप्यतेजनः ॥ 63 ॥
न चैवमाश्वासयसिकिंवा न बहुमन्यसे ।
याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ॥ 64 ॥
पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।
ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशङ्गतः ॥ 65 ॥
त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तन्तदागतम् ।
प्रवादस्सत्यएवायन्त्वाम्प्रतिप्रायशोनृप ॥ 66 ॥
प्रतिव्रतानान्नाकस्मात्सपत्नत्यश्रूणिभूतले ।
कथं च नामतेराजन् लोकानाक्रम्यतेजसा ॥ 67 ॥
नारीचौर्यमिदङ्क्षुद्रङ्कृतंशौण्डीर्यमानिना ।
अपनीयाश्रमाद्रामंयन्मृगच्छद्मनात्वया ॥ 68 ॥
आनीतारामपनतीसातत्तेकातर्यलक्षणम् ।
कातर्यं न च तेयुद्धेकदाचित्संस्मराम्यहम् ॥ 69 ॥
तत्तुभाग्यविपर्यासान्नूनन्तेपक्वलक्षणम् ।
अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ॥ 70 ॥
मैथिलीमाहृतान्दृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।
सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ॥ 71 ॥
अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।
कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ॥ 72 ॥
निर्वृत्तस्त्वत्कृतेऽनर्थःसोऽयम्मूलहरोमहान् ।
त्वयाकृतमिदंसर्वमनाधंराक्षसङ्कुलम् ॥ 73 ॥
हित्वंशोचितव्योमेप्रख्यातबलपौरुषः ।
स्त्रीस्वभावात्तुमेबुद्धिःकारुण्येपरिवर्तते ॥ 74 ॥
सुकृतन्दुष्कृतं च त्वङ्गृहीत्वास्वाङ्गतिङ्गतः ।
आत्मानमनुशोचामित्वद्विनाशेनदुःखिताम् ॥ 75 ॥
सुहृदांहितकामानां न श्रुतंवचनन्त्वया ।
भ्रात्रूणाञ्चैवकार्त्न्सनहितमुक्तन्दशानन ॥ 76 ॥
हेत्वर्थयुक्तंविधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् ।
विभीषणेनाभिहितं न कृतंहेतुमत्त्वया ॥ 77 ॥
मारीचकुम्भकर्णाभ्यांवाक्यम्ममपितुस्तथा ।
न श्रुतंवीर्यमत्तेनतस्येदम्फलमीदृशम् ॥ 78 ॥
नीलजीमूतसङ्काश पीताम्बरशुभाङ्गद ।
स्वगात्राणिविनिक्षिप्यकिंशेषेरुधिराप्लुतः ॥ 79 ॥
प्रसुप्तैवशोकार्ताङ्किम्मां न प्रतिभाषसे ।
महावीर्यस्यदक्षस्यसम्युगेष्वपलायिनः ॥ 80 ॥
यातुधानस्यदौहित्रीङ्किम्मां न प्रतिभाषसे ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठकिंशेषेनवेपरिभवेकृते ॥ 81 ॥
अद्यवैनिर्भयालङ्काम्प्रविष्टांसूर्यरश्मयः ।
येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ॥ 82 ॥
वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयन्तेसततार्चितः ।
रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ॥ 83 ॥
परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।
अप्रियामिवोपसङ्गृह्यकिंशेषेरणमेदिनीम् ॥ 84 ॥
अप्रियामिवकस्माच्छमान्नेच्छस्यभिभाषितुम् ।
धिगस्तुहृदयंयस्याममेदं न सहस्रधा ॥ 85 ॥
त्वयिपञ्चत्वमापन्नेफलतेशोकपीडितम् ।
इत्येवंविलपन्तिसाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ 86 ॥
स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहामुपागमत् ।
कश्मलाभिहतासन्नाबभौसारावणोरसि ॥ 87 ॥
स्नध्यानुरक्तेजलदेदीप्ताविद्युदिवोज्ज्वला ।
तथागतंसमुत्थाप्यसपत्नयस्ताम्भृशातुराः ॥ 88 ॥
पर्यवस्थापयामासूरुदन्त्योरुदतीम्भृशम् ।
न तेसुविदितादेविलोकानांस्थितिरध्रुवा ॥ 89 ॥
दशाविभागपर्यायेराज्ञांवैचञ्चलाःश्रियः ।
इत्येवमुच्यमानासासशब्दम्प्ररुरोद ह ॥ 90 ॥
स्नापयन्तीतदास्रेणस्तनौवक्रंसुनिर्मलम् ।
एतस्मिन्नन्तरेरामोविभीषणमुवाच ह ॥ 91 ॥
संस्कारःक्रियताम्भ्रातुःस्त्रीगणःपरिसान्त्व्यताम् ।
तमुवाचततोधीमान् विभीषणैदंवचः ॥ 92 ॥
विमृश्यबुद्ध्याधर्मज्ञोधर्मार्थसहितंहितम् ।
त्यक्तधर्मव्रतंशूरन्नृशंसमनृतन्तथा ॥ 93 ॥
नाहमर्होऽस्मिसंस्कर्तुम्परदाराभिमर्शिनम् ।
भ्रातृरूपःहिमेशत्रुरेषसर्वाहितेरतः ॥ 94 ॥
रावणोनार्हतेपूजाम्पूज्योऽपिगुरुगौरवात् ।
नृशंसैतिमांराम वक्ष्यन्तिमनुजाभुवि ॥ 95 ॥
श्रुत्वातस्यागुणान्सर्वेवक्ष्यन्तिसुकृतम्पुनः ।
तच्छ्रुत्वापरमप्रीतोरामोधर्मभृतांवरः ॥ 96 ॥
विभीषणमुवाचेदंवाक्यज्ञंवाक्यकोविदः ।
तवापिमेप्रियङ्कार्यन्त्वत्प्रभावान्मयाजितम् ॥ 97 ॥
अवश्यन्तुक्षमंवाच्योमयात्वांराक्षसेश्वर ।
अधर्मानृतसंयुक्तःकामन्त्वेषनिशाचरः ॥ 98 ॥
तेजस्वीबलवान् शूरःसङ्ग्रामेषु च नित्यशः ।
शतक्रतुमुखैर्वीरैःश्रूयते न पराजितः ॥ 99 ॥
महात्माबलसम्पन्नोरावणोलोकरावणः ।
मरणानान्तिवैराणिनिर्वृत्तन्नःप्रयोजनम् ॥ 100 ॥
क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।
त्वत्सत्सकाशाद्धशग्रीवस्संस्कारंविधिपूर्वकम् ॥ 101 ॥
क्षिप्रमर्हतिधर्मेणत्वंयशोभाग्भविष्यसि ।
राघवस्यवच्श्रुत्वात्वरमाणोविभीषणः ॥ 102 ॥
संस्कारयितुमारेभेभ्रातरंरावणंहतम् ।
सप्रविश्यपुरींलङ्कांराक्षसेन्द्रोविभीषणः ॥ 103 ॥
रावणस्याअग्निहोत्रन्तुनिर्यापयतिसत्वरम् ।
शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ॥ 104 ॥
तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।
अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ॥ 105 ॥
मणिमुक्ताप्रवालानिनिर्यापयतिराक्षसः ।
आजगाममुहूर्तेनराक्षसैःपरिवारितः ॥ 106 ॥
ततोमाल्यवतासार्थङ्क्रियामेवचकारसः ।
सौवर्णींशिबिकान्दिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ॥ 107 ॥
रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।
तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ॥ 108 ॥
प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।
उत्क्षिप्यशिबिकान्तान्तुविभीषणपुरोगमाः ॥ 109 ॥
दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
अग्नयोदीप्यमानास्तेतदाध्वर्युसमीरिताः ॥ 110 ॥
शरणाभिगताःसर्वेपुरस्तात्तस्यतेययुः ।
अन्तःपुराणिसर्वाणिरुदमानानिसत्वरम् ॥ 111 ॥
पृष्ठतोऽनुययुस्तानिप्लवमानानिसर्वतः ।
रावणम्प्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ॥ 112 ॥
चिताञ्चन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।
ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ॥ 113 ॥
वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।
प्रचक्रुःराक्षसेन्द्रस्यपितृमेधमनुक्रमम् ॥ 114 ॥
वेदिं च दक्षिणप्राच्यांयथास्थानं च पावकम् ।
पृषदाज्येनसम्पूर्णंस्रुवंसर्वेप्रचिक्षिपुः ॥ 115 ॥
पादयोश्शकटम्प्रादुरन्तरूर्वोरुलूखलन्तदा ।
दारुपात्राणिसर्वाणिआरणिञ्चोत्तारारणिम् ॥ 116 ॥
दत्त्वातुमुसलञ्चान्यथास्थानंविचक्षणाः ।
शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ॥ 117 ॥
तत्रमेध्यम्पशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।
परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ॥ 118 ॥
गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणन्दीनमानसाः ॥ 119 ॥
विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।
लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ॥ 120 ॥
ददौ च पावकन्तस्यविधियुक्तंविभीषणः ।
स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ॥ 121 ॥
उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।
प्रदायचोदकन्तस्मैमूर्ध्नाचैनन्नमस्य च ॥ 122 ॥
ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।
गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ॥ 123 ॥
प्रविष्टासुसर्वासुराक्षसीषुविभीषणः ।
रामपार्श्वमुपागम्यतदातिष्ठद्विनीतवत् ॥ 124 ॥
रामोऽपिसहसैन्येनससुग्रीवस्सलक्ष्मणः ।
हर्षंलेभेरिपुंहत्वायथावृत्रंशतक्रतुः ॥ 125 ॥
ततोविमुक्त्वासशरंशरासनम्महेन्द्रदत्तङ्कवचं च तन्महत् ।
विम्युचरोषंरिपुनिग्रहात्ततोरामःसुसौम्यत्वमुपागतोऽरिहा ॥ 126 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्दशाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturdaśādhikaśatatamassargaḥ |
tāsāṃvilapamānānāntadārākṣasayoṣitām |
jyeṣṭhāpatnīpriyājīnābhartāraṃsamudaikṣata || 1 ||
daśagrīvaṃhatandṛṣṭavārāmeṇācintyakarmaṇā |
patimmaṇḍodarītatrakṛpaṇāparyadevayat || 2 ||
nanunāmamahābāhotavavaiśravaṇānuja |
kruddhasyapramukhesthātuntrasyatyapipurandaraḥ || 3 ||
ṛṣayaścamahānto'pigandharvāścayaśasvinaḥ |
nanunāmatavodvegāccāraṇāścadiśogatāḥ || 4 ||
sa tvammānuṣamātreṇarāmeṇayudhinirjitaḥ |
na vyapatrapaserājan kimidaṃrākṣaseśvara || 5 ||
kathantrailokyamākramyaśriyāvīryeṇacānvitam |
aviṣahyañjaghānatvāmmānuṣovanagocaraḥ || 6 ||
mānuṣāṇāmaviṣayecarataḥkāmarūpiṇaḥ |
vināśastavarāmeṇasamyugenopapadyate || 7 ||
na caitatkarmarāmasyaśraddhadhāmicamūmukhe |
sarvatassamupetasyatavatenābhimarṣaṇam || 8 ||
yadaiva ca janasthānerākṣasairbhahunirvavṛtaḥ |
kharastavahatobhrātātadaivāsau na mānuṣaḥ || 9 ||
yadaivanagarīṃlaṅkānduṣpraveśāṃsurairapi |
praviṣṭohanumānvīryāttadaivavyathitāvayam || 10 ||
yadaivavānarairghorairbaddhasseturmahārṇave |
tadaivahṛdayenāhaṃśaṅkerāmamamānuṣam || 11 ||
athavārāmarūpeṇakṛtāntassvayamāgataḥ |
māyāntavavināśāyavidhāyāpratitarkitām || 12 ||
athavāvāsavenatvandharṣito'pimahābala |
vāsavasyatukāśaktistvāndraṣṭumapisaṃyuge || 13 ||
vyaktameṣamahāyogīparamātmāsanātanaḥ |
anādimadhyanidhanomahatamparamomahān || 14 ||
tamasaḥparamodhātāśaṅkhacakragadādharaḥ |
śrīvatsavakṣānityaśrīrajayyaśśāśvatodhruvaḥ || 15 ||
mānuṣaṃrūpamāsthāyaviṣṇussatyaparākramaḥ |
sarvaiḥparivṛtodevairvānaratvamupāgataiḥ || 16 ||
sarvalokeśvarśrīmānlokānāṃhitakāmyayā |
sarākṣasaraparīvāraṃhatavāṃstvāmmahādyutiḥ || 17 ||
indriyāṇipurājitvājitantribhuvanantvayā |
smaradbhirivatadvairamindriyairevanirjitaḥ || 18 ||
yadaivahijanasthānerākṣasairbhahubhirvṛtaḥ |
kharastunihatobhrātātadārāmo na mānuṣaḥ || 19 ||
yadaivanagarīṃlaṅkānduṣpraveśāṃsurairapi |
praviṣṭohanumānvīryāttadaivavyathitāvayam || 20 ||
kriyatāmavirodhaścarāghaveṇetiyanmayā |
ucyamānaṃ na gṛhṇāsitasyeyaṃvyuṣṭirāgatā || 21 ||
akasmācchābhikāmo'sisītāṃrākṣasapuṅgavaḥ |
aiśvaryasyavināśāyadehasyasvajanasya ca || 22 ||
arundhatyāviśiṣṭāntāṃrohiṇyāścāpidurmate |
sītāndharṣayatāmānyāntvayāhyasadṛśaṅkṛtam || 23 ||
vasudhāyāhivasudhāṃśriyaḥśrīmbhartṛvatsalām |
sītāṃsarvānavadyāṅgīmaraṇyevijaneśubhām || 24 ||
ānayitvātutāndīnāñchadmanātmasvadūṣaṇa |
aprāpyatañcaivakāmammaithilīsaṅgamekṛtam || 25 ||
pativratāyāstapasānūnandagdho'simeprabho |
tadaivayannadagdhagaddhastvandharṣayaṃstanumamadhyamām |
devābhibhyatetesarvesendrāḥsānāgnīpurogamāḥ || 26 ||
avaśyamevalabhatephalampāpasyakarmaṇaḥ |
ghoramparyāgatekālekartānāstyatrasaṃśayaḥ || 27 ||
na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyenamaithilī |
mayādhikāvātulyāvātattvammohānnabudhyase || 28 ||
sarvadāsarvabhūtānānnāstimutyuralakṣaṇaḥ |
tavatāvadayammṛtyurmaithilīkṛtalakṣaṇaḥ || 29 ||
sītānimittajomṛtyustvayādūrādupāhṛtaḥ |
maithilīsaharāmeṇaviśokāvihariṣyati || 30 ||
alpapuṇyātvahaṅghorepatitāśokasāgare |
kailāsemandaremerautathācaitrarathevane || 31 ||
devodyāneṣusarveṣuvihṛtyasahitātvayā |
vimānenānurūpeṇayāyāmyatulayāśriyā || 32 ||
paśyantivividhāndeśāṃstāṃstāṃścitrasragambarā |
bhramśitākāmabhogebhyaḥsāsmivīravadhāttava || 33 ||
saivānyevāsmisamvṛttādhigrājñāñcañcalāḥśriyaḥ |
hārājan sukumārantesubhrusutvaksamunnasam || 34 ||
kāntiśrīdyutibhistulyamindupadmadivākaraiḥ |
kirīṭakūṭojjvalitantāmrāsyandīptakuṇḍalam || 35 ||
madavyākulalolākṣambhūtvāyatpānabhūmiṣu |
vividhasragdharañcāruvalgusmitakathaṃśubham || 36 ||
tadevādyatavaivaṃhivaktraṃ na bhrājateprabho |
rāmasāyakanirbhinnaṃraktaṃrudhiravisravaiḥ || 37 ||
vīśīrṇamedomastiṣkaṃrūkṣasyandanareṇubhiḥ |
hāpaścimāmesamprāptādaśāvaidhavyadāyinī || 38 ||
yāmayāsīnnasumbaddhākadācidapimandayā |
patādānavarājomebhartāmerākṣaseśvaraḥ || 39 ||
putromeśakranirjetāityahaṅgarvitābhṛśam |
dṛptāmardanāḥśūrāḥprakhyātabalapauruṣāḥ || 40 ||
akutaścidbhayānāthāmametyāsīnmatirdṛḍhā |
teṣāmevamprabhāvāṇāṃyuṣmākaṃrākṣasarṣabhāḥ || 41 ||
kathambhayamasambuddhammānuṣādidamāgatam |
snigdhendranīlanīlantuprāṃśuśailopamammahat || 42 ||
keyūrāṅgadavaiḍūryamuktāhārasragujjvalam |
kāntaṃvihāreṣvadhikandīptāṃsaṅgrāmabhūmiṣu || 43 ||
bhātyābharaṇabhābhiryadvidyudbhirivatoyadaḥ |
tadevādyaśarīrantetīkṣṇairnaikaśaraiścitam || 44 ||
punardurlabhasamparśampariṣvaktuṃ na śakyate |
śvāvidhaḥśalakairyadvadbhāṇairlagnairnirantaram || 45 ||
svarpitairmarmasubhṛśaṃsañchinnasnāyubandhanam |
kṣitaunipatitaṃrājan śyāmaṃvairudhiracchavi || 46 ||
vajraprahārābhihatovikīrṇaivaparvataḥ |
hāsvapnassatyamevedantvaṃrāmeṇakathaṃhataḥ || 47 ||
tvammṛtyorapimṛtyussyāḥkathammṛtyuvaśaṅgataḥ trailokyavasubhoktārantrailokyodvegadammahat || 48 ||
jetāraṃlokapālānāṅkṣeptārāṃśaṅkarasya ca |
dṛptānānnigrahītāramāviṣkṛtaparākramam || 49 ||
lokakṣobhayitāraṃ ca nādairbhūtavirāviṇam |
ojasādṛptavākyānāṃvaktāraṃripusannidhau || 50 ||
svayūthabhṛtyagoptāraṃhantārambhīmakarmaṇām |
hantārandānavendrāṇāṃyakṣāṇāṃ ca sahasraśaḥ || 51 ||
nivātakavacānāṃ ca saṅgrahītāramāhave |
naikayajñaviloptārantrātāraṃsvajanasya ca || 52 ||
dharmavyavasthābhettārammāyāsraṣṭāramāhave |
devāsuranṛkanyānāmāhartārantatastataḥ || 53 ||
śatrustrīśokadātāraṃ netāraṃ svajanasya ca |
laṅkādvīpasyagoptāraṅkartārambhīmakarmaṇām || 54 ||
asmākaṅkāmabhogānāndātāraṃrathināṃvaram |
evamprabhāvambhartārandṛṣṭavārāmeṇapātitam || 55 ||
sthirāsmiyādehamimandhārayāmihatapriyā |
śayaneṣumahārheṣuśayitvārākṣaseśvara || 56 ||
ihakarmātprasupto'sidharaṇyāṃreṇuguṇṭhitaḥ |
yadātetanayaśśastolakṣmaṇenendrajidyudhi || 57 ||
tadātvabhihatātīvramadyatvasminipātitā |
sāhambandhujanairhīnāhīnānāthena ca tvayā || 58 ||
vihīnākāmabhogaiścaśociṣyeśāśvatīssamāḥ |
prapannodīrghamadhvānaṃrājannadyasudurgamam || 59 ||
nayamāmapiduḥkhārtāṃ na vartiṣyetvayāvinā |
kasmāttvammāṃvihāyehakṛpaṇāṅgantumicchasi || 60 ||
dīnāṃvilapatīmmandāṅkiṃvāmānnābhibhāṣase |
dṛṣṭavā na khalvabhikruddhomāmihānavakuṇṭhitām || 61 ||
nirgatānnagaradvārātpadbhyāmevāgatāmprabho |
paśyeṣṭadāradārāṃstebhraṣṭalajjāvakuṇṭhitān || 62 ||
bahirniṣpatitānsarvānkathandṛṣṭavā na kupyasi |
ayaṅkrīḍāsahāyaste'nāthelālapyatejanaḥ || 63 ||
na caivamāśvāsayasikiṃvā na bahumanyase |
yāḥstvayāvidhavārājankṛtānaikāḥkulastriyaḥ || 64 ||
pativratādharmaratāguruśuśrūṣaṇeratāḥ |
tābhiśśokābhitaptābhiśśaptaḥparavaśaṅgataḥ || 65 ||
tvayāviprakṛtābhiryattadāśaptantadāgatam |
pravādassatyaevāyantvāmpratiprāyaśonṛpa || 66 ||
prativratānānnākasmātsapatnatyaśrūṇibhūtale |
kathaṃ ca nāmaterājan lokānākramyatejasā || 67 ||
nārīcauryamidaṅkṣudraṅkṛtaṃśauṇḍīryamāninā |
apanīyāśramādrāmaṃyanmṛgacchadmanātvayā || 68 ||
ānītārāmapanatīsātattekātaryalakṣaṇam |
kātaryaṃ na ca teyuddhekadācitsaṃsmarāmyaham || 69 ||
tattubhāgyaviparyāsānnūnantepakvalakṣaṇam |
atītānāgatārthajñovartamānavicakṣaṇaḥ || 70 ||
maithilīmāhṛtāndṛṣṭavādhyātvāniḥśvasyacāyatam |
satyavākyamahābāho devaromeyadabravīt || 71 ||
ayaṃrākṣasamukhyānāṃvināśaḥparyupasthitaḥ |
kāmakrodhasamutthenavyasanenaprasaṅginā || 72 ||
nirvṛttastvatkṛte'narthaḥso'yammūlaharomahān |
tvayākṛtamidaṃsarvamanādhaṃrākṣasaṅkulam || 73 ||
hitvaṃśocitavyomeprakhyātabalapauruṣaḥ |
strīsvabhāvāttumebuddhiḥkāruṇyeparivartate || 74 ||
sukṛtanduṣkṛtaṃ ca tvaṅgṛhītvāsvāṅgatiṅgataḥ |
ātmānamanuśocāmitvadvināśenaduḥkhitām || 75 ||
suhṛdāṃhitakāmānāṃ na śrutaṃvacanantvayā |
bhrātrūṇāñcaivakārtnsanahitamuktandaśānana || 76 ||
hetvarthayuktaṃvidhivacchreyaskaramadāruṇam |
vibhīṣaṇenābhihitaṃ na kṛtaṃhetumattvayā || 77 ||
mārīcakumbhakarṇābhyāṃvākyammamapitustathā |
na śrutaṃvīryamattenatasyedamphalamīdṛśam || 78 ||
nīlajīmūtasaṅkāśa pītāmbaraśubhāṅgada |
svagātrāṇivinikṣipyakiṃśeṣerudhirāplutaḥ || 79 ||
prasuptaivaśokārtāṅkimmāṃ na pratibhāṣase |
mahāvīryasyadakṣasyasamyugeṣvapalāyinaḥ || 80 ||
yātudhānasyadauhitrīṅkimmāṃ na pratibhāṣase |
uttiṣṭhottiṣṭhakiṃśeṣenaveparibhavekṛte || 81 ||
adyavainirbhayālaṅkāmpraviṣṭāṃsūryaraśmayaḥ |
yenasūdayaseśatrūn samaresūryavarcasā || 82 ||
vajraṃvajradharasyevaso'yantesatatārcitaḥ |
raṇebahupraharaṇohemajāpariṣkṛtaḥ || 83 ||
parighovyavakīrṇastebāṇaiścinnaiḥsahasradhā |
apriyāmivopasaṅgṛhyakiṃśeṣeraṇamedinīm || 84 ||
apriyāmivakasmācchamānnecchasyabhibhāṣitum |
dhigastuhṛdayaṃyasyāmamedaṃ na sahasradhā || 85 ||
tvayipañcatvamāpannephalateśokapīḍitam |
ityevaṃvilapantisābāṣpaparyākulekṣaṇā || 86 ||
snehopaskannahṛdayā tadā mohāmupāgamat |
kaśmalābhihatāsannābabhausārāvaṇorasi || 87 ||
snadhyānuraktejaladedīptāvidyudivojjvalā |
tathāgataṃsamutthāpyasapatnayastāmbhṛśāturāḥ || 88 ||
paryavasthāpayāmāsūrudantyorudatīmbhṛśam |
na tesuviditādevilokānāṃsthitiradhruvā || 89 ||
daśāvibhāgaparyāyerājñāṃvaicañcalāḥśriyaḥ |
ityevamucyamānāsāsaśabdampraruroda ha || 90 ||
snāpayantītadāsreṇastanauvakraṃsunirmalam |
etasminnantarerāmovibhīṣaṇamuvāca ha || 91 ||
saṃskāraḥkriyatāmbhrātuḥstrīgaṇaḥparisāntvyatām |
tamuvācatatodhīmān vibhīṣaṇaidaṃvacaḥ || 92 ||
vimṛśyabuddhyādharmajñodharmārthasahitaṃhitam |
tyaktadharmavrataṃśūrannṛśaṃsamanṛtantathā || 93 ||
nāhamarho'smisaṃskartumparadārābhimarśinam |
bhrātṛrūpaḥhimeśatrureṣasarvāhiterataḥ || 94 ||
rāvaṇonārhatepūjāmpūjyo'pigurugauravāt |
nṛśaṃsaitimāṃrāma vakṣyantimanujābhuvi || 95 ||
śrutvātasyāguṇānsarvevakṣyantisukṛtampunaḥ |
tacchrutvāparamaprītorāmodharmabhṛtāṃvaraḥ || 96 ||
vibhīṣaṇamuvācedaṃvākyajñaṃvākyakovidaḥ |
tavāpimepriyaṅkāryantvatprabhāvānmayājitam || 97 ||
avaśyantukṣamaṃvācyomayātvāṃrākṣaseśvara |
adharmānṛtasaṃyuktaḥkāmantveṣaniśācaraḥ || 98 ||
tejasvībalavān śūraḥsaṅgrāmeṣu ca nityaśaḥ |
śatakratumukhairvīraiḥśrūyate na parājitaḥ || 99 ||
mahātmābalasampannorāvaṇolokarāvaṇaḥ |
maraṇānāntivairāṇinirvṛttannaḥprayojanam || 100 ||
kriyatāmasyasaṃskāromamāpyeṣayathātava |
tvatsatsakāśāddhaśagrīvassaṃskāraṃvidhipūrvakam || 101 ||
kṣipramarhatidharmeṇatvaṃyaśobhāgbhaviṣyasi |
rāghavasyavacśrutvātvaramāṇovibhīṣaṇaḥ || 102 ||
saṃskārayitumārebhebhrātaraṃrāvaṇaṃhatam |
sapraviśyapurīṃlaṅkāṃrākṣasendrovibhīṣaṇaḥ || 103 ||
rāvaṇasyāagnihotrantuniryāpayatisatvaram |
śakaṭān dārurūpāṇiagnīnavaiyājakāṃstathā || 104 ||
tathācandanakāṣṭhānikāṣṭhānivividhāni ca |
agarūṇisugadhanīnigandhāṃścasurabhīṃstathā || 105 ||
maṇimuktāpravālāniniryāpayatirākṣasaḥ |
ājagāmamuhūrtenarākṣasaiḥparivāritaḥ || 106 ||
tatomālyavatāsārthaṅkriyāmevacakārasaḥ |
sauvarṇīṃśibikāndivyāmāropyakṣaumavāsanam || 107 ||
rāvaṇaṃrākṣasādhīśamaśrupūryamukhādvijāḥ |
tūryaghoṣaiścavividhaisstuvadbhiścābhinanditam || 108 ||
ptākābhiścacitrābhissumanobhiścacitritām |
utkṣipyaśibikāntāntuvibhīṣaṇapurogamāḥ || 109 ||
dakṣiṇābhimukhāssarvegṛhyakāṣṭhānibhejire |
agnayodīpyamānāstetadādhvaryusamīritāḥ || 110 ||
śaraṇābhigatāḥsarvepurastāttasyateyayuḥ |
antaḥpurāṇisarvāṇirudamānānisatvaram || 111 ||
pṛṣṭhato'nuyayustāniplavamānānisarvataḥ |
rāvaṇamprayatedeśesthāpyatebhṛśaduḥkhitāḥ || 112 ||
citāñcandanakāṣṭhaiścapadmakośīsaṃvṛtām |
brāhmyāsamvartayāmāsūrāṅkavāstaraṇāvṛtām || 113 ||
vartatevedavihitorājñovaipaścimaḥkratuḥ |
pracakruḥrākṣasendrasyapitṛmedhamanukramam || 114 ||
vediṃ ca dakṣiṇaprācyāṃyathāsthānaṃ ca pāvakam |
pṛṣadājyenasampūrṇaṃsruvaṃsarvepracikṣipuḥ || 115 ||
pādayośśakaṭamprādurantarūrvorulūkhalantadā |
dārupātrāṇisarvāṇiāraṇiñcottārāraṇim || 116 ||
dattvātumusalañcānyathāsthānaṃvicakṣaṇāḥ |
śāstrādṛṣṭenavidhināmaharṣivihitena ca || 117 ||
tatramedhyampaśuṃhatvārākṣasendrasyarākṣasāḥ |
paristaraṇikāṃrājñoghṛtāktāṃsamaveśayan || 118 ||
gandhairmālyairalaṅkṛtyarāvaṇandīnamānasāḥ || 119 ||
vibhīṣaṇasahāyāstevastraiścavividhairapi |
lājairaścāvakirantismabāṣpapūrṇamukhāstadā || 120 ||
dadau ca pāvakantasyavidhiyuktaṃvibhīṣaṇaḥ |
snātvācaivārdravastreṇatilāndūrvābhimiśritān || 121 ||
udakena ca sammiśrānpradāyavidhipūrvakam |
pradāyacodakantasmaimūrdhnācainannamasya ca || 122 ||
tāḥstriyo'nunayāmāsasāntamuktvāpunaḥpunaḥ |
gamyatāmititāssarvāviviśurnagarītadā || 123 ||
praviṣṭāsusarvāsurākṣasīṣuvibhīṣaṇaḥ |
rāmapārśvamupāgamyatadātiṣṭhadvinītavat || 124 ||
rāmo'pisahasainyenasasugrīvassalakṣmaṇaḥ |
harṣaṃlebheripuṃhatvāyathāvṛtraṃśatakratuḥ || 125 ||
tatovimuktvāsaśaraṃśarāsanammahendradattaṅkavacaṃ ca tanmahat |
vimyucaroṣaṃripunigrahāttatorāmaḥsusaumyatvamupāgato'rihā || 126 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturdaśādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.