6.17 Yuddhakanda - Saptadasha Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે યુદ્ધકાણ્ડમ્ ।

અથ સપ્તદશસ્સર્ગઃ ।

ઇત્યુક્ત્વાપરુષંવાક્યંરાવણંરાવણાનુજઃ ।

આજગામમુહૂર્તેનયત્રરામસ્સલક્ષ્મણઃ ॥ 1 ॥

તમ્મેરુશિખરાકારન્દીપ્તામિવશતહ્રદામ્ ।

ગગનસ્થમ્મહીસ્થાસ્તેદદૃશુસર્વવાનરાઃ ॥ 2 ॥

તે ચાપ્યનુચરાસ્તસ્ય ચત્વારો ભીમવિક્રમાઃ ।

તેઽપિ વર્માયુધોપેતા ભૂષણોત્તમભૂષિતાઃ ॥ 3 ॥

સ ચ મેઘાચલપ્રખ્યો વજ્રાયુધસમપ્રભઃ ।

વરાયુધધરો વીરો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ ॥ 4 ॥

તમાત્મપઞ્ચમન્દૃષ્ટવાસુગ્રીવોવાહિનીપતિઃ ।

વાનરૈસ્સહદુર્ધર્ષચિન્તયામાસબુદ્ધિમાન્ ॥ 5 ॥

ચિન્તયિત્વામુહૂર્તન્તુવાનરાંસ્તાનુવાચહ ।

હનુમત્પ્રમુખાન્સર્વાનિદંવચનમુત્તમમ્ ॥ 6 ॥

એષસર્વાયુધોપેતશ્ચતુર્ભિસ્સહરાક્ષસૈઃ ।

રાક્ષસોઽભ્યેતિપશ્યધ્વમસ્માન્હન્તુન્નસંશયઃ ॥ 7 ॥

સુગ્રીવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સર્વે તે વાનર ઉત્તમાઃ ।

સાલાન્ ઉદ્યમ્ય શૈલામઃ ચ ઇદં વચનં અબ્રુવન્ ॥ 8 ॥

શીઘ્રંવ્યાદિશનોરાજન્વધાયૈષાન્દુરાત્મનામ્ ।

નિપતન્તુહતાશ્ચૈતેધરણ્યામલ્પતેજસઃ ॥ 9 ॥

તેષાસમ્ભાષમાણાનામન્યોન્યંસવિભીષણઃ ।

ઉત્તરન્તીરમાસાદ્યખસ્થએવવ્યતિષ્ઠત ॥ 10 ॥

ઉવાચમહાપ્રાજ્ઞસ્સ્વરેણમહતામહાન્ ।

સુગ્રીવન્તાંશ્ચસમ્પ્રેક્ષ્યસર્વાન્વાનરયૂથપાન્ ॥ 11 ॥

રાવણો નામ દુર્વૃત્તો રાક્ષસો રાક્ષસ ઈશ્વરઃ ।

તસ્ય અહં અનુજો ભ્રાતા વિભીષણ ઇતિ શ્રુતઃ ॥ 12 ॥

તેનસીતાજનસ્થાનાદ્ધૃતાહત્વાજટાયુષમ્ ।

રુદ્દાચવિવશાદીનારાક્ષસીભિસ્સુરક્ષિતા ॥ 13 ॥

તમહંહેતુભિર્વાક્યૈર્વિવિધૈશ્ચન્યદર્શયમ્ ।

સાધુનિર્યાત્યતાંસીતારામાયેતિપુનઃપુનઃ ॥ 14 ॥

સ ચ ન પ્રતિજગ્રાહ રાવણઃ કાલ ચોદિતઃ ।

ઉચ્યમાનો હિતં વાક્યં વિપરીત ઇવ ઔષધમ્ ॥ 15 ॥

સોઽહમ્પરુષિતસ્તેનદાસવચ્ચાવમાનિતઃ ।

ત્યક્ત્વાપુત્રાંશ્ચદારાંશ્ચરાઘવંશરણઙ્ગતઃ ॥ 16 ॥

સર્વલોકશરણ્યાયરાઘવાયમહાત્મને ।

નિવેદયતમાઙ્ક્ષિપ્રંવિભીષણમુપસ્થિતમ્ ॥ 17 ॥

એતત્તુવચનંશ્રુત્વાસુગ્રીવોલઘુવિક્રમઃ ।

લક્ષ્મણસ્યાગ્રતોરામંસમ્રબ્ધમિદમબ્રવીત્ ॥ 18 ॥

પ્રવિષ્ટઃ શત્રુ સૈન્યં હિ પ્રાપ્તઃ શત્રુરતર્કિતઃ ।

નિહન્યાદન્ન્તરં લબ્ધ્વા ઉલૂકો વાયસાનિવ ॥ 19 ॥

મન્ત્રેવ્યૂહેનયેચારેયુક્તોભવિતુમર્હસિ ।

વાનરાણાઞ્ચભદ્રન્તેપરેષાઞ્ચપરન્તપ ॥ 20 ॥

અન્તર્ધાનગતાહ્યેતેરાક્ષસાઃકામરૂપિણઃ ।

શૂરાશ્ચનિકૃતિજ્ઞાશ્ચતેષાઞ્જાતુનવિશ્વસેત્ ॥ 21 ॥

પ્રણિધીરાક્ષસેન્દ્રસ્યરાવણસ્યભવેદયમ્ ।

અનુપ્રવિશ્યસોઽસ્માસુભેદઙ્કુર્યાન્નસંશયઃ ॥ 22 ॥

અથવાસ્વયમેવૈષછિદ્રમાસાદ્યબુદ્ધિમાન્ ।

અનુપ્રવિશ્યવિશ્વસ્તેકદાચિત્પ્રહરેદપિ ॥ 23 ॥

મિત્રાટવીબલઞ્ચૈવમૌલભૃત્યબલન્તથા ।

સર્વમેતદ્બલઙ્ગ્રાહ્યંવર્જયિત્વાદ્વિષદ્બલમ્ ॥ 24 ॥

પ્રકૃત્યારાક્ષસેન્દ્રસ્યભ્રાતાઽમિત્રસ્યતેપ્રભોઃ ।

આગતશ્ચરિપોસ્સાક્ષાત્કથમસ્મિન્હિવિશ્વસેત્ ॥ 25 ॥

રાવણેનપ્રણિહિતન્તમવેહિવિભીષણમ્ ।

તસ્યાહન્નિગ્રહમ્મન્યેક્ષમઙ્ક્ષમવતાંવર ॥ 26 ॥

રાક્ષસોજિહ્મયાબુદ્ધ્યાસન્દિષ્ટોઽયમુપાગતઃ ।

પ્રહર્તુમ્માયયાચ્છન્નોવિશ્વસ્તેત્વયિરાઘવ ॥ 27 ॥

પ્રવિષ્ટશ્શત્રુસૈન્યંહિપ્રાપ્તશ્શત્રુરતર્કિતઃ ।

નિહન્યાદન્તરંલબ્ધ્વાઉલૂકવાયસાનિવ ॥ 28 ॥

વધ્યતામેષતીવ્રેણદણ્ડેનસચિવૈસ્સહ ।

રાવણસ્યનૃશંસસ્યભ્રાતાહ્યેષવિભીષણઃ ॥ 29 ॥

એવમુક્ત્વાતુતંરામંસમ્રબ્ધોવાહિનીપતિઃ ।

વાક્યજ્ઞોવાક્યકુશલન્તતોમૌનમુપાગમત્ ॥ 30 ॥

સુગ્રીવસ્યતુતદ્વાક્યંશ્રુત્વારામોમહાયશાઃ ।

સમીપસ્થાનુવાચેદંહનુમત્પ્રમુખાન્હરીન્ ॥ 31 ॥

યદુક્તઙ્કપિરાજેનરાવણાવરજમ્પ્રતિ ।

વાક્યંહેતુમદત્યર્થઞ્ચભવદ્ભિરપિતચ્છ્રુતમ્ ॥ 32 ॥

સુહૃદામર્થકૃચ્છેષુયુક્તમ્બુદ્ધિમતાસદા ।

સમર્થેનોપનિર્દેષ્ટુંશાશ્વતીમ્ભૂતિમિચ્છતા ॥ 33 ॥

ઇત્યેવમ્પરિપૃષ્ટાસ્તેસ્વંસ્વમ્મતમતન્દ્રિતાઃ ।

સોપચારન્તદારામમૂચુર્હિતચિકીર્ષવઃ ॥ 34 ॥

અજ્ઞાતન્નાસ્તિતેકિઞ્ચિત્ત્રિષુલોકેષુરાઘવઃ ।

આત્માનંસૂચયન્રામઃ પૃચ્છસ્યસ્માન્ સુહૃત્તયા ॥ 35 ॥

ત્વંહિસત્યવ્રતશ્શૂરોધાર્મિકોદૃઢવિક્રમઃ ।

પરીક્ષ્યકારીસ્મૃતિમાન્નિસૃષ્ટાત્માસુહૃત્સુચ ॥ 36 ॥

તસ્માદેકૈકશસ્તાવદ્બ્રુવન્તુસચિવાસ્તવ ।

હેતુતોમતિસમ્પન્નાસ્સમર્થાશ્ચપુનઃ પુનઃ ॥ 37 ॥

ઇત્યુક્તેરાઘવાયાઽથમતિમાનઙ્ગદોઽગ્રતઃ ।

વિભીષણપરીક્ષાર્થમુવાચવચનંહરિઃ ॥ 38 ॥

શત્રોસ્સકાશાત્સમ્પ્રાપ્તસ્સર્વથાશઙ્ ક્યએવહિ ।

વિશ્વાસયોગ્યસ્સહસાનકર્તવ્યોવિભીષણઃ ॥ 39 ॥

છાદયિત્વાઽત્મભાવંહિચરન્તિશઠબુદ્ધયઃ ।

પ્રહરન્તિચરન્ધ્રેષુસોઽનર્થસ્સુમહાન્ભવેત્ ॥ 40 ॥

અર્થાનર્થૌવિનિશ્ચિત્યવ્યવસાયમ્ભજેતહ ।

ગુણતસ્સઙ્ગ્રહઙ્કુર્યાદ્દોષતસ્તુવિસર્જયેત્ ॥ 41 ॥

યદિદોષોમહાંસ્તસ્મિંસ્ત્યજ્વતામવિશઙ્કિતમ્ ।

ગુણાન્વાપિબહૂન્ જ્ઞાત્વાસઙ્ગ્રહઃક્રિયતાન્નૃપ ॥ 42 ॥

શરભસ્ત્વથનિશ્ચિત્યસાર્થંવચનમબ્રવીત્ ।

ક્ષિપ્રમસ્મિન્નરવ્યાઘ્ર ચારઃપ્રતિવિધીયતામ્ ॥ 43 ॥

પ્રણિધાયહિચારેણયથાવત્સૂક્ષ્મબુદ્ધિના ।

પરીક્ષ્યચતતઃકાર્યોયથાન્યાયમ્પરિગ્રહઃ ॥ 44 ॥

જામ્બવાંસ્ત્વથસમ્પ્રેક્ષ્યશાસ્ત્રબુધ્યાવિચક્ષણઃ ।

વાક્યંવિજ્ઞાપયામાસગુણવદ્દોષવર્જિતમ્ ॥ 45 ॥

બદ્ધવૈરાચ્ચપાપાચ્ચરાક્ષેસેન્દ્રાદ્વિભીષણઃ ।

અદેશકાલેસમ્પ્રાપ્તસ્સર્વથાશઙ્ ક્યતામયમ્ ॥ 46 ॥

તતોમૈન્દસ્તુસમ્પ્રેક્ષ્યનયાપનયકોવિદઃ ।

વાક્યંવચનસમ્પન્નોબભાષેહેતુમત્તરમ્ ॥ 47 ॥

વજનન્નામતસ્યૈષરાવણસ્યવિભીષણઃ ।

પૃચ્છયતામ્મધુરેણાયંશનૈર્નરપતીશ્વર ॥ 48 ॥

ભાવમસ્યતુવિજ્ઞાયતત્ત્વતસ્ત્વઙ્કરિષ્યસિ ।

યદિદુષ્ટોનદુષ્ટોવાબુદ્ધિપૂર્વન્નરર્ષભ ॥ 49 ॥

અથસંસ્કારસમ્પન્નોહનુમાન્ સચિવોત્તમઃ ।

ઉવાચવચનંશ્લક્ષ્ણમર્થવન્મધુરંલઘુ ॥ 50 ॥

નભવન્તમ્મતિશ્રેષ્ઠંસમર્થંવદતાંવરમ્ ।

અતિશાયયિતુંશક્તોબૃહસ્પતિરપિબ્રુવન્ ॥ 51 ॥

નવાદાન્નપિસઙ્ઘર્ષાન્નાધિક્યાન્નચકામતઃ ।

વક્ષ્યામિવચનંરાજન્યથાર્થંરામગૌરવાત્ ॥ 52 ॥

અર્થાનર્થનિમિત્તંહિયદુક્તંસચિવૈસ્તવ ।

તત્રદોષમ્પ્રપશ્યામિક્રિયાનહ્યુપપદ્યતે ॥ 53 ॥

ઋતેનિયોગાત્સામર્થ્યમવબોદ્ધુન્નશક્યતે ।

સહસાવિનિયોગોહિદોષવાન્પ્રતિભાતિમે ॥ 54 ॥

ચારપ્રણિહિતંયુક્તંયદુક્તંસચિવૈસ્તવ ।

અર્થસ્યાસમ્ભવાત્તત્રકારણન્નોપયુજ્યતે ॥ 55 ॥

અદેશ કાલે સમ્પ્રાપ્ત ઇતિ અયં યદ્ વિભીષણઃ ।

વિવક્ષા ચ અત્ર મે અસ્તિ ઇયં તાં નિબોધ યથા મતિ ॥ 56 ॥

સએષદેશઃ કાલશ્ચભવતીતિયથાતથા ।

પુરુષાત્પુરુષમ્પ્રાપ્યતથાદોષગુણાવપિ ॥ 57 ॥

ત્મ્યંરાવણેદૃષ્ટવાવિક્રમઞ્ચતથાત્વયિ ।

યુક્તમાગમનંહ્યત્રસદૃશન્તસ્યબુદ્ધિતઃ ॥ 58 ॥

અજ્ઞાતરૂપૈઃપુરુષૈસ્સરાજન્પૃચ્છ્ યતામિતિ ।

યદુક્તમત્રમેપ્રેક્ષાકાચિદસ્તિસમીક્ષિતા ॥ 59 ॥

પૃચ્છયમાનોવિશઙ્કેતસહસાબુદ્ધિમાન્વચઃ ।

તત્રમિત્રમ્પ્રદુષ્યેતમિથ્યાપૃષ્ટંસુખાગતમ્ ॥ 60 ॥

અશક્યસ્સહસારાજન્ભાવોબોદ્ધુમ્પરસ્યવૈ ।

અન્તસ્સ્વભાવૈર્ગીતૈસ્તૈર્નૈપુણ્યમ્પશ્યતામ્ભૃશમ્ ॥ 61 ॥

નત્વસ્યબ્રુવતોજાતુલક્ષ્યતેદુષ્ટભાવતા ।

પ્રસન્નંવદનઞ્ચાપિતસ્માન્મેનાસ્તિસંશયઃ ॥ 62 ॥

અશઙ્કિતમતિસ્સ્વસ્થોનશઠઃપરિસર્પતિ ।

નચાસ્યદુષ્ટાવાક્ચાપિતસ્માન્નાસ્તીહસંશયઃ ॥ 63 ॥

આકારશ્ચાદ્યમાનોઽપિનશક્યોવિનિગૂહિતમ્ ।

બલાદ્ધિવિવૃણોત્યેવભાવમન્તર્ગતન્નૃણામ્ ॥ 64 ॥

દેશકાલોપપન્નઞ્ચકાર્યઙ્કાર્યવિદાંવરઃ ।

સ્વફલઙ્કુરુતેક્ષિપ્રમ્પ્રયોગેણાભિસંહિતમ્ ॥ 65 ॥

ઉદ્યોગન્તવસમ્પ્રેક્ષ્યમિથ્યાવૃત્તઞ્ચરાવણમ્ ।

વાલિનઞ્ચહતંશ્રુત્વાસુગ્રીવઞ્ચાભિષેચિતમ્ ॥ 66 ॥

રાજ્યમ્પ્રાર્થયમાનશ્ચબુદ્ધિપૂર્વમિહાગતઃ ।

એતાવત્તુપુરસ્કૃત્યયુજ્યતેતસ્યસઙ્ગ્રહઃ ॥ 67 ॥

યથાશક્તિમયોક્તન્તુરાક્ષસસ્યાર્જવમ્પ્રતિ ।

પ્રમાણન્ત્વન્તુશેષસ્યશૃત્વાબુદ્ધિમતાંવરઃ ॥ 68 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે યુદ્ધકાણ્ડે સપ્તદશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha saptadaśassargaḥ |

ityuktvāparuṣaṃvākyaṃrāvaṇaṃrāvaṇānujaḥ |

ājagāmamuhūrtenayatrarāmassalakṣmaṇaḥ || 1 ||

tammeruśikharākārandīptāmivaśatahradām |

gaganasthammahīsthāstedadṛśusarvavānarāḥ || 2 ||

te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |

te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 3 ||

sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |

varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ || 4 ||

tamātmapañcamandṛṣṭavāsugrīvovāhinīpatiḥ |

vānaraissahadurdharṣacintayāmāsabuddhimān || 5 ||

cintayitvāmuhūrtantuvānarāṃstānuvācaha |

hanumatpramukhānsarvānidaṃvacanamuttamam || 6 ||

eṣasarvāyudhopetaścaturbhissaharākṣasaiḥ |

rākṣaso'bhyetipaśyadhvamasmānhantunnasaṃśayaḥ || 7 ||

sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ |

sālān udyamya śailāmaḥ ca idaṃ vacanaṃ abruvan || 8 ||

śīghraṃvyādiśanorājanvadhāyaiṣāndurātmanām |

nipatantuhatāścaitedharaṇyāmalpatejasaḥ || 9 ||

teṣāsambhāṣamāṇānāmanyonyaṃsavibhīṣaṇaḥ |

uttarantīramāsādyakhasthaevavyatiṣṭhata || 10 ||

uvācamahāprājñassvareṇamahatāmahān |

sugrīvantāṃścasamprekṣyasarvānvānarayūthapān || 11 ||

rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣasa īśvaraḥ |

tasya ahaṃ anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 12 ||

tenasītājanasthānāddhṛtāhatvājaṭāyuṣam |

ruddācavivaśādīnārākṣasībhissurakṣitā || 13 ||

tamahaṃhetubhirvākyairvividhaiścanyadarśayam |

sādhuniryātyatāṃsītārāmāyetipunaḥpunaḥ || 14 ||

sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kāla coditaḥ |

ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta iva auṣadham || 15 ||

so'hamparuṣitastenadāsavaccāvamānitaḥ |

tyaktvāputrāṃścadārāṃścarāghavaṃśaraṇaṅgataḥ || 16 ||

sarvalokaśaraṇyāyarāghavāyamahātmane |

nivedayatamāṅkṣipraṃvibhīṣaṇamupasthitam || 17 ||

etattuvacanaṃśrutvāsugrīvolaghuvikramaḥ |

lakṣmaṇasyāgratorāmaṃsamrabdhamidamabravīt || 18 ||

praviṣṭaḥ śatru sainyaṃ hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |

nihanyādanntaraṃ labdhvā ulūko vāyasāniva || 19 ||

mantrevyūhenayecāreyuktobhavitumarhasi |

vānarāṇāñcabhadrantepareṣāñcaparantapa || 20 ||

antardhānagatāhyeterākṣasāḥkāmarūpiṇaḥ |

śūrāścanikṛtijñāścateṣāñjātunaviśvaset || 21 ||

praṇidhīrākṣasendrasyarāvaṇasyabhavedayam |

anupraviśyaso'smāsubhedaṅkuryānnasaṃśayaḥ || 22 ||

athavāsvayamevaiṣachidramāsādyabuddhimān |

anupraviśyaviśvastekadācitpraharedapi || 23 ||

mitrāṭavībalañcaivamaulabhṛtyabalantathā |

sarvametadbalaṅgrāhyaṃvarjayitvādviṣadbalam || 24 ||

prakṛtyārākṣasendrasyabhrātā'mitrasyateprabhoḥ |

āgataścaripossākṣātkathamasminhiviśvaset || 25 ||

rāvaṇenapraṇihitantamavehivibhīṣaṇam |

tasyāhannigrahammanyekṣamaṅkṣamavatāṃvara || 26 ||

rākṣasojihmayābuddhyāsandiṣṭo'yamupāgataḥ |

prahartummāyayācchannoviśvastetvayirāghava || 27 ||

praviṣṭaśśatrusainyaṃhiprāptaśśatruratarkitaḥ |

nihanyādantaraṃlabdhvāulūkavāyasāniva || 28 ||

vadhyatāmeṣatīvreṇadaṇḍenasacivaissaha |

rāvaṇasyanṛśaṃsasyabhrātāhyeṣavibhīṣaṇaḥ || 29 ||

evamuktvātutaṃrāmaṃsamrabdhovāhinīpatiḥ |

vākyajñovākyakuśalantatomaunamupāgamat || 30 ||

sugrīvasyatutadvākyaṃśrutvārāmomahāyaśāḥ |

samīpasthānuvācedaṃhanumatpramukhānharīn || 31 ||

yaduktaṅkapirājenarāvaṇāvarajamprati |

vākyaṃhetumadatyarthañcabhavadbhirapitacchrutam || 32 ||

suhṛdāmarthakṛccheṣuyuktambuddhimatāsadā |

samarthenopanirdeṣṭuṃśāśvatīmbhūtimicchatā || 33 ||

ityevamparipṛṣṭāstesvaṃsvammatamatandritāḥ |

sopacārantadārāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 34 ||

ajñātannāstitekiñcittriṣulokeṣurāghavaḥ |

ātmānaṃsūcayanrāmaḥ pṛcchasyasmān suhṛttayā || 35 ||

tvaṃhisatyavrataśśūrodhārmikodṛḍhavikramaḥ |

parīkṣyakārīsmṛtimānnisṛṣṭātmāsuhṛtsuca || 36 ||

tasmādekaikaśastāvadbruvantusacivāstava |

hetutomatisampannāssamarthāścapunaḥ punaḥ || 37 ||

ityukterāghavāyā'thamatimānaṅgado'grataḥ |

vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvācavacanaṃhariḥ || 38 ||

śatrossakāśātsamprāptassarvathāśaṅ kyaevahi |

viśvāsayogyassahasānakartavyovibhīṣaṇaḥ || 39 ||

chādayitvā'tmabhāvaṃhicarantiśaṭhabuddhayaḥ |

praharanticarandhreṣuso'narthassumahānbhavet || 40 ||

arthānarthauviniścityavyavasāyambhajetaha |

guṇatassaṅgrahaṅkuryāddoṣatastuvisarjayet || 41 ||

yadidoṣomahāṃstasmiṃstyajvatāmaviśaṅkitam |

guṇānvāpibahūn jñātvāsaṅgrahaḥkriyatānnṛpa || 42 ||

śarabhastvathaniścityasārthaṃvacanamabravīt |

kṣipramasminnaravyāghra cāraḥpratividhīyatām || 43 ||

praṇidhāyahicāreṇayathāvatsūkṣmabuddhinā |

parīkṣyacatataḥkāryoyathānyāyamparigrahaḥ || 44 ||

jāmbavāṃstvathasamprekṣyaśāstrabudhyāvicakṣaṇaḥ |

vākyaṃvijñāpayāmāsaguṇavaddoṣavarjitam || 45 ||

baddhavairāccapāpāccarākṣesendrādvibhīṣaṇaḥ |

adeśakālesamprāptassarvathāśaṅ kyatāmayam || 46 ||

tatomaindastusamprekṣyanayāpanayakovidaḥ |

vākyaṃvacanasampannobabhāṣehetumattaram || 47 ||

vajanannāmatasyaiṣarāvaṇasyavibhīṣaṇaḥ |

pṛcchayatāmmadhureṇāyaṃśanairnarapatīśvara || 48 ||

bhāvamasyatuvijñāyatattvatastvaṅkariṣyasi |

yadiduṣṭonaduṣṭovābuddhipūrvannararṣabha || 49 ||

athasaṃskārasampannohanumān sacivottamaḥ |

uvācavacanaṃślakṣṇamarthavanmadhuraṃlaghu || 50 ||

nabhavantammatiśreṣṭhaṃsamarthaṃvadatāṃvaram |

atiśāyayituṃśaktobṛhaspatirapibruvan || 51 ||

navādānnapisaṅgharṣānnādhikyānnacakāmataḥ |

vakṣyāmivacanaṃrājanyathārthaṃrāmagauravāt || 52 ||

arthānarthanimittaṃhiyaduktaṃsacivaistava |

tatradoṣamprapaśyāmikriyānahyupapadyate || 53 ||

ṛteniyogātsāmarthyamavaboddhunnaśakyate |

sahasāviniyogohidoṣavānpratibhātime || 54 ||

cārapraṇihitaṃyuktaṃyaduktaṃsacivaistava |

arthasyāsambhavāttatrakāraṇannopayujyate || 55 ||

adeśa kāle samprāpta iti ayaṃ yad vibhīṣaṇaḥ |

vivakṣā ca atra me asti iyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 56 ||

saeṣadeśaḥ kālaścabhavatītiyathātathā |

puruṣātpuruṣamprāpyatathādoṣaguṇāvapi || 57 ||

tmyaṃrāvaṇedṛṣṭavāvikramañcatathātvayi |

yuktamāgamanaṃhyatrasadṛśantasyabuddhitaḥ || 58 ||

ajñātarūpaiḥpuruṣaissarājanpṛcch yatāmiti |

yaduktamatrameprekṣākācidastisamīkṣitā || 59 ||

pṛcchayamānoviśaṅketasahasābuddhimānvacaḥ |

tatramitrampraduṣyetamithyāpṛṣṭaṃsukhāgatam || 60 ||

aśakyassahasārājanbhāvoboddhumparasyavai |

antassvabhāvairgītaistairnaipuṇyampaśyatāmbhṛśam || 61 ||

natvasyabruvatojātulakṣyateduṣṭabhāvatā |

prasannaṃvadanañcāpitasmānmenāstisaṃśayaḥ || 62 ||

aśaṅkitamatissvasthonaśaṭhaḥparisarpati |

nacāsyaduṣṭāvākcāpitasmānnāstīhasaṃśayaḥ || 63 ||

ākāraścādyamāno'pinaśakyovinigūhitam |

balāddhivivṛṇotyevabhāvamantargatannṛṇām || 64 ||

deśakālopapannañcakāryaṅkāryavidāṃvaraḥ |

svaphalaṅkurutekṣipramprayogeṇābhisaṃhitam || 65 ||

udyogantavasamprekṣyamithyāvṛttañcarāvaṇam |

vālinañcahataṃśrutvāsugrīvañcābhiṣecitam || 66 ||

rājyamprārthayamānaścabuddhipūrvamihāgataḥ |

etāvattupuraskṛtyayujyatetasyasaṅgrahaḥ || 67 ||

yathāśaktimayoktanturākṣasasyārjavamprati |

pramāṇantvantuśeṣasyaśṛtvābuddhimatāṃvaraḥ || 68 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe saptadaśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ सप्तदशस्सर्गः ।

इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणंरावणानुजः ।

आजगाममुहूर्तेनयत्ररामस्सलक्ष्मणः ॥ 1 ॥

तम्मेरुशिखराकारन्दीप्तामिवशतह्रदाम् ।

गगनस्थम्महीस्थास्तेददृशुसर्ववानराः ॥ 2 ॥

ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः ।

तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः ॥ 3 ॥

स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः ।

वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः ॥ 4 ॥

तमात्मपञ्चमन्दृष्टवासुग्रीवोवाहिनीपतिः ।

वानरैस्सहदुर्धर्षचिन्तयामासबुद्धिमान् ॥ 5 ॥

चिन्तयित्वामुहूर्तन्तुवानरांस्तानुवाचह ।

हनुमत्प्रमुखान्सर्वानिदंवचनमुत्तमम् ॥ 6 ॥

एषसर्वायुधोपेतश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।

राक्षसोऽभ्येतिपश्यध्वमस्मान्हन्तुन्नसंशयः ॥ 7 ॥

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानर उत्तमाः ।

सालान् उद्यम्य शैलामः च इदं वचनं अब्रुवन् ॥ 8 ॥

शीघ्रंव्यादिशनोराजन्वधायैषान्दुरात्मनाम् ।

निपतन्तुहताश्चैतेधरण्यामल्पतेजसः ॥ 9 ॥

तेषासम्भाषमाणानामन्योन्यंसविभीषणः ।

उत्तरन्तीरमासाद्यखस्थएवव्यतिष्ठत ॥ 10 ॥

उवाचमहाप्राज्ञस्स्वरेणमहतामहान् ।

सुग्रीवन्तांश्चसम्प्रेक्ष्यसर्वान्वानरयूथपान् ॥ 11 ॥

रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षस ईश्वरः ।

तस्य अहं अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥ 12 ॥

तेनसीताजनस्थानाद्धृताहत्वाजटायुषम् ।

रुद्दाचविवशादीनाराक्षसीभिस्सुरक्षिता ॥ 13 ॥

तमहंहेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्चन्यदर्शयम् ।

साधुनिर्यात्यतांसीतारामायेतिपुनःपुनः ॥ 14 ॥

स च न प्रतिजग्राह रावणः काल चोदितः ।

उच्यमानो हितं वाक्यं विपरीत इव औषधम् ॥ 15 ॥

सोऽहम्परुषितस्तेनदासवच्चावमानितः ।

त्यक्त्वापुत्रांश्चदारांश्चराघवंशरणङ्गतः ॥ 16 ॥

सर्वलोकशरण्यायराघवायमहात्मने ।

निवेदयतमाङ्क्षिप्रंविभीषणमुपस्थितम् ॥ 17 ॥

एतत्तुवचनंश्रुत्वासुग्रीवोलघुविक्रमः ।

लक्ष्मणस्याग्रतोरामंसम्रब्धमिदमब्रवीत् ॥ 18 ॥

प्रविष्टः शत्रु सैन्यं हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः ।

निहन्यादन्न्तरं लब्ध्वा उलूको वायसानिव ॥ 19 ॥

मन्त्रेव्यूहेनयेचारेयुक्तोभवितुमर्हसि ।

वानराणाञ्चभद्रन्तेपरेषाञ्चपरन्तप ॥ 20 ॥

अन्तर्धानगताह्येतेराक्षसाःकामरूपिणः ।

शूराश्चनिकृतिज्ञाश्चतेषाञ्जातुनविश्वसेत् ॥ 21 ॥

प्रणिधीराक्षसेन्द्रस्यरावणस्यभवेदयम् ।

अनुप्रविश्यसोऽस्मासुभेदङ्कुर्यान्नसंशयः ॥ 22 ॥

अथवास्वयमेवैषछिद्रमासाद्यबुद्धिमान् ।

अनुप्रविश्यविश्वस्तेकदाचित्प्रहरेदपि ॥ 23 ॥

मित्राटवीबलञ्चैवमौलभृत्यबलन्तथा ।

सर्वमेतद्बलङ्ग्राह्यंवर्जयित्वाद्विषद्बलम् ॥ 24 ॥

प्रकृत्याराक्षसेन्द्रस्यभ्राताऽमित्रस्यतेप्रभोः ।

आगतश्चरिपोस्साक्षात्कथमस्मिन्हिविश्वसेत् ॥ 25 ॥

रावणेनप्रणिहितन्तमवेहिविभीषणम् ।

तस्याहन्निग्रहम्मन्येक्षमङ्क्षमवतांवर ॥ 26 ॥

राक्षसोजिह्मयाबुद्ध्यासन्दिष्टोऽयमुपागतः ।

प्रहर्तुम्माययाच्छन्नोविश्वस्तेत्वयिराघव ॥ 27 ॥

प्रविष्टश्शत्रुसैन्यंहिप्राप्तश्शत्रुरतर्कितः ।

निहन्यादन्तरंलब्ध्वाउलूकवायसानिव ॥ 28 ॥

वध्यतामेषतीव्रेणदण्डेनसचिवैस्सह ।

रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ॥ 29 ॥

एवमुक्त्वातुतंरामंसम्रब्धोवाहिनीपतिः ।

वाक्यज्ञोवाक्यकुशलन्ततोमौनमुपागमत् ॥ 30 ॥

सुग्रीवस्यतुतद्वाक्यंश्रुत्वारामोमहायशाः ।

समीपस्थानुवाचेदंहनुमत्प्रमुखान्हरीन् ॥ 31 ॥

यदुक्तङ्कपिराजेनरावणावरजम्प्रति ।

वाक्यंहेतुमदत्यर्थञ्चभवद्भिरपितच्छ्रुतम् ॥ 32 ॥

सुहृदामर्थकृच्छेषुयुक्तम्बुद्धिमतासदा ।

समर्थेनोपनिर्देष्टुंशाश्वतीम्भूतिमिच्छता ॥ 33 ॥

इत्येवम्परिपृष्टास्तेस्वंस्वम्मतमतन्द्रिताः ।

सोपचारन्तदाराममूचुर्हितचिकीर्षवः ॥ 34 ॥

अज्ञातन्नास्तितेकिञ्चित्त्रिषुलोकेषुराघवः ।

आत्मानंसूचयन्रामः पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया ॥ 35 ॥

त्वंहिसत्यव्रतश्शूरोधार्मिकोदृढविक्रमः ।

परीक्ष्यकारीस्मृतिमान्निसृष्टात्मासुहृत्सुच ॥ 36 ॥

तस्मादेकैकशस्तावद्ब्रुवन्तुसचिवास्तव ।

हेतुतोमतिसम्पन्नास्समर्थाश्चपुनः पुनः ॥ 37 ॥

इत्युक्तेराघवायाऽथमतिमानङ्गदोऽग्रतः ।

विभीषणपरीक्षार्थमुवाचवचनंहरिः ॥ 38 ॥

शत्रोस्सकाशात्सम्प्राप्तस्सर्वथाशङ् क्यएवहि ।

विश्वासयोग्यस्सहसानकर्तव्योविभीषणः ॥ 39 ॥

छादयित्वाऽत्मभावंहिचरन्तिशठबुद्धयः ।

प्रहरन्तिचरन्ध्रेषुसोऽनर्थस्सुमहान्भवेत् ॥ 40 ॥

अर्थानर्थौविनिश्चित्यव्यवसायम्भजेतह ।

गुणतस्सङ्ग्रहङ्कुर्याद्दोषतस्तुविसर्जयेत् ॥ 41 ॥

यदिदोषोमहांस्तस्मिंस्त्यज्वतामविशङ्कितम् ।

गुणान्वापिबहून् ज्ञात्वासङ्ग्रहःक्रियतान्नृप ॥ 42 ॥

शरभस्त्वथनिश्चित्यसार्थंवचनमब्रवीत् ।

क्षिप्रमस्मिन्नरव्याघ्र चारःप्रतिविधीयताम् ॥ 43 ॥

प्रणिधायहिचारेणयथावत्सूक्ष्मबुद्धिना ।

परीक्ष्यचततःकार्योयथान्यायम्परिग्रहः ॥ 44 ॥

जाम्बवांस्त्वथसम्प्रेक्ष्यशास्त्रबुध्याविचक्षणः ।

वाक्यंविज्ञापयामासगुणवद्दोषवर्जितम् ॥ 45 ॥

बद्धवैराच्चपापाच्चराक्षेसेन्द्राद्विभीषणः ।

अदेशकालेसम्प्राप्तस्सर्वथाशङ् क्यतामयम् ॥ 46 ॥

ततोमैन्दस्तुसम्प्रेक्ष्यनयापनयकोविदः ।

वाक्यंवचनसम्पन्नोबभाषेहेतुमत्तरम् ॥ 47 ॥

वजनन्नामतस्यैषरावणस्यविभीषणः ।

पृच्छयताम्मधुरेणायंशनैर्नरपतीश्वर ॥ 48 ॥

भावमस्यतुविज्ञायतत्त्वतस्त्वङ्करिष्यसि ।

यदिदुष्टोनदुष्टोवाबुद्धिपूर्वन्नरर्षभ ॥ 49 ॥

अथसंस्कारसम्पन्नोहनुमान् सचिवोत्तमः ।

उवाचवचनंश्लक्ष्णमर्थवन्मधुरंलघु ॥ 50 ॥

नभवन्तम्मतिश्रेष्ठंसमर्थंवदतांवरम् ।

अतिशाययितुंशक्तोबृहस्पतिरपिब्रुवन् ॥ 51 ॥

नवादान्नपिसङ्घर्षान्नाधिक्यान्नचकामतः ।

वक्ष्यामिवचनंराजन्यथार्थंरामगौरवात् ॥ 52 ॥

अर्थानर्थनिमित्तंहियदुक्तंसचिवैस्तव ।

तत्रदोषम्प्रपश्यामिक्रियानह्युपपद्यते ॥ 53 ॥

ऋतेनियोगात्सामर्थ्यमवबोद्धुन्नशक्यते ।

सहसाविनियोगोहिदोषवान्प्रतिभातिमे ॥ 54 ॥

चारप्रणिहितंयुक्तंयदुक्तंसचिवैस्तव ।

अर्थस्यासम्भवात्तत्रकारणन्नोपयुज्यते ॥ 55 ॥

अदेश काले सम्प्राप्त इति अयं यद् विभीषणः ।

विवक्षा च अत्र मे अस्ति इयं तां निबोध यथा मति ॥ 56 ॥

सएषदेशः कालश्चभवतीतियथातथा ।

पुरुषात्पुरुषम्प्राप्यतथादोषगुणावपि ॥ 57 ॥

त्म्यंरावणेदृष्टवाविक्रमञ्चतथात्वयि ।

युक्तमागमनंह्यत्रसदृशन्तस्यबुद्धितः ॥ 58 ॥

अज्ञातरूपैःपुरुषैस्सराजन्पृच्छ् यतामिति ।

यदुक्तमत्रमेप्रेक्षाकाचिदस्तिसमीक्षिता ॥ 59 ॥

पृच्छयमानोविशङ्केतसहसाबुद्धिमान्वचः ।

तत्रमित्रम्प्रदुष्येतमिथ्यापृष्टंसुखागतम् ॥ 60 ॥

अशक्यस्सहसाराजन्भावोबोद्धुम्परस्यवै ।

अन्तस्स्वभावैर्गीतैस्तैर्नैपुण्यम्पश्यताम्भृशम् ॥ 61 ॥

नत्वस्यब्रुवतोजातुलक्ष्यतेदुष्टभावता ।

प्रसन्नंवदनञ्चापितस्मान्मेनास्तिसंशयः ॥ 62 ॥

अशङ्कितमतिस्स्वस्थोनशठःपरिसर्पति ।

नचास्यदुष्टावाक्चापितस्मान्नास्तीहसंशयः ॥ 63 ॥

आकारश्चाद्यमानोऽपिनशक्योविनिगूहितम् ।

बलाद्धिविवृणोत्येवभावमन्तर्गतन्नृणाम् ॥ 64 ॥

देशकालोपपन्नञ्चकार्यङ्कार्यविदांवरः ।

स्वफलङ्कुरुतेक्षिप्रम्प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥ 65 ॥

उद्योगन्तवसम्प्रेक्ष्यमिथ्यावृत्तञ्चरावणम् ।

वालिनञ्चहतंश्रुत्वासुग्रीवञ्चाभिषेचितम् ॥ 66 ॥

राज्यम्प्रार्थयमानश्चबुद्धिपूर्वमिहागतः ।

एतावत्तुपुरस्कृत्ययुज्यतेतस्यसङ्ग्रहः ॥ 67 ॥

यथाशक्तिमयोक्तन्तुराक्षसस्यार्जवम्प्रति ।

प्रमाणन्त्वन्तुशेषस्यशृत्वाबुद्धिमतांवरः ॥ 68 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशस्सर्गः ॥