శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే యుద్ధకాణ్డమ్ ।
అథ సప్తదశస్సర్గః ।
ఇత్యుక్త్వాపరుషంవాక్యంరావణంరావణానుజః ।
ఆజగామముహూర్తేనయత్రరామస్సలక్ష్మణః ॥ 1 ॥
తమ్మేరుశిఖరాకారన్దీప్తామివశతహ్రదామ్ ।
గగనస్థమ్మహీస్థాస్తేదదృశుసర్వవానరాః ॥ 2 ॥
తే చాప్యనుచరాస్తస్య చత్వారో భీమవిక్రమాః ।
తేఽపి వర్మాయుధోపేతా భూషణోత్తమభూషితాః ॥ 3 ॥
స చ మేఘాచలప్రఖ్యో వజ్రాయుధసమప్రభః ।
వరాయుధధరో వీరో దివ్యాభరణభూషితః ॥ 4 ॥
తమాత్మపఞ్చమన్దృష్టవాసుగ్రీవోవాహినీపతిః ।
వానరైస్సహదుర్ధర్షచిన్తయామాసబుద్ధిమాన్ ॥ 5 ॥
చిన్తయిత్వాముహూర్తన్తువానరాంస్తానువాచహ ।
హనుమత్ప్రముఖాన్సర్వానిదంవచనముత్తమమ్ ॥ 6 ॥
ఏషసర్వాయుధోపేతశ్చతుర్భిస్సహరాక్షసైః ।
రాక్షసోఽభ్యేతిపశ్యధ్వమస్మాన్హన్తున్నసంశయః ॥ 7 ॥
సుగ్రీవస్య వచః శ్రుత్వా సర్వే తే వానర ఉత్తమాః ।
సాలాన్ ఉద్యమ్య శైలామః చ ఇదం వచనం అబ్రువన్ ॥ 8 ॥
శీఘ్రంవ్యాదిశనోరాజన్వధాయైషాన్దురాత్మనామ్ ।
నిపతన్తుహతాశ్చైతేధరణ్యామల్పతేజసః ॥ 9 ॥
తేషాసమ్భాషమాణానామన్యోన్యంసవిభీషణః ।
ఉత్తరన్తీరమాసాద్యఖస్థఏవవ్యతిష్ఠత ॥ 10 ॥
ఉవాచమహాప్రాజ్ఞస్స్వరేణమహతామహాన్ ।
సుగ్రీవన్తాంశ్చసమ్ప్రేక్ష్యసర్వాన్వానరయూథపాన్ ॥ 11 ॥
రావణో నామ దుర్వృత్తో రాక్షసో రాక్షస ఈశ్వరః ।
తస్య అహం అనుజో భ్రాతా విభీషణ ఇతి శ్రుతః ॥ 12 ॥
తేనసీతాజనస్థానాద్ధృతాహత్వాజటాయుషమ్ ।
రుద్దాచవివశాదీనారాక్షసీభిస్సురక్షితా ॥ 13 ॥
తమహంహేతుభిర్వాక్యైర్వివిధైశ్చన్యదర్శయమ్ ।
సాధునిర్యాత్యతాంసీతారామాయేతిపునఃపునః ॥ 14 ॥
స చ న ప్రతిజగ్రాహ రావణః కాల చోదితః ।
ఉచ్యమానో హితం వాక్యం విపరీత ఇవ ఔషధమ్ ॥ 15 ॥
సోఽహమ్పరుషితస్తేనదాసవచ్చావమానితః ।
త్యక్త్వాపుత్రాంశ్చదారాంశ్చరాఘవంశరణఙ్గతః ॥ 16 ॥
సర్వలోకశరణ్యాయరాఘవాయమహాత్మనే ।
నివేదయతమాఙ్క్షిప్రంవిభీషణముపస్థితమ్ ॥ 17 ॥
ఏతత్తువచనంశ్రుత్వాసుగ్రీవోలఘువిక్రమః ।
లక్ష్మణస్యాగ్రతోరామంసమ్రబ్ధమిదమబ్రవీత్ ॥ 18 ॥
ప్రవిష్టః శత్రు సైన్యం హి ప్రాప్తః శత్రురతర్కితః ।
నిహన్యాదన్న్తరం లబ్ధ్వా ఉలూకో వాయసానివ ॥ 19 ॥
మన్త్రేవ్యూహేనయేచారేయుక్తోభవితుమర్హసి ।
వానరాణాఞ్చభద్రన్తేపరేషాఞ్చపరన్తప ॥ 20 ॥
అన్తర్ధానగతాహ్యేతేరాక్షసాఃకామరూపిణః ।
శూరాశ్చనికృతిజ్ఞాశ్చతేషాఞ్జాతునవిశ్వసేత్ ॥ 21 ॥
ప్రణిధీరాక్షసేన్ద్రస్యరావణస్యభవేదయమ్ ।
అనుప్రవిశ్యసోఽస్మాసుభేదఙ్కుర్యాన్నసంశయః ॥ 22 ॥
అథవాస్వయమేవైషఛిద్రమాసాద్యబుద్ధిమాన్ ।
అనుప్రవిశ్యవిశ్వస్తేకదాచిత్ప్రహరేదపి ॥ 23 ॥
మిత్రాటవీబలఞ్చైవమౌలభృత్యబలన్తథా ।
సర్వమేతద్బలఙ్గ్రాహ్యంవర్జయిత్వాద్విషద్బలమ్ ॥ 24 ॥
ప్రకృత్యారాక్షసేన్ద్రస్యభ్రాతాఽమిత్రస్యతేప్రభోః ।
ఆగతశ్చరిపోస్సాక్షాత్కథమస్మిన్హివిశ్వసేత్ ॥ 25 ॥
రావణేనప్రణిహితన్తమవేహివిభీషణమ్ ।
తస్యాహన్నిగ్రహమ్మన్యేక్షమఙ్క్షమవతాంవర ॥ 26 ॥
రాక్షసోజిహ్మయాబుద్ధ్యాసన్దిష్టోఽయముపాగతః ।
ప్రహర్తుమ్మాయయాచ్ఛన్నోవిశ్వస్తేత్వయిరాఘవ ॥ 27 ॥
ప్రవిష్టశ్శత్రుసైన్యంహిప్రాప్తశ్శత్రురతర్కితః ।
నిహన్యాదన్తరంలబ్ధ్వాఉలూకవాయసానివ ॥ 28 ॥
వధ్యతామేషతీవ్రేణదణ్డేనసచివైస్సహ ।
రావణస్యనృశంసస్యభ్రాతాహ్యేషవిభీషణః ॥ 29 ॥
ఏవముక్త్వాతుతంరామంసమ్రబ్ధోవాహినీపతిః ।
వాక్యజ్ఞోవాక్యకుశలన్తతోమౌనముపాగమత్ ॥ 30 ॥
సుగ్రీవస్యతుతద్వాక్యంశ్రుత్వారామోమహాయశాః ।
సమీపస్థానువాచేదంహనుమత్ప్రముఖాన్హరీన్ ॥ 31 ॥
యదుక్తఙ్కపిరాజేనరావణావరజమ్ప్రతి ।
వాక్యంహేతుమదత్యర్థఞ్చభవద్భిరపితచ్ఛ్రుతమ్ ॥ 32 ॥
సుహృదామర్థకృచ్ఛేషుయుక్తమ్బుద్ధిమతాసదా ।
సమర్థేనోపనిర్దేష్టుంశాశ్వతీమ్భూతిమిచ్ఛతా ॥ 33 ॥
ఇత్యేవమ్పరిపృష్టాస్తేస్వంస్వమ్మతమతన్ద్రితాః ।
సోపచారన్తదారామమూచుర్హితచికీర్షవః ॥ 34 ॥
అజ్ఞాతన్నాస్తితేకిఞ్చిత్త్రిషులోకేషురాఘవః ।
ఆత్మానంసూచయన్రామః పృచ్ఛస్యస్మాన్ సుహృత్తయా ॥ 35 ॥
త్వంహిసత్యవ్రతశ్శూరోధార్మికోదృఢవిక్రమః ।
పరీక్ష్యకారీస్మృతిమాన్నిసృష్టాత్మాసుహృత్సుచ ॥ 36 ॥
తస్మాదేకైకశస్తావద్బ్రువన్తుసచివాస్తవ ।
హేతుతోమతిసమ్పన్నాస్సమర్థాశ్చపునః పునః ॥ 37 ॥
ఇత్యుక్తేరాఘవాయాఽథమతిమానఙ్గదోఽగ్రతః ।
విభీషణపరీక్షార్థమువాచవచనంహరిః ॥ 38 ॥
శత్రోస్సకాశాత్సమ్ప్రాప్తస్సర్వథాశఙ్ క్యఏవహి ।
విశ్వాసయోగ్యస్సహసానకర్తవ్యోవిభీషణః ॥ 39 ॥
ఛాదయిత్వాఽత్మభావంహిచరన్తిశఠబుద్ధయః ।
ప్రహరన్తిచరన్ధ్రేషుసోఽనర్థస్సుమహాన్భవేత్ ॥ 40 ॥
అర్థానర్థౌవినిశ్చిత్యవ్యవసాయమ్భజేతహ ।
గుణతస్సఙ్గ్రహఙ్కుర్యాద్దోషతస్తువిసర్జయేత్ ॥ 41 ॥
యదిదోషోమహాంస్తస్మింస్త్యజ్వతామవిశఙ్కితమ్ ।
గుణాన్వాపిబహూన్ జ్ఞాత్వాసఙ్గ్రహఃక్రియతాన్నృప ॥ 42 ॥
శరభస్త్వథనిశ్చిత్యసార్థంవచనమబ్రవీత్ ।
క్షిప్రమస్మిన్నరవ్యాఘ్ర చారఃప్రతివిధీయతామ్ ॥ 43 ॥
ప్రణిధాయహిచారేణయథావత్సూక్ష్మబుద్ధినా ।
పరీక్ష్యచతతఃకార్యోయథాన్యాయమ్పరిగ్రహః ॥ 44 ॥
జామ్బవాంస్త్వథసమ్ప్రేక్ష్యశాస్త్రబుధ్యావిచక్షణః ।
వాక్యంవిజ్ఞాపయామాసగుణవద్దోషవర్జితమ్ ॥ 45 ॥
బద్ధవైరాచ్చపాపాచ్చరాక్షేసేన్ద్రాద్విభీషణః ।
అదేశకాలేసమ్ప్రాప్తస్సర్వథాశఙ్ క్యతామయమ్ ॥ 46 ॥
తతోమైన్దస్తుసమ్ప్రేక్ష్యనయాపనయకోవిదః ।
వాక్యంవచనసమ్పన్నోబభాషేహేతుమత్తరమ్ ॥ 47 ॥
వజనన్నామతస్యైషరావణస్యవిభీషణః ।
పృచ్ఛయతామ్మధురేణాయంశనైర్నరపతీశ్వర ॥ 48 ॥
భావమస్యతువిజ్ఞాయతత్త్వతస్త్వఙ్కరిష్యసి ।
యదిదుష్టోనదుష్టోవాబుద్ధిపూర్వన్నరర్షభ ॥ 49 ॥
అథసంస్కారసమ్పన్నోహనుమాన్ సచివోత్తమః ।
ఉవాచవచనంశ్లక్ష్ణమర్థవన్మధురంలఘు ॥ 50 ॥
నభవన్తమ్మతిశ్రేష్ఠంసమర్థంవదతాంవరమ్ ।
అతిశాయయితుంశక్తోబృహస్పతిరపిబ్రువన్ ॥ 51 ॥
నవాదాన్నపిసఙ్ఘర్షాన్నాధిక్యాన్నచకామతః ।
వక్ష్యామివచనంరాజన్యథార్థంరామగౌరవాత్ ॥ 52 ॥
అర్థానర్థనిమిత్తంహియదుక్తంసచివైస్తవ ।
తత్రదోషమ్ప్రపశ్యామిక్రియానహ్యుపపద్యతే ॥ 53 ॥
ఋతేనియోగాత్సామర్థ్యమవబోద్ధున్నశక్యతే ।
సహసావినియోగోహిదోషవాన్ప్రతిభాతిమే ॥ 54 ॥
చారప్రణిహితంయుక్తంయదుక్తంసచివైస్తవ ।
అర్థస్యాసమ్భవాత్తత్రకారణన్నోపయుజ్యతే ॥ 55 ॥
అదేశ కాలే సమ్ప్రాప్త ఇతి అయం యద్ విభీషణః ।
వివక్షా చ అత్ర మే అస్తి ఇయం తాం నిబోధ యథా మతి ॥ 56 ॥
సఏషదేశః కాలశ్చభవతీతియథాతథా ।
పురుషాత్పురుషమ్ప్రాప్యతథాదోషగుణావపి ॥ 57 ॥
త్మ్యంరావణేదృష్టవావిక్రమఞ్చతథాత్వయి ।
యుక్తమాగమనంహ్యత్రసదృశన్తస్యబుద్ధితః ॥ 58 ॥
అజ్ఞాతరూపైఃపురుషైస్సరాజన్పృచ్ఛ్ యతామితి ।
యదుక్తమత్రమేప్రేక్షాకాచిదస్తిసమీక్షితా ॥ 59 ॥
పృచ్ఛయమానోవిశఙ్కేతసహసాబుద్ధిమాన్వచః ।
తత్రమిత్రమ్ప్రదుష్యేతమిథ్యాపృష్టంసుఖాగతమ్ ॥ 60 ॥
అశక్యస్సహసారాజన్భావోబోద్ధుమ్పరస్యవై ।
అన్తస్స్వభావైర్గీతైస్తైర్నైపుణ్యమ్పశ్యతామ్భృశమ్ ॥ 61 ॥
నత్వస్యబ్రువతోజాతులక్ష్యతేదుష్టభావతా ।
ప్రసన్నంవదనఞ్చాపితస్మాన్మేనాస్తిసంశయః ॥ 62 ॥
అశఙ్కితమతిస్స్వస్థోనశఠఃపరిసర్పతి ।
నచాస్యదుష్టావాక్చాపితస్మాన్నాస్తీహసంశయః ॥ 63 ॥
ఆకారశ్చాద్యమానోఽపినశక్యోవినిగూహితమ్ ।
బలాద్ధివివృణోత్యేవభావమన్తర్గతన్నృణామ్ ॥ 64 ॥
దేశకాలోపపన్నఞ్చకార్యఙ్కార్యవిదాంవరః ।
స్వఫలఙ్కురుతేక్షిప్రమ్ప్రయోగేణాభిసంహితమ్ ॥ 65 ॥
ఉద్యోగన్తవసమ్ప్రేక్ష్యమిథ్యావృత్తఞ్చరావణమ్ ।
వాలినఞ్చహతంశ్రుత్వాసుగ్రీవఞ్చాభిషేచితమ్ ॥ 66 ॥
రాజ్యమ్ప్రార్థయమానశ్చబుద్ధిపూర్వమిహాగతః ।
ఏతావత్తుపురస్కృత్యయుజ్యతేతస్యసఙ్గ్రహః ॥ 67 ॥
యథాశక్తిమయోక్తన్తురాక్షసస్యార్జవమ్ప్రతి ।
ప్రమాణన్త్వన్తుశేషస్యశృత్వాబుద్ధిమతాంవరః ॥ 68 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే సప్తదశస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
ityuktvāparuṣaṃvākyaṃrāvaṇaṃrāvaṇānujaḥ |
ājagāmamuhūrtenayatrarāmassalakṣmaṇaḥ || 1 ||
tammeruśikharākārandīptāmivaśatahradām |
gaganasthammahīsthāstedadṛśusarvavānarāḥ || 2 ||
te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |
te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 3 ||
sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |
varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ || 4 ||
tamātmapañcamandṛṣṭavāsugrīvovāhinīpatiḥ |
vānaraissahadurdharṣacintayāmāsabuddhimān || 5 ||
cintayitvāmuhūrtantuvānarāṃstānuvācaha |
hanumatpramukhānsarvānidaṃvacanamuttamam || 6 ||
eṣasarvāyudhopetaścaturbhissaharākṣasaiḥ |
rākṣaso'bhyetipaśyadhvamasmānhantunnasaṃśayaḥ || 7 ||
sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ |
sālān udyamya śailāmaḥ ca idaṃ vacanaṃ abruvan || 8 ||
śīghraṃvyādiśanorājanvadhāyaiṣāndurātmanām |
nipatantuhatāścaitedharaṇyāmalpatejasaḥ || 9 ||
teṣāsambhāṣamāṇānāmanyonyaṃsavibhīṣaṇaḥ |
uttarantīramāsādyakhasthaevavyatiṣṭhata || 10 ||
uvācamahāprājñassvareṇamahatāmahān |
sugrīvantāṃścasamprekṣyasarvānvānarayūthapān || 11 ||
rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣasa īśvaraḥ |
tasya ahaṃ anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 12 ||
tenasītājanasthānāddhṛtāhatvājaṭāyuṣam |
ruddācavivaśādīnārākṣasībhissurakṣitā || 13 ||
tamahaṃhetubhirvākyairvividhaiścanyadarśayam |
sādhuniryātyatāṃsītārāmāyetipunaḥpunaḥ || 14 ||
sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kāla coditaḥ |
ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta iva auṣadham || 15 ||
so'hamparuṣitastenadāsavaccāvamānitaḥ |
tyaktvāputrāṃścadārāṃścarāghavaṃśaraṇaṅgataḥ || 16 ||
sarvalokaśaraṇyāyarāghavāyamahātmane |
nivedayatamāṅkṣipraṃvibhīṣaṇamupasthitam || 17 ||
etattuvacanaṃśrutvāsugrīvolaghuvikramaḥ |
lakṣmaṇasyāgratorāmaṃsamrabdhamidamabravīt || 18 ||
praviṣṭaḥ śatru sainyaṃ hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |
nihanyādanntaraṃ labdhvā ulūko vāyasāniva || 19 ||
mantrevyūhenayecāreyuktobhavitumarhasi |
vānarāṇāñcabhadrantepareṣāñcaparantapa || 20 ||
antardhānagatāhyeterākṣasāḥkāmarūpiṇaḥ |
śūrāścanikṛtijñāścateṣāñjātunaviśvaset || 21 ||
praṇidhīrākṣasendrasyarāvaṇasyabhavedayam |
anupraviśyaso'smāsubhedaṅkuryānnasaṃśayaḥ || 22 ||
athavāsvayamevaiṣachidramāsādyabuddhimān |
anupraviśyaviśvastekadācitpraharedapi || 23 ||
mitrāṭavībalañcaivamaulabhṛtyabalantathā |
sarvametadbalaṅgrāhyaṃvarjayitvādviṣadbalam || 24 ||
prakṛtyārākṣasendrasyabhrātā'mitrasyateprabhoḥ |
āgataścaripossākṣātkathamasminhiviśvaset || 25 ||
rāvaṇenapraṇihitantamavehivibhīṣaṇam |
tasyāhannigrahammanyekṣamaṅkṣamavatāṃvara || 26 ||
rākṣasojihmayābuddhyāsandiṣṭo'yamupāgataḥ |
prahartummāyayācchannoviśvastetvayirāghava || 27 ||
praviṣṭaśśatrusainyaṃhiprāptaśśatruratarkitaḥ |
nihanyādantaraṃlabdhvāulūkavāyasāniva || 28 ||
vadhyatāmeṣatīvreṇadaṇḍenasacivaissaha |
rāvaṇasyanṛśaṃsasyabhrātāhyeṣavibhīṣaṇaḥ || 29 ||
evamuktvātutaṃrāmaṃsamrabdhovāhinīpatiḥ |
vākyajñovākyakuśalantatomaunamupāgamat || 30 ||
sugrīvasyatutadvākyaṃśrutvārāmomahāyaśāḥ |
samīpasthānuvācedaṃhanumatpramukhānharīn || 31 ||
yaduktaṅkapirājenarāvaṇāvarajamprati |
vākyaṃhetumadatyarthañcabhavadbhirapitacchrutam || 32 ||
suhṛdāmarthakṛccheṣuyuktambuddhimatāsadā |
samarthenopanirdeṣṭuṃśāśvatīmbhūtimicchatā || 33 ||
ityevamparipṛṣṭāstesvaṃsvammatamatandritāḥ |
sopacārantadārāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 34 ||
ajñātannāstitekiñcittriṣulokeṣurāghavaḥ |
ātmānaṃsūcayanrāmaḥ pṛcchasyasmān suhṛttayā || 35 ||
tvaṃhisatyavrataśśūrodhārmikodṛḍhavikramaḥ |
parīkṣyakārīsmṛtimānnisṛṣṭātmāsuhṛtsuca || 36 ||
tasmādekaikaśastāvadbruvantusacivāstava |
hetutomatisampannāssamarthāścapunaḥ punaḥ || 37 ||
ityukterāghavāyā'thamatimānaṅgado'grataḥ |
vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvācavacanaṃhariḥ || 38 ||
śatrossakāśātsamprāptassarvathāśaṅ kyaevahi |
viśvāsayogyassahasānakartavyovibhīṣaṇaḥ || 39 ||
chādayitvā'tmabhāvaṃhicarantiśaṭhabuddhayaḥ |
praharanticarandhreṣuso'narthassumahānbhavet || 40 ||
arthānarthauviniścityavyavasāyambhajetaha |
guṇatassaṅgrahaṅkuryāddoṣatastuvisarjayet || 41 ||
yadidoṣomahāṃstasmiṃstyajvatāmaviśaṅkitam |
guṇānvāpibahūn jñātvāsaṅgrahaḥkriyatānnṛpa || 42 ||
śarabhastvathaniścityasārthaṃvacanamabravīt |
kṣipramasminnaravyāghra cāraḥpratividhīyatām || 43 ||
praṇidhāyahicāreṇayathāvatsūkṣmabuddhinā |
parīkṣyacatataḥkāryoyathānyāyamparigrahaḥ || 44 ||
jāmbavāṃstvathasamprekṣyaśāstrabudhyāvicakṣaṇaḥ |
vākyaṃvijñāpayāmāsaguṇavaddoṣavarjitam || 45 ||
baddhavairāccapāpāccarākṣesendrādvibhīṣaṇaḥ |
adeśakālesamprāptassarvathāśaṅ kyatāmayam || 46 ||
tatomaindastusamprekṣyanayāpanayakovidaḥ |
vākyaṃvacanasampannobabhāṣehetumattaram || 47 ||
vajanannāmatasyaiṣarāvaṇasyavibhīṣaṇaḥ |
pṛcchayatāmmadhureṇāyaṃśanairnarapatīśvara || 48 ||
bhāvamasyatuvijñāyatattvatastvaṅkariṣyasi |
yadiduṣṭonaduṣṭovābuddhipūrvannararṣabha || 49 ||
athasaṃskārasampannohanumān sacivottamaḥ |
uvācavacanaṃślakṣṇamarthavanmadhuraṃlaghu || 50 ||
nabhavantammatiśreṣṭhaṃsamarthaṃvadatāṃvaram |
atiśāyayituṃśaktobṛhaspatirapibruvan || 51 ||
navādānnapisaṅgharṣānnādhikyānnacakāmataḥ |
vakṣyāmivacanaṃrājanyathārthaṃrāmagauravāt || 52 ||
arthānarthanimittaṃhiyaduktaṃsacivaistava |
tatradoṣamprapaśyāmikriyānahyupapadyate || 53 ||
ṛteniyogātsāmarthyamavaboddhunnaśakyate |
sahasāviniyogohidoṣavānpratibhātime || 54 ||
cārapraṇihitaṃyuktaṃyaduktaṃsacivaistava |
arthasyāsambhavāttatrakāraṇannopayujyate || 55 ||
adeśa kāle samprāpta iti ayaṃ yad vibhīṣaṇaḥ |
vivakṣā ca atra me asti iyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 56 ||
saeṣadeśaḥ kālaścabhavatītiyathātathā |
puruṣātpuruṣamprāpyatathādoṣaguṇāvapi || 57 ||
tmyaṃrāvaṇedṛṣṭavāvikramañcatathātvayi |
yuktamāgamanaṃhyatrasadṛśantasyabuddhitaḥ || 58 ||
ajñātarūpaiḥpuruṣaissarājanpṛcch yatāmiti |
yaduktamatrameprekṣākācidastisamīkṣitā || 59 ||
pṛcchayamānoviśaṅketasahasābuddhimānvacaḥ |
tatramitrampraduṣyetamithyāpṛṣṭaṃsukhāgatam || 60 ||
aśakyassahasārājanbhāvoboddhumparasyavai |
antassvabhāvairgītaistairnaipuṇyampaśyatāmbhṛśam || 61 ||
natvasyabruvatojātulakṣyateduṣṭabhāvatā |
prasannaṃvadanañcāpitasmānmenāstisaṃśayaḥ || 62 ||
aśaṅkitamatissvasthonaśaṭhaḥparisarpati |
nacāsyaduṣṭāvākcāpitasmānnāstīhasaṃśayaḥ || 63 ||
ākāraścādyamāno'pinaśakyovinigūhitam |
balāddhivivṛṇotyevabhāvamantargatannṛṇām || 64 ||
deśakālopapannañcakāryaṅkāryavidāṃvaraḥ |
svaphalaṅkurutekṣipramprayogeṇābhisaṃhitam || 65 ||
udyogantavasamprekṣyamithyāvṛttañcarāvaṇam |
vālinañcahataṃśrutvāsugrīvañcābhiṣecitam || 66 ||
rājyamprārthayamānaścabuddhipūrvamihāgataḥ |
etāvattupuraskṛtyayujyatetasyasaṅgrahaḥ || 67 ||
yathāśaktimayoktanturākṣasasyārjavamprati |
pramāṇantvantuśeṣasyaśṛtvābuddhimatāṃvaraḥ || 68 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe saptadaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ सप्तदशस्सर्गः ।
इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणंरावणानुजः ।
आजगाममुहूर्तेनयत्ररामस्सलक्ष्मणः ॥ 1 ॥
तम्मेरुशिखराकारन्दीप्तामिवशतह्रदाम् ।
गगनस्थम्महीस्थास्तेददृशुसर्ववानराः ॥ 2 ॥
ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः ।
तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः ॥ 3 ॥
स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः ।
वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः ॥ 4 ॥
तमात्मपञ्चमन्दृष्टवासुग्रीवोवाहिनीपतिः ।
वानरैस्सहदुर्धर्षचिन्तयामासबुद्धिमान् ॥ 5 ॥
चिन्तयित्वामुहूर्तन्तुवानरांस्तानुवाचह ।
हनुमत्प्रमुखान्सर्वानिदंवचनमुत्तमम् ॥ 6 ॥
एषसर्वायुधोपेतश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।
राक्षसोऽभ्येतिपश्यध्वमस्मान्हन्तुन्नसंशयः ॥ 7 ॥
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानर उत्तमाः ।
सालान् उद्यम्य शैलामः च इदं वचनं अब्रुवन् ॥ 8 ॥
शीघ्रंव्यादिशनोराजन्वधायैषान्दुरात्मनाम् ।
निपतन्तुहताश्चैतेधरण्यामल्पतेजसः ॥ 9 ॥
तेषासम्भाषमाणानामन्योन्यंसविभीषणः ।
उत्तरन्तीरमासाद्यखस्थएवव्यतिष्ठत ॥ 10 ॥
उवाचमहाप्राज्ञस्स्वरेणमहतामहान् ।
सुग्रीवन्तांश्चसम्प्रेक्ष्यसर्वान्वानरयूथपान् ॥ 11 ॥
रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षस ईश्वरः ।
तस्य अहं अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥ 12 ॥
तेनसीताजनस्थानाद्धृताहत्वाजटायुषम् ।
रुद्दाचविवशादीनाराक्षसीभिस्सुरक्षिता ॥ 13 ॥
तमहंहेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्चन्यदर्शयम् ।
साधुनिर्यात्यतांसीतारामायेतिपुनःपुनः ॥ 14 ॥
स च न प्रतिजग्राह रावणः काल चोदितः ।
उच्यमानो हितं वाक्यं विपरीत इव औषधम् ॥ 15 ॥
सोऽहम्परुषितस्तेनदासवच्चावमानितः ।
त्यक्त्वापुत्रांश्चदारांश्चराघवंशरणङ्गतः ॥ 16 ॥
सर्वलोकशरण्यायराघवायमहात्मने ।
निवेदयतमाङ्क्षिप्रंविभीषणमुपस्थितम् ॥ 17 ॥
एतत्तुवचनंश्रुत्वासुग्रीवोलघुविक्रमः ।
लक्ष्मणस्याग्रतोरामंसम्रब्धमिदमब्रवीत् ॥ 18 ॥
प्रविष्टः शत्रु सैन्यं हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः ।
निहन्यादन्न्तरं लब्ध्वा उलूको वायसानिव ॥ 19 ॥
मन्त्रेव्यूहेनयेचारेयुक्तोभवितुमर्हसि ।
वानराणाञ्चभद्रन्तेपरेषाञ्चपरन्तप ॥ 20 ॥
अन्तर्धानगताह्येतेराक्षसाःकामरूपिणः ।
शूराश्चनिकृतिज्ञाश्चतेषाञ्जातुनविश्वसेत् ॥ 21 ॥
प्रणिधीराक्षसेन्द्रस्यरावणस्यभवेदयम् ।
अनुप्रविश्यसोऽस्मासुभेदङ्कुर्यान्नसंशयः ॥ 22 ॥
अथवास्वयमेवैषछिद्रमासाद्यबुद्धिमान् ।
अनुप्रविश्यविश्वस्तेकदाचित्प्रहरेदपि ॥ 23 ॥
मित्राटवीबलञ्चैवमौलभृत्यबलन्तथा ।
सर्वमेतद्बलङ्ग्राह्यंवर्जयित्वाद्विषद्बलम् ॥ 24 ॥
प्रकृत्याराक्षसेन्द्रस्यभ्राताऽमित्रस्यतेप्रभोः ।
आगतश्चरिपोस्साक्षात्कथमस्मिन्हिविश्वसेत् ॥ 25 ॥
रावणेनप्रणिहितन्तमवेहिविभीषणम् ।
तस्याहन्निग्रहम्मन्येक्षमङ्क्षमवतांवर ॥ 26 ॥
राक्षसोजिह्मयाबुद्ध्यासन्दिष्टोऽयमुपागतः ।
प्रहर्तुम्माययाच्छन्नोविश्वस्तेत्वयिराघव ॥ 27 ॥
प्रविष्टश्शत्रुसैन्यंहिप्राप्तश्शत्रुरतर्कितः ।
निहन्यादन्तरंलब्ध्वाउलूकवायसानिव ॥ 28 ॥
वध्यतामेषतीव्रेणदण्डेनसचिवैस्सह ।
रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ॥ 29 ॥
एवमुक्त्वातुतंरामंसम्रब्धोवाहिनीपतिः ।
वाक्यज्ञोवाक्यकुशलन्ततोमौनमुपागमत् ॥ 30 ॥
सुग्रीवस्यतुतद्वाक्यंश्रुत्वारामोमहायशाः ।
समीपस्थानुवाचेदंहनुमत्प्रमुखान्हरीन् ॥ 31 ॥
यदुक्तङ्कपिराजेनरावणावरजम्प्रति ।
वाक्यंहेतुमदत्यर्थञ्चभवद्भिरपितच्छ्रुतम् ॥ 32 ॥
सुहृदामर्थकृच्छेषुयुक्तम्बुद्धिमतासदा ।
समर्थेनोपनिर्देष्टुंशाश्वतीम्भूतिमिच्छता ॥ 33 ॥
इत्येवम्परिपृष्टास्तेस्वंस्वम्मतमतन्द्रिताः ।
सोपचारन्तदाराममूचुर्हितचिकीर्षवः ॥ 34 ॥
अज्ञातन्नास्तितेकिञ्चित्त्रिषुलोकेषुराघवः ।
आत्मानंसूचयन्रामः पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया ॥ 35 ॥
त्वंहिसत्यव्रतश्शूरोधार्मिकोदृढविक्रमः ।
परीक्ष्यकारीस्मृतिमान्निसृष्टात्मासुहृत्सुच ॥ 36 ॥
तस्मादेकैकशस्तावद्ब्रुवन्तुसचिवास्तव ।
हेतुतोमतिसम्पन्नास्समर्थाश्चपुनः पुनः ॥ 37 ॥
इत्युक्तेराघवायाऽथमतिमानङ्गदोऽग्रतः ।
विभीषणपरीक्षार्थमुवाचवचनंहरिः ॥ 38 ॥
शत्रोस्सकाशात्सम्प्राप्तस्सर्वथाशङ् क्यएवहि ।
विश्वासयोग्यस्सहसानकर्तव्योविभीषणः ॥ 39 ॥
छादयित्वाऽत्मभावंहिचरन्तिशठबुद्धयः ।
प्रहरन्तिचरन्ध्रेषुसोऽनर्थस्सुमहान्भवेत् ॥ 40 ॥
अर्थानर्थौविनिश्चित्यव्यवसायम्भजेतह ।
गुणतस्सङ्ग्रहङ्कुर्याद्दोषतस्तुविसर्जयेत् ॥ 41 ॥
यदिदोषोमहांस्तस्मिंस्त्यज्वतामविशङ्कितम् ।
गुणान्वापिबहून् ज्ञात्वासङ्ग्रहःक्रियतान्नृप ॥ 42 ॥
शरभस्त्वथनिश्चित्यसार्थंवचनमब्रवीत् ।
क्षिप्रमस्मिन्नरव्याघ्र चारःप्रतिविधीयताम् ॥ 43 ॥
प्रणिधायहिचारेणयथावत्सूक्ष्मबुद्धिना ।
परीक्ष्यचततःकार्योयथान्यायम्परिग्रहः ॥ 44 ॥
जाम्बवांस्त्वथसम्प्रेक्ष्यशास्त्रबुध्याविचक्षणः ।
वाक्यंविज्ञापयामासगुणवद्दोषवर्जितम् ॥ 45 ॥
बद्धवैराच्चपापाच्चराक्षेसेन्द्राद्विभीषणः ।
अदेशकालेसम्प्राप्तस्सर्वथाशङ् क्यतामयम् ॥ 46 ॥
ततोमैन्दस्तुसम्प्रेक्ष्यनयापनयकोविदः ।
वाक्यंवचनसम्पन्नोबभाषेहेतुमत्तरम् ॥ 47 ॥
वजनन्नामतस्यैषरावणस्यविभीषणः ।
पृच्छयताम्मधुरेणायंशनैर्नरपतीश्वर ॥ 48 ॥
भावमस्यतुविज्ञायतत्त्वतस्त्वङ्करिष्यसि ।
यदिदुष्टोनदुष्टोवाबुद्धिपूर्वन्नरर्षभ ॥ 49 ॥
अथसंस्कारसम्पन्नोहनुमान् सचिवोत्तमः ।
उवाचवचनंश्लक्ष्णमर्थवन्मधुरंलघु ॥ 50 ॥
नभवन्तम्मतिश्रेष्ठंसमर्थंवदतांवरम् ।
अतिशाययितुंशक्तोबृहस्पतिरपिब्रुवन् ॥ 51 ॥
नवादान्नपिसङ्घर्षान्नाधिक्यान्नचकामतः ।
वक्ष्यामिवचनंराजन्यथार्थंरामगौरवात् ॥ 52 ॥
अर्थानर्थनिमित्तंहियदुक्तंसचिवैस्तव ।
तत्रदोषम्प्रपश्यामिक्रियानह्युपपद्यते ॥ 53 ॥
ऋतेनियोगात्सामर्थ्यमवबोद्धुन्नशक्यते ।
सहसाविनियोगोहिदोषवान्प्रतिभातिमे ॥ 54 ॥
चारप्रणिहितंयुक्तंयदुक्तंसचिवैस्तव ।
अर्थस्यासम्भवात्तत्रकारणन्नोपयुज्यते ॥ 55 ॥
अदेश काले सम्प्राप्त इति अयं यद् विभीषणः ।
विवक्षा च अत्र मे अस्ति इयं तां निबोध यथा मति ॥ 56 ॥
सएषदेशः कालश्चभवतीतियथातथा ।
पुरुषात्पुरुषम्प्राप्यतथादोषगुणावपि ॥ 57 ॥
त्म्यंरावणेदृष्टवाविक्रमञ्चतथात्वयि ।
युक्तमागमनंह्यत्रसदृशन्तस्यबुद्धितः ॥ 58 ॥
अज्ञातरूपैःपुरुषैस्सराजन्पृच्छ् यतामिति ।
यदुक्तमत्रमेप्रेक्षाकाचिदस्तिसमीक्षिता ॥ 59 ॥
पृच्छयमानोविशङ्केतसहसाबुद्धिमान्वचः ।
तत्रमित्रम्प्रदुष्येतमिथ्यापृष्टंसुखागतम् ॥ 60 ॥
अशक्यस्सहसाराजन्भावोबोद्धुम्परस्यवै ।
अन्तस्स्वभावैर्गीतैस्तैर्नैपुण्यम्पश्यताम्भृशम् ॥ 61 ॥
नत्वस्यब्रुवतोजातुलक्ष्यतेदुष्टभावता ।
प्रसन्नंवदनञ्चापितस्मान्मेनास्तिसंशयः ॥ 62 ॥
अशङ्कितमतिस्स्वस्थोनशठःपरिसर्पति ।
नचास्यदुष्टावाक्चापितस्मान्नास्तीहसंशयः ॥ 63 ॥
आकारश्चाद्यमानोऽपिनशक्योविनिगूहितम् ।
बलाद्धिविवृणोत्येवभावमन्तर्गतन्नृणाम् ॥ 64 ॥
देशकालोपपन्नञ्चकार्यङ्कार्यविदांवरः ।
स्वफलङ्कुरुतेक्षिप्रम्प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥ 65 ॥
उद्योगन्तवसम्प्रेक्ष्यमिथ्यावृत्तञ्चरावणम् ।
वालिनञ्चहतंश्रुत्वासुग्रीवञ्चाभिषेचितम् ॥ 66 ॥
राज्यम्प्रार्थयमानश्चबुद्धिपूर्वमिहागतः ।
एतावत्तुपुरस्कृत्ययुज्यतेतस्यसङ्ग्रहः ॥ 67 ॥
यथाशक्तिमयोक्तन्तुराक्षसस्यार्जवम्प्रति ।
प्रमाणन्त्वन्तुशेषस्यशृत्वाबुद्धिमतांवरः ॥ 68 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
ityuktvāparuṣaṃvākyaṃrāvaṇaṃrāvaṇānujaḥ |
ājagāmamuhūrtenayatrarāmassalakṣmaṇaḥ || 1 ||
tammeruśikharākārandīptāmivaśatahradām |
gaganasthammahīsthāstedadṛśusarvavānarāḥ || 2 ||
te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |
te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 3 ||
sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |
varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ || 4 ||
tamātmapañcamandṛṣṭavāsugrīvovāhinīpatiḥ |
vānaraissahadurdharṣacintayāmāsabuddhimān || 5 ||
cintayitvāmuhūrtantuvānarāṃstānuvācaha |
hanumatpramukhānsarvānidaṃvacanamuttamam || 6 ||
eṣasarvāyudhopetaścaturbhissaharākṣasaiḥ |
rākṣaso'bhyetipaśyadhvamasmānhantunnasaṃśayaḥ || 7 ||
sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ |
sālān udyamya śailāmaḥ ca idaṃ vacanaṃ abruvan || 8 ||
śīghraṃvyādiśanorājanvadhāyaiṣāndurātmanām |
nipatantuhatāścaitedharaṇyāmalpatejasaḥ || 9 ||
teṣāsambhāṣamāṇānāmanyonyaṃsavibhīṣaṇaḥ |
uttarantīramāsādyakhasthaevavyatiṣṭhata || 10 ||
uvācamahāprājñassvareṇamahatāmahān |
sugrīvantāṃścasamprekṣyasarvānvānarayūthapān || 11 ||
rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣasa īśvaraḥ |
tasya ahaṃ anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 12 ||
tenasītājanasthānāddhṛtāhatvājaṭāyuṣam |
ruddācavivaśādīnārākṣasībhissurakṣitā || 13 ||
tamahaṃhetubhirvākyairvividhaiścanyadarśayam |
sādhuniryātyatāṃsītārāmāyetipunaḥpunaḥ || 14 ||
sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kāla coditaḥ |
ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta iva auṣadham || 15 ||
so'hamparuṣitastenadāsavaccāvamānitaḥ |
tyaktvāputrāṃścadārāṃścarāghavaṃśaraṇaṅgataḥ || 16 ||
sarvalokaśaraṇyāyarāghavāyamahātmane |
nivedayatamāṅkṣipraṃvibhīṣaṇamupasthitam || 17 ||
etattuvacanaṃśrutvāsugrīvolaghuvikramaḥ |
lakṣmaṇasyāgratorāmaṃsamrabdhamidamabravīt || 18 ||
praviṣṭaḥ śatru sainyaṃ hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |
nihanyādanntaraṃ labdhvā ulūko vāyasāniva || 19 ||
mantrevyūhenayecāreyuktobhavitumarhasi |
vānarāṇāñcabhadrantepareṣāñcaparantapa || 20 ||
antardhānagatāhyeterākṣasāḥkāmarūpiṇaḥ |
śūrāścanikṛtijñāścateṣāñjātunaviśvaset || 21 ||
praṇidhīrākṣasendrasyarāvaṇasyabhavedayam |
anupraviśyaso'smāsubhedaṅkuryānnasaṃśayaḥ || 22 ||
athavāsvayamevaiṣachidramāsādyabuddhimān |
anupraviśyaviśvastekadācitpraharedapi || 23 ||
mitrāṭavībalañcaivamaulabhṛtyabalantathā |
sarvametadbalaṅgrāhyaṃvarjayitvādviṣadbalam || 24 ||
prakṛtyārākṣasendrasyabhrātā'mitrasyateprabhoḥ |
āgataścaripossākṣātkathamasminhiviśvaset || 25 ||
rāvaṇenapraṇihitantamavehivibhīṣaṇam |
tasyāhannigrahammanyekṣamaṅkṣamavatāṃvara || 26 ||
rākṣasojihmayābuddhyāsandiṣṭo'yamupāgataḥ |
prahartummāyayācchannoviśvastetvayirāghava || 27 ||
praviṣṭaśśatrusainyaṃhiprāptaśśatruratarkitaḥ |
nihanyādantaraṃlabdhvāulūkavāyasāniva || 28 ||
vadhyatāmeṣatīvreṇadaṇḍenasacivaissaha |
rāvaṇasyanṛśaṃsasyabhrātāhyeṣavibhīṣaṇaḥ || 29 ||
evamuktvātutaṃrāmaṃsamrabdhovāhinīpatiḥ |
vākyajñovākyakuśalantatomaunamupāgamat || 30 ||
sugrīvasyatutadvākyaṃśrutvārāmomahāyaśāḥ |
samīpasthānuvācedaṃhanumatpramukhānharīn || 31 ||
yaduktaṅkapirājenarāvaṇāvarajamprati |
vākyaṃhetumadatyarthañcabhavadbhirapitacchrutam || 32 ||
suhṛdāmarthakṛccheṣuyuktambuddhimatāsadā |
samarthenopanirdeṣṭuṃśāśvatīmbhūtimicchatā || 33 ||
ityevamparipṛṣṭāstesvaṃsvammatamatandritāḥ |
sopacārantadārāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 34 ||
ajñātannāstitekiñcittriṣulokeṣurāghavaḥ |
ātmānaṃsūcayanrāmaḥ pṛcchasyasmān suhṛttayā || 35 ||
tvaṃhisatyavrataśśūrodhārmikodṛḍhavikramaḥ |
parīkṣyakārīsmṛtimānnisṛṣṭātmāsuhṛtsuca || 36 ||
tasmādekaikaśastāvadbruvantusacivāstava |
hetutomatisampannāssamarthāścapunaḥ punaḥ || 37 ||
ityukterāghavāyā'thamatimānaṅgado'grataḥ |
vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvācavacanaṃhariḥ || 38 ||
śatrossakāśātsamprāptassarvathāśaṅ kyaevahi |
viśvāsayogyassahasānakartavyovibhīṣaṇaḥ || 39 ||
chādayitvā'tmabhāvaṃhicarantiśaṭhabuddhayaḥ |
praharanticarandhreṣuso'narthassumahānbhavet || 40 ||
arthānarthauviniścityavyavasāyambhajetaha |
guṇatassaṅgrahaṅkuryāddoṣatastuvisarjayet || 41 ||
yadidoṣomahāṃstasmiṃstyajvatāmaviśaṅkitam |
guṇānvāpibahūn jñātvāsaṅgrahaḥkriyatānnṛpa || 42 ||
śarabhastvathaniścityasārthaṃvacanamabravīt |
kṣipramasminnaravyāghra cāraḥpratividhīyatām || 43 ||
praṇidhāyahicāreṇayathāvatsūkṣmabuddhinā |
parīkṣyacatataḥkāryoyathānyāyamparigrahaḥ || 44 ||
jāmbavāṃstvathasamprekṣyaśāstrabudhyāvicakṣaṇaḥ |
vākyaṃvijñāpayāmāsaguṇavaddoṣavarjitam || 45 ||
baddhavairāccapāpāccarākṣesendrādvibhīṣaṇaḥ |
adeśakālesamprāptassarvathāśaṅ kyatāmayam || 46 ||
tatomaindastusamprekṣyanayāpanayakovidaḥ |
vākyaṃvacanasampannobabhāṣehetumattaram || 47 ||
vajanannāmatasyaiṣarāvaṇasyavibhīṣaṇaḥ |
pṛcchayatāmmadhureṇāyaṃśanairnarapatīśvara || 48 ||
bhāvamasyatuvijñāyatattvatastvaṅkariṣyasi |
yadiduṣṭonaduṣṭovābuddhipūrvannararṣabha || 49 ||
athasaṃskārasampannohanumān sacivottamaḥ |
uvācavacanaṃślakṣṇamarthavanmadhuraṃlaghu || 50 ||
nabhavantammatiśreṣṭhaṃsamarthaṃvadatāṃvaram |
atiśāyayituṃśaktobṛhaspatirapibruvan || 51 ||
navādānnapisaṅgharṣānnādhikyānnacakāmataḥ |
vakṣyāmivacanaṃrājanyathārthaṃrāmagauravāt || 52 ||
arthānarthanimittaṃhiyaduktaṃsacivaistava |
tatradoṣamprapaśyāmikriyānahyupapadyate || 53 ||
ṛteniyogātsāmarthyamavaboddhunnaśakyate |
sahasāviniyogohidoṣavānpratibhātime || 54 ||
cārapraṇihitaṃyuktaṃyaduktaṃsacivaistava |
arthasyāsambhavāttatrakāraṇannopayujyate || 55 ||
adeśa kāle samprāpta iti ayaṃ yad vibhīṣaṇaḥ |
vivakṣā ca atra me asti iyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 56 ||
saeṣadeśaḥ kālaścabhavatītiyathātathā |
puruṣātpuruṣamprāpyatathādoṣaguṇāvapi || 57 ||
tmyaṃrāvaṇedṛṣṭavāvikramañcatathātvayi |
yuktamāgamanaṃhyatrasadṛśantasyabuddhitaḥ || 58 ||
ajñātarūpaiḥpuruṣaissarājanpṛcch yatāmiti |
yaduktamatrameprekṣākācidastisamīkṣitā || 59 ||
pṛcchayamānoviśaṅketasahasābuddhimānvacaḥ |
tatramitrampraduṣyetamithyāpṛṣṭaṃsukhāgatam || 60 ||
aśakyassahasārājanbhāvoboddhumparasyavai |
antassvabhāvairgītaistairnaipuṇyampaśyatāmbhṛśam || 61 ||
natvasyabruvatojātulakṣyateduṣṭabhāvatā |
prasannaṃvadanañcāpitasmānmenāstisaṃśayaḥ || 62 ||
aśaṅkitamatissvasthonaśaṭhaḥparisarpati |
nacāsyaduṣṭāvākcāpitasmānnāstīhasaṃśayaḥ || 63 ||
ākāraścādyamāno'pinaśakyovinigūhitam |
balāddhivivṛṇotyevabhāvamantargatannṛṇām || 64 ||
deśakālopapannañcakāryaṅkāryavidāṃvaraḥ |
svaphalaṅkurutekṣipramprayogeṇābhisaṃhitam || 65 ||
udyogantavasamprekṣyamithyāvṛttañcarāvaṇam |
vālinañcahataṃśrutvāsugrīvañcābhiṣecitam || 66 ||
rājyamprārthayamānaścabuddhipūrvamihāgataḥ |
etāvattupuraskṛtyayujyatetasyasaṅgrahaḥ || 67 ||
yathāśaktimayoktanturākṣasasyārjavamprati |
pramāṇantvantuśeṣasyaśṛtvābuddhimatāṃvaraḥ || 68 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe saptadaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.