ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾਪਰੁषਂਵਾਕ੍ਯਂਰਾਵਣਂਰਾਵਣਾਨੁਜਃ ।
ਆਜਗਾਮਮੁਹੂਰ੍ਤੇਨਯਤ੍ਰਰਾਮਸ੍ਸਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ॥ 1 ॥
ਤਮ੍ਮੇਰੁਸ਼ਿਖਰਾਕਾਰਨ੍ਦੀਪ੍ਤਾਮਿਵਸ਼ਤਹ੍ਰਦਾਮ੍ ।
ਗਗਨਸ੍ਥਮ੍ਮਹੀਸ੍ਥਾਸ੍ਤੇਦਦृਸ਼ੁਸਰ੍ਵਵਾਨਰਾਃ ॥ 2 ॥
ਤੇ ਚਾਪ੍ਯਨੁਚਰਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਭੀਮਵਿਕ੍ਰਮਾਃ ।
ਤੇऽਪਿ ਵਰ੍ਮਾਯੁਧੋਪੇਤਾ ਭੂषਣੋਤ੍ਤਮਭੂषਿਤਾਃ ॥ 3 ॥
ਸ ਚ ਮੇਘਾਚਲਪ੍ਰਖ੍ਯੋ ਵਜ੍ਰਾਯੁਧਸਮਪ੍ਰਭਃ ।
ਵਰਾਯੁਧਧਰੋ ਵੀਰੋ ਦਿਵ੍ਯਾਭਰਣਭੂषਿਤਃ ॥ 4 ॥
ਤਮਾਤ੍ਮਪਞ੍ਚਮਨ੍ਦृष੍ਟਵਾਸੁਗ੍ਰੀਵੋਵਾਹਿਨੀਪਤਿਃ ।
ਵਾਨਰੈਸ੍ਸਹਦੁਰ੍ਧਰ੍षਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ॥ 5 ॥
ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾਮੁਹੂਰ੍ਤਨ੍ਤੁਵਾਨਰਾਂਸ੍ਤਾਨੁਵਾਚਹ ।
ਹਨੁਮਤ੍ਪ੍ਰਮੁਖਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨਿਦਂਵਚਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 6 ॥
ਏषਸਰ੍ਵਾਯੁਧੋਪੇਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਸ੍ਸਹਰਾਕ੍षਸੈਃ ।
ਰਾਕ੍षਸੋऽਭ੍ਯੇਤਿਪਸ਼੍ਯਧ੍ਵਮਸ੍ਮਾਨ੍ਹਨ੍ਤੁਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 7 ॥
ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਵਾਨਰ ਉਤ੍ਤਮਾਃ ।
ਸਾਲਾਨ੍ ਉਦ੍ਯਮ੍ਯ ਸ਼ੈਲਾਮਃ ਚ ਇਦਂ ਵਚਨਂ ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ ॥ 8 ॥
ਸ਼ੀਘ੍ਰਂਵ੍ਯਾਦਿਸ਼ਨੋਰਾਜਨ੍ਵਧਾਯੈषਾਨ੍ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।
ਨਿਪਤਨ੍ਤੁਹਤਾਸ਼੍ਚੈਤੇਧਰਣ੍ਯਾਮਲ੍ਪਤੇਜਸਃ ॥ 9 ॥
ਤੇषਾਸਮ੍ਭਾषਮਾਣਾਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂਸਵਿਭੀषਣਃ ।
ਉਤ੍ਤਰਨ੍ਤੀਰਮਾਸਾਦ੍ਯਖਸ੍ਥਏਵਵ੍ਯਤਿष੍ਠਤ ॥ 10 ॥
ਉਵਾਚਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਸ੍ਵਰੇਣਮਹਤਾਮਹਾਨ੍ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵਨ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯਸਰ੍ਵਾਨ੍ਵਾਨਰਯੂਥਪਾਨ੍ ॥ 11 ॥
ਰਾਵਣੋ ਨਾਮ ਦੁਰ੍ਵृਤ੍ਤੋ ਰਾਕ੍षਸੋ ਰਾਕ੍षਸ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਅਹਂ ਅਨੁਜੋ ਭ੍ਰਾਤਾ ਵਿਭੀषਣ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ॥ 12 ॥
ਤੇਨਸੀਤਾਜਨਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਧृਤਾਹਤ੍ਵਾਜਟਾਯੁषਮ੍ ।
ਰੁਦ੍ਦਾਚਵਿਵਸ਼ਾਦੀਨਾਰਾਕ੍षਸੀਭਿਸ੍ਸੁਰਕ੍षਿਤਾ ॥ 13 ॥
ਤਮਹਂਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਸ਼੍ਚਨ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਯਮ੍ ।
ਸਾਧੁਨਿਰ੍ਯਾਤ੍ਯਤਾਂਸੀਤਾਰਾਮਾਯੇਤਿਪੁਨਃਪੁਨਃ ॥ 14 ॥
ਸ ਚ ਨ ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਰਾਹ ਰਾਵਣਃ ਕਾਲ ਚੋਦਿਤਃ ।
ਉਚ੍ਯਮਾਨੋ ਹਿਤਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਿਪਰੀਤ ਇਵ ਔषਧਮ੍ ॥ 15 ॥
ਸੋऽਹਮ੍ਪਰੁषਿਤਸ੍ਤੇਨਦਾਸਵਚ੍ਚਾਵਮਾਨਿਤਃ ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚਦਾਰਾਂਸ਼੍ਚਰਾਘਵਂਸ਼ਰਣਙ੍ਗਤਃ ॥ 16 ॥
ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ਼ਰਣ੍ਯਾਯਰਾਘਵਾਯਮਹਾਤ੍ਮਨੇ ।
ਨਿਵੇਦਯਤਮਾਙ੍ਕ੍षਿਪ੍ਰਂਵਿਭੀषਣਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 17 ॥
ਏਤਤ੍ਤੁਵਚਨਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਸੁਗ੍ਰੀਵੋਲਘੁਵਿਕ੍ਰਮਃ ।
ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯਾਗ੍ਰਤੋਰਾਮਂਸਮ੍ਰਬ੍ਧਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 18 ॥
ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਸੈਨ੍ਯਂ ਹਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਰਤਰ੍ਕਿਤਃ ।
ਨਿਹਨ੍ਯਾਦਨ੍ਨ੍ਤਰਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਉਲੂਕੋ ਵਾਯਸਾਨਿਵ ॥ 19 ॥
ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਵ੍ਯੂਹੇਨਯੇਚਾਰੇਯੁਕ੍ਤੋਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।
ਵਾਨਰਾਣਾਞ੍ਚਭਦ੍ਰਨ੍ਤੇਪਰੇषਾਞ੍ਚਪਰਨ੍ਤਪ ॥ 20 ॥
ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਗਤਾਹ੍ਯੇਤੇਰਾਕ੍षਸਾਃਕਾਮਰੂਪਿਣਃ ।
ਸ਼ੂਰਾਸ਼੍ਚਨਿਕृਤਿਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚਤੇषਾਞ੍ਜਾਤੁਨਵਿਸ਼੍ਵਸੇਤ੍ ॥ 21 ॥
ਪ੍ਰਣਿਧੀਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਰਾਵਣਸ੍ਯਭਵੇਦਯਮ੍ ।
ਅਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਸੋऽਸ੍ਮਾਸੁਭੇਦਙ੍ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 22 ॥
ਅਥਵਾਸ੍ਵਯਮੇਵੈषਛਿਦ੍ਰਮਾਸਾਦ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ।
ਅਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤੇਕਦਾਚਿਤ੍ਪ੍ਰਹਰੇਦਪਿ ॥ 23 ॥
ਮਿਤ੍ਰਾਟਵੀਬਲਞ੍ਚੈਵਮੌਲਭृਤ੍ਯਬਲਨ੍ਤਥਾ ।
ਸਰ੍ਵਮੇਤਦ੍ਬਲਙ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿषਦ੍ਬਲਮ੍ ॥ 24 ॥
ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਭ੍ਰਾਤਾऽਮਿਤ੍ਰਸ੍ਯਤੇਪ੍ਰਭੋਃ ।
ਆਗਤਸ਼੍ਚਰਿਪੋਸ੍ਸਾਕ੍षਾਤ੍ਕਥਮਸ੍ਮਿਨ੍ਹਿਵਿਸ਼੍ਵਸੇਤ੍ ॥ 25 ॥
ਰਾਵਣੇਨਪ੍ਰਣਿਹਿਤਨ੍ਤਮਵੇਹਿਵਿਭੀषਣਮ੍ ।
ਤਸ੍ਯਾਹਨ੍ਨਿਗ੍ਰਹਮ੍ਮਨ੍ਯੇਕ੍षਮਙ੍ਕ੍षਮਵਤਾਂਵਰ ॥ 26 ॥
ਰਾਕ੍षਸੋਜਿਹ੍ਮਯਾਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਸਨ੍ਦਿष੍ਟੋऽਯਮੁਪਾਗਤਃ ।
ਪ੍ਰਹਰ੍ਤੁਮ੍ਮਾਯਯਾਚ੍ਛਨ੍ਨੋਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤੇਤ੍ਵਯਿਰਾਘਵ ॥ 27 ॥
ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ਼੍ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੈਨ੍ਯਂਹਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ਤ੍ਰੁਰਤਰ੍ਕਿਤਃ ।
ਨਿਹਨ੍ਯਾਦਨ੍ਤਰਂਲਬ੍ਧ੍ਵਾਉਲੂਕਵਾਯਸਾਨਿਵ ॥ 28 ॥
ਵਧ੍ਯਤਾਮੇषਤੀਵ੍ਰੇਣਦਣ੍ਡੇਨਸਚਿਵੈਸ੍ਸਹ ।
ਰਾਵਣਸ੍ਯਨृਸ਼ਂਸਸ੍ਯਭ੍ਰਾਤਾਹ੍ਯੇषਵਿਭੀषਣਃ ॥ 29 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਤੁਤਂਰਾਮਂਸਮ੍ਰਬ੍ਧੋਵਾਹਿਨੀਪਤਿਃ ।
ਵਾਕ੍ਯਜ੍ਞੋਵਾਕ੍ਯਕੁਸ਼ਲਨ੍ਤਤੋਮੌਨਮੁਪਾਗਮਤ੍ ॥ 30 ॥
ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯਤੁਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਰਾਮੋਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ।
ਸਮੀਪਸ੍ਥਾਨੁਵਾਚੇਦਂਹਨੁਮਤ੍ਪ੍ਰਮੁਖਾਨ੍ਹਰੀਨ੍ ॥ 31 ॥
ਯਦੁਕ੍ਤਙ੍ਕਪਿਰਾਜੇਨਰਾਵਣਾਵਰਜਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ।
ਵਾਕ੍ਯਂਹੇਤੁਮਦਤ੍ਯਰ੍ਥਞ੍ਚਭਵਦ੍ਭਿਰਪਿਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤਮ੍ ॥ 32 ॥
ਸੁਹृਦਾਮਰ੍ਥਕृਚ੍ਛੇषੁਯੁਕ੍ਤਮ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਸਦਾ ।
ਸਮਰ੍ਥੇਨੋਪਨਿਰ੍ਦੇष੍ਟੁਂਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਮ੍ਭੂਤਿਮਿਚ੍ਛਤਾ ॥ 33 ॥
ਇਤ੍ਯੇਵਮ੍ਪਰਿਪृष੍ਟਾਸ੍ਤੇਸ੍ਵਂਸ੍ਵਮ੍ਮਤਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਾਃ ।
ਸੋਪਚਾਰਨ੍ਤਦਾਰਾਮਮੂਚੁਰ੍ਹਿਤਚਿਕੀਰ੍षਵਃ ॥ 34 ॥
ਅਜ੍ਞਾਤਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿਤੇਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤ੍ਰਿषੁਲੋਕੇषੁਰਾਘਵਃ ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂਸੂਚਯਨ੍ਰਾਮਃ ਪृਚ੍ਛਸ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਸੁਹृਤ੍ਤਯਾ ॥ 35 ॥
ਤ੍ਵਂਹਿਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤਸ਼੍ਸ਼ੂਰੋਧਾਰ੍ਮਿਕੋਦृਢਵਿਕ੍ਰਮਃ ।
ਪਰੀਕ੍ष੍ਯਕਾਰੀਸ੍ਮृਤਿਮਾਨ੍ਨਿਸृष੍ਟਾਤ੍ਮਾਸੁਹृਤ੍ਸੁਚ ॥ 36 ॥
ਤਸ੍ਮਾਦੇਕੈਕਸ਼ਸ੍ਤਾਵਦ੍ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤੁਸਚਿਵਾਸ੍ਤਵ ।
ਹੇਤੁਤੋਮਤਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਸ੍ਸਮਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ॥ 37 ॥
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਰਾਘਵਾਯਾऽਥਮਤਿਮਾਨਙ੍ਗਦੋऽਗ੍ਰਤਃ ।
ਵਿਭੀषਣਪਰੀਕ੍षਾਰ੍ਥਮੁਵਾਚਵਚਨਂਹਰਿਃ ॥ 38 ॥
ਸ਼ਤ੍ਰੋਸ੍ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਸਰ੍ਵਥਾਸ਼ਙ੍ ਕ੍ਯਏਵਹਿ ।
ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਯੋਗ੍ਯਸ੍ਸਹਸਾਨਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋਵਿਭੀषਣਃ ॥ 39 ॥
ਛਾਦਯਿਤ੍ਵਾऽਤ੍ਮਭਾਵਂਹਿਚਰਨ੍ਤਿਸ਼ਠਬੁਦ੍ਧਯਃ ।
ਪ੍ਰਹਰਨ੍ਤਿਚਰਨ੍ਧ੍ਰੇषੁਸੋऽਨਰ੍ਥਸ੍ਸੁਮਹਾਨ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ 40 ॥
ਅਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥੌਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯਵ੍ਯਵਸਾਯਮ੍ਭਜੇਤਹ ।
ਗੁਣਤਸ੍ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਙ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੋषਤਸ੍ਤੁਵਿਸਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ 41 ॥
ਯਦਿਦੋषੋਮਹਾਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤ੍ਯਜ੍ਵਤਾਮਵਿਸ਼ਙ੍ਕਿਤਮ੍ ।
ਗੁਣਾਨ੍ਵਾਪਿਬਹੂਨ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃਕ੍ਰਿਯਤਾਨ੍ਨृਪ ॥ 42 ॥
ਸ਼ਰਭਸ੍ਤ੍ਵਥਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯਸਾਰ੍ਥਂਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਚਾਰਃਪ੍ਰਤਿਵਿਧੀਯਤਾਮ੍ ॥ 43 ॥
ਪ੍ਰਣਿਧਾਯਹਿਚਾਰੇਣਯਥਾਵਤ੍ਸੂਕ੍ष੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਨਾ ।
ਪਰੀਕ੍ष੍ਯਚਤਤਃਕਾਰ੍ਯੋਯਥਾਨ੍ਯਾਯਮ੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ॥ 44 ॥
ਜਾਮ੍ਬਵਾਂਸ੍ਤ੍ਵਥਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਬੁਧ੍ਯਾਵਿਚਕ੍षਣਃ ।
ਵਾਕ੍ਯਂਵਿਜ੍ਞਾਪਯਾਮਾਸਗੁਣਵਦ੍ਦੋषਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ 45 ॥
ਬਦ੍ਧਵੈਰਾਚ੍ਚਪਾਪਾਚ੍ਚਰਾਕ੍षੇਸੇਨ੍ਦ੍ਰਾਦ੍ਵਿਭੀषਣਃ ।
ਅਦੇਸ਼ਕਾਲੇਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਸਰ੍ਵਥਾਸ਼ਙ੍ ਕ੍ਯਤਾਮਯਮ੍ ॥ 46 ॥
ਤਤੋਮੈਨ੍ਦਸ੍ਤੁਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯਨਯਾਪਨਯਕੋਵਿਦਃ ।
ਵਾਕ੍ਯਂਵਚਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋਬਭਾषੇਹੇਤੁਮਤ੍ਤਰਮ੍ ॥ 47 ॥
ਵਜਨਨ੍ਨਾਮਤਸ੍ਯੈषਰਾਵਣਸ੍ਯਵਿਭੀषਣਃ ।
ਪृਚ੍ਛਯਤਾਮ੍ਮਧੁਰੇਣਾਯਂਸ਼ਨੈਰ੍ਨਰਪਤੀਸ਼੍ਵਰ ॥ 48 ॥
ਭਾਵਮਸ੍ਯਤੁਵਿਜ੍ਞਾਯਤਤ੍ਤ੍ਵਤਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਕਰਿष੍ਯਸਿ ।
ਯਦਿਦੁष੍ਟੋਨਦੁष੍ਟੋਵਾਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਨ੍ਨਰਰ੍षਭ ॥ 49 ॥
ਅਥਸਂਸ੍ਕਾਰਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋਹਨੁਮਾਨ੍ ਸਚਿਵੋਤ੍ਤਮਃ ।
ਉਵਾਚਵਚਨਂਸ਼੍ਲਕ੍ष੍ਣਮਰ੍ਥਵਨ੍ਮਧੁਰਂਲਘੁ ॥ 50 ॥
ਨਭਵਨ੍ਤਮ੍ਮਤਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂਸਮਰ੍ਥਂਵਦਤਾਂਵਰਮ੍ ।
ਅਤਿਸ਼ਾਯਯਿਤੁਂਸ਼ਕ੍ਤੋਬृਹਸ੍ਪਤਿਰਪਿਬ੍ਰੁਵਨ੍ ॥ 51 ॥
ਨਵਾਦਾਨ੍ਨਪਿਸਙ੍ਘਰ੍षਾਨ੍ਨਾਧਿਕ੍ਯਾਨ੍ਨਚਕਾਮਤਃ ।
ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿਵਚਨਂਰਾਜਨ੍ਯਥਾਰ੍ਥਂਰਾਮਗੌਰਵਾਤ੍ ॥ 52 ॥
ਅਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਨਿਮਿਤ੍ਤਂਹਿਯਦੁਕ੍ਤਂਸਚਿਵੈਸ੍ਤਵ ।
ਤਤ੍ਰਦੋषਮ੍ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਾਮਿਕ੍ਰਿਯਾਨਹ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਤੇ ॥ 53 ॥
ऋਤੇਨਿਯੋਗਾਤ੍ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਵਬੋਦ੍ਧੁਨ੍ਨਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ।
ਸਹਸਾਵਿਨਿਯੋਗੋਹਿਦੋषਵਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿਮੇ ॥ 54 ॥
ਚਾਰਪ੍ਰਣਿਹਿਤਂਯੁਕ੍ਤਂਯਦੁਕ੍ਤਂਸਚਿਵੈਸ੍ਤਵ ।
ਅਰ੍ਥਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰਕਾਰਣਨ੍ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ 55 ॥
ਅਦੇਸ਼ ਕਾਲੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਇਤਿ ਅਯਂ ਯਦ੍ ਵਿਭੀषਣਃ ।
ਵਿਵਕ੍षਾ ਚ ਅਤ੍ਰ ਮੇ ਅਸ੍ਤਿ ਇਯਂ ਤਾਂ ਨਿਬੋਧ ਯਥਾ ਮਤਿ ॥ 56 ॥
ਸਏषਦੇਸ਼ਃ ਕਾਲਸ਼੍ਚਭਵਤੀਤਿਯਥਾਤਥਾ ।
ਪੁਰੁषਾਤ੍ਪੁਰੁषਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤਥਾਦੋषਗੁਣਾਵਪਿ ॥ 57 ॥
ਤ੍ਮ੍ਯਂਰਾਵਣੇਦृष੍ਟਵਾਵਿਕ੍ਰਮਞ੍ਚਤਥਾਤ੍ਵਯਿ ।
ਯੁਕ੍ਤਮਾਗਮਨਂਹ੍ਯਤ੍ਰਸਦृਸ਼ਨ੍ਤਸ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਤਃ ॥ 58 ॥
ਅਜ੍ਞਾਤਰੂਪੈਃਪੁਰੁषੈਸ੍ਸਰਾਜਨ੍ਪृਚ੍ਛ੍ ਯਤਾਮਿਤਿ ।
ਯਦੁਕ੍ਤਮਤ੍ਰਮੇਪ੍ਰੇਕ੍षਾਕਾਚਿਦਸ੍ਤਿਸਮੀਕ੍षਿਤਾ ॥ 59 ॥
ਪृਚ੍ਛਯਮਾਨੋਵਿਸ਼ਙ੍ਕੇਤਸਹਸਾਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ਵਚਃ ।
ਤਤ੍ਰਮਿਤ੍ਰਮ੍ਪ੍ਰਦੁष੍ਯੇਤਮਿਥ੍ਯਾਪृष੍ਟਂਸੁਖਾਗਤਮ੍ ॥ 60 ॥
ਅਸ਼ਕ੍ਯਸ੍ਸਹਸਾਰਾਜਨ੍ਭਾਵੋਬੋਦ੍ਧੁਮ੍ਪਰਸ੍ਯਵੈ ।
ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਵਭਾਵੈਰ੍ਗੀਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਨੈਪੁਣ੍ਯਮ੍ਪਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 61 ॥
ਨਤ੍ਵਸ੍ਯਬ੍ਰੁਵਤੋਜਾਤੁਲਕ੍ष੍ਯਤੇਦੁष੍ਟਭਾਵਤਾ ।
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂਵਦਨਞ੍ਚਾਪਿਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੇਨਾਸ੍ਤਿਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 62 ॥
ਅਸ਼ਙ੍ਕਿਤਮਤਿਸ੍ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਨਸ਼ਠਃਪਰਿਸਰ੍ਪਤਿ ।
ਨਚਾਸ੍ਯਦੁष੍ਟਾਵਾਕ੍ਚਾਪਿਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤੀਹਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 63 ॥
ਆਕਾਰਸ਼੍ਚਾਦ੍ਯਮਾਨੋऽਪਿਨਸ਼ਕ੍ਯੋਵਿਨਿਗੂਹਿਤਮ੍ ।
ਬਲਾਦ੍ਧਿਵਿਵृਣੋਤ੍ਯੇਵਭਾਵਮਨ੍ਤਰ੍ਗਤਨ੍ਨृਣਾਮ੍ ॥ 64 ॥
ਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਪਨ੍ਨਞ੍ਚਕਾਰ੍ਯਙ੍ਕਾਰ੍ਯਵਿਦਾਂਵਰਃ ।
ਸ੍ਵਫਲਙ੍ਕੁਰੁਤੇਕ੍षਿਪ੍ਰਮ੍ਪ੍ਰਯੋਗੇਣਾਭਿਸਂਹਿਤਮ੍ ॥ 65 ॥
ਉਦ੍ਯੋਗਨ੍ਤਵਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯਮਿਥ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਞ੍ਚਰਾਵਣਮ੍ ।
ਵਾਲਿਨਞ੍ਚਹਤਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਸੁਗ੍ਰੀਵਞ੍ਚਾਭਿषੇਚਿਤਮ੍ ॥ 66 ॥
ਰਾਜ੍ਯਮ੍ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਮਾਨਸ਼੍ਚਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਮਿਹਾਗਤਃ ।
ਏਤਾਵਤ੍ਤੁਪੁਰਸ੍ਕृਤ੍ਯਯੁਜ੍ਯਤੇਤਸ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ॥ 67 ॥
ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿਮਯੋਕ੍ਤਨ੍ਤੁਰਾਕ੍षਸਸ੍ਯਾਰ੍ਜਵਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ।
ਪ੍ਰਮਾਣਨ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤੁਸ਼ੇषਸ੍ਯਸ਼ृਤ੍ਵਾਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂਵਰਃ ॥ 68 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡੇ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
ityuktvāparuṣaṃvākyaṃrāvaṇaṃrāvaṇānujaḥ |
ājagāmamuhūrtenayatrarāmassalakṣmaṇaḥ || 1 ||
tammeruśikharākārandīptāmivaśatahradām |
gaganasthammahīsthāstedadṛśusarvavānarāḥ || 2 ||
te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |
te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 3 ||
sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |
varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ || 4 ||
tamātmapañcamandṛṣṭavāsugrīvovāhinīpatiḥ |
vānaraissahadurdharṣacintayāmāsabuddhimān || 5 ||
cintayitvāmuhūrtantuvānarāṃstānuvācaha |
hanumatpramukhānsarvānidaṃvacanamuttamam || 6 ||
eṣasarvāyudhopetaścaturbhissaharākṣasaiḥ |
rākṣaso'bhyetipaśyadhvamasmānhantunnasaṃśayaḥ || 7 ||
sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ |
sālān udyamya śailāmaḥ ca idaṃ vacanaṃ abruvan || 8 ||
śīghraṃvyādiśanorājanvadhāyaiṣāndurātmanām |
nipatantuhatāścaitedharaṇyāmalpatejasaḥ || 9 ||
teṣāsambhāṣamāṇānāmanyonyaṃsavibhīṣaṇaḥ |
uttarantīramāsādyakhasthaevavyatiṣṭhata || 10 ||
uvācamahāprājñassvareṇamahatāmahān |
sugrīvantāṃścasamprekṣyasarvānvānarayūthapān || 11 ||
rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣasa īśvaraḥ |
tasya ahaṃ anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 12 ||
tenasītājanasthānāddhṛtāhatvājaṭāyuṣam |
ruddācavivaśādīnārākṣasībhissurakṣitā || 13 ||
tamahaṃhetubhirvākyairvividhaiścanyadarśayam |
sādhuniryātyatāṃsītārāmāyetipunaḥpunaḥ || 14 ||
sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kāla coditaḥ |
ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta iva auṣadham || 15 ||
so'hamparuṣitastenadāsavaccāvamānitaḥ |
tyaktvāputrāṃścadārāṃścarāghavaṃśaraṇaṅgataḥ || 16 ||
sarvalokaśaraṇyāyarāghavāyamahātmane |
nivedayatamāṅkṣipraṃvibhīṣaṇamupasthitam || 17 ||
etattuvacanaṃśrutvāsugrīvolaghuvikramaḥ |
lakṣmaṇasyāgratorāmaṃsamrabdhamidamabravīt || 18 ||
praviṣṭaḥ śatru sainyaṃ hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |
nihanyādanntaraṃ labdhvā ulūko vāyasāniva || 19 ||
mantrevyūhenayecāreyuktobhavitumarhasi |
vānarāṇāñcabhadrantepareṣāñcaparantapa || 20 ||
antardhānagatāhyeterākṣasāḥkāmarūpiṇaḥ |
śūrāścanikṛtijñāścateṣāñjātunaviśvaset || 21 ||
praṇidhīrākṣasendrasyarāvaṇasyabhavedayam |
anupraviśyaso'smāsubhedaṅkuryānnasaṃśayaḥ || 22 ||
athavāsvayamevaiṣachidramāsādyabuddhimān |
anupraviśyaviśvastekadācitpraharedapi || 23 ||
mitrāṭavībalañcaivamaulabhṛtyabalantathā |
sarvametadbalaṅgrāhyaṃvarjayitvādviṣadbalam || 24 ||
prakṛtyārākṣasendrasyabhrātā'mitrasyateprabhoḥ |
āgataścaripossākṣātkathamasminhiviśvaset || 25 ||
rāvaṇenapraṇihitantamavehivibhīṣaṇam |
tasyāhannigrahammanyekṣamaṅkṣamavatāṃvara || 26 ||
rākṣasojihmayābuddhyāsandiṣṭo'yamupāgataḥ |
prahartummāyayācchannoviśvastetvayirāghava || 27 ||
praviṣṭaśśatrusainyaṃhiprāptaśśatruratarkitaḥ |
nihanyādantaraṃlabdhvāulūkavāyasāniva || 28 ||
vadhyatāmeṣatīvreṇadaṇḍenasacivaissaha |
rāvaṇasyanṛśaṃsasyabhrātāhyeṣavibhīṣaṇaḥ || 29 ||
evamuktvātutaṃrāmaṃsamrabdhovāhinīpatiḥ |
vākyajñovākyakuśalantatomaunamupāgamat || 30 ||
sugrīvasyatutadvākyaṃśrutvārāmomahāyaśāḥ |
samīpasthānuvācedaṃhanumatpramukhānharīn || 31 ||
yaduktaṅkapirājenarāvaṇāvarajamprati |
vākyaṃhetumadatyarthañcabhavadbhirapitacchrutam || 32 ||
suhṛdāmarthakṛccheṣuyuktambuddhimatāsadā |
samarthenopanirdeṣṭuṃśāśvatīmbhūtimicchatā || 33 ||
ityevamparipṛṣṭāstesvaṃsvammatamatandritāḥ |
sopacārantadārāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 34 ||
ajñātannāstitekiñcittriṣulokeṣurāghavaḥ |
ātmānaṃsūcayanrāmaḥ pṛcchasyasmān suhṛttayā || 35 ||
tvaṃhisatyavrataśśūrodhārmikodṛḍhavikramaḥ |
parīkṣyakārīsmṛtimānnisṛṣṭātmāsuhṛtsuca || 36 ||
tasmādekaikaśastāvadbruvantusacivāstava |
hetutomatisampannāssamarthāścapunaḥ punaḥ || 37 ||
ityukterāghavāyā'thamatimānaṅgado'grataḥ |
vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvācavacanaṃhariḥ || 38 ||
śatrossakāśātsamprāptassarvathāśaṅ kyaevahi |
viśvāsayogyassahasānakartavyovibhīṣaṇaḥ || 39 ||
chādayitvā'tmabhāvaṃhicarantiśaṭhabuddhayaḥ |
praharanticarandhreṣuso'narthassumahānbhavet || 40 ||
arthānarthauviniścityavyavasāyambhajetaha |
guṇatassaṅgrahaṅkuryāddoṣatastuvisarjayet || 41 ||
yadidoṣomahāṃstasmiṃstyajvatāmaviśaṅkitam |
guṇānvāpibahūn jñātvāsaṅgrahaḥkriyatānnṛpa || 42 ||
śarabhastvathaniścityasārthaṃvacanamabravīt |
kṣipramasminnaravyāghra cāraḥpratividhīyatām || 43 ||
praṇidhāyahicāreṇayathāvatsūkṣmabuddhinā |
parīkṣyacatataḥkāryoyathānyāyamparigrahaḥ || 44 ||
jāmbavāṃstvathasamprekṣyaśāstrabudhyāvicakṣaṇaḥ |
vākyaṃvijñāpayāmāsaguṇavaddoṣavarjitam || 45 ||
baddhavairāccapāpāccarākṣesendrādvibhīṣaṇaḥ |
adeśakālesamprāptassarvathāśaṅ kyatāmayam || 46 ||
tatomaindastusamprekṣyanayāpanayakovidaḥ |
vākyaṃvacanasampannobabhāṣehetumattaram || 47 ||
vajanannāmatasyaiṣarāvaṇasyavibhīṣaṇaḥ |
pṛcchayatāmmadhureṇāyaṃśanairnarapatīśvara || 48 ||
bhāvamasyatuvijñāyatattvatastvaṅkariṣyasi |
yadiduṣṭonaduṣṭovābuddhipūrvannararṣabha || 49 ||
athasaṃskārasampannohanumān sacivottamaḥ |
uvācavacanaṃślakṣṇamarthavanmadhuraṃlaghu || 50 ||
nabhavantammatiśreṣṭhaṃsamarthaṃvadatāṃvaram |
atiśāyayituṃśaktobṛhaspatirapibruvan || 51 ||
navādānnapisaṅgharṣānnādhikyānnacakāmataḥ |
vakṣyāmivacanaṃrājanyathārthaṃrāmagauravāt || 52 ||
arthānarthanimittaṃhiyaduktaṃsacivaistava |
tatradoṣamprapaśyāmikriyānahyupapadyate || 53 ||
ṛteniyogātsāmarthyamavaboddhunnaśakyate |
sahasāviniyogohidoṣavānpratibhātime || 54 ||
cārapraṇihitaṃyuktaṃyaduktaṃsacivaistava |
arthasyāsambhavāttatrakāraṇannopayujyate || 55 ||
adeśa kāle samprāpta iti ayaṃ yad vibhīṣaṇaḥ |
vivakṣā ca atra me asti iyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 56 ||
saeṣadeśaḥ kālaścabhavatītiyathātathā |
puruṣātpuruṣamprāpyatathādoṣaguṇāvapi || 57 ||
tmyaṃrāvaṇedṛṣṭavāvikramañcatathātvayi |
yuktamāgamanaṃhyatrasadṛśantasyabuddhitaḥ || 58 ||
ajñātarūpaiḥpuruṣaissarājanpṛcch yatāmiti |
yaduktamatrameprekṣākācidastisamīkṣitā || 59 ||
pṛcchayamānoviśaṅketasahasābuddhimānvacaḥ |
tatramitrampraduṣyetamithyāpṛṣṭaṃsukhāgatam || 60 ||
aśakyassahasārājanbhāvoboddhumparasyavai |
antassvabhāvairgītaistairnaipuṇyampaśyatāmbhṛśam || 61 ||
natvasyabruvatojātulakṣyateduṣṭabhāvatā |
prasannaṃvadanañcāpitasmānmenāstisaṃśayaḥ || 62 ||
aśaṅkitamatissvasthonaśaṭhaḥparisarpati |
nacāsyaduṣṭāvākcāpitasmānnāstīhasaṃśayaḥ || 63 ||
ākāraścādyamāno'pinaśakyovinigūhitam |
balāddhivivṛṇotyevabhāvamantargatannṛṇām || 64 ||
deśakālopapannañcakāryaṅkāryavidāṃvaraḥ |
svaphalaṅkurutekṣipramprayogeṇābhisaṃhitam || 65 ||
udyogantavasamprekṣyamithyāvṛttañcarāvaṇam |
vālinañcahataṃśrutvāsugrīvañcābhiṣecitam || 66 ||
rājyamprārthayamānaścabuddhipūrvamihāgataḥ |
etāvattupuraskṛtyayujyatetasyasaṅgrahaḥ || 67 ||
yathāśaktimayoktanturākṣasasyārjavamprati |
pramāṇantvantuśeṣasyaśṛtvābuddhimatāṃvaraḥ || 68 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe saptadaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ सप्तदशस्सर्गः ।
इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणंरावणानुजः ।
आजगाममुहूर्तेनयत्ररामस्सलक्ष्मणः ॥ 1 ॥
तम्मेरुशिखराकारन्दीप्तामिवशतह्रदाम् ।
गगनस्थम्महीस्थास्तेददृशुसर्ववानराः ॥ 2 ॥
ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः ।
तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः ॥ 3 ॥
स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः ।
वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः ॥ 4 ॥
तमात्मपञ्चमन्दृष्टवासुग्रीवोवाहिनीपतिः ।
वानरैस्सहदुर्धर्षचिन्तयामासबुद्धिमान् ॥ 5 ॥
चिन्तयित्वामुहूर्तन्तुवानरांस्तानुवाचह ।
हनुमत्प्रमुखान्सर्वानिदंवचनमुत्तमम् ॥ 6 ॥
एषसर्वायुधोपेतश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।
राक्षसोऽभ्येतिपश्यध्वमस्मान्हन्तुन्नसंशयः ॥ 7 ॥
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानर उत्तमाः ।
सालान् उद्यम्य शैलामः च इदं वचनं अब्रुवन् ॥ 8 ॥
शीघ्रंव्यादिशनोराजन्वधायैषान्दुरात्मनाम् ।
निपतन्तुहताश्चैतेधरण्यामल्पतेजसः ॥ 9 ॥
तेषासम्भाषमाणानामन्योन्यंसविभीषणः ।
उत्तरन्तीरमासाद्यखस्थएवव्यतिष्ठत ॥ 10 ॥
उवाचमहाप्राज्ञस्स्वरेणमहतामहान् ।
सुग्रीवन्तांश्चसम्प्रेक्ष्यसर्वान्वानरयूथपान् ॥ 11 ॥
रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षस ईश्वरः ।
तस्य अहं अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥ 12 ॥
तेनसीताजनस्थानाद्धृताहत्वाजटायुषम् ।
रुद्दाचविवशादीनाराक्षसीभिस्सुरक्षिता ॥ 13 ॥
तमहंहेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्चन्यदर्शयम् ।
साधुनिर्यात्यतांसीतारामायेतिपुनःपुनः ॥ 14 ॥
स च न प्रतिजग्राह रावणः काल चोदितः ।
उच्यमानो हितं वाक्यं विपरीत इव औषधम् ॥ 15 ॥
सोऽहम्परुषितस्तेनदासवच्चावमानितः ।
त्यक्त्वापुत्रांश्चदारांश्चराघवंशरणङ्गतः ॥ 16 ॥
सर्वलोकशरण्यायराघवायमहात्मने ।
निवेदयतमाङ्क्षिप्रंविभीषणमुपस्थितम् ॥ 17 ॥
एतत्तुवचनंश्रुत्वासुग्रीवोलघुविक्रमः ।
लक्ष्मणस्याग्रतोरामंसम्रब्धमिदमब्रवीत् ॥ 18 ॥
प्रविष्टः शत्रु सैन्यं हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः ।
निहन्यादन्न्तरं लब्ध्वा उलूको वायसानिव ॥ 19 ॥
मन्त्रेव्यूहेनयेचारेयुक्तोभवितुमर्हसि ।
वानराणाञ्चभद्रन्तेपरेषाञ्चपरन्तप ॥ 20 ॥
अन्तर्धानगताह्येतेराक्षसाःकामरूपिणः ।
शूराश्चनिकृतिज्ञाश्चतेषाञ्जातुनविश्वसेत् ॥ 21 ॥
प्रणिधीराक्षसेन्द्रस्यरावणस्यभवेदयम् ।
अनुप्रविश्यसोऽस्मासुभेदङ्कुर्यान्नसंशयः ॥ 22 ॥
अथवास्वयमेवैषछिद्रमासाद्यबुद्धिमान् ।
अनुप्रविश्यविश्वस्तेकदाचित्प्रहरेदपि ॥ 23 ॥
मित्राटवीबलञ्चैवमौलभृत्यबलन्तथा ।
सर्वमेतद्बलङ्ग्राह्यंवर्जयित्वाद्विषद्बलम् ॥ 24 ॥
प्रकृत्याराक्षसेन्द्रस्यभ्राताऽमित्रस्यतेप्रभोः ।
आगतश्चरिपोस्साक्षात्कथमस्मिन्हिविश्वसेत् ॥ 25 ॥
रावणेनप्रणिहितन्तमवेहिविभीषणम् ।
तस्याहन्निग्रहम्मन्येक्षमङ्क्षमवतांवर ॥ 26 ॥
राक्षसोजिह्मयाबुद्ध्यासन्दिष्टोऽयमुपागतः ।
प्रहर्तुम्माययाच्छन्नोविश्वस्तेत्वयिराघव ॥ 27 ॥
प्रविष्टश्शत्रुसैन्यंहिप्राप्तश्शत्रुरतर्कितः ।
निहन्यादन्तरंलब्ध्वाउलूकवायसानिव ॥ 28 ॥
वध्यतामेषतीव्रेणदण्डेनसचिवैस्सह ।
रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ॥ 29 ॥
एवमुक्त्वातुतंरामंसम्रब्धोवाहिनीपतिः ।
वाक्यज्ञोवाक्यकुशलन्ततोमौनमुपागमत् ॥ 30 ॥
सुग्रीवस्यतुतद्वाक्यंश्रुत्वारामोमहायशाः ।
समीपस्थानुवाचेदंहनुमत्प्रमुखान्हरीन् ॥ 31 ॥
यदुक्तङ्कपिराजेनरावणावरजम्प्रति ।
वाक्यंहेतुमदत्यर्थञ्चभवद्भिरपितच्छ्रुतम् ॥ 32 ॥
सुहृदामर्थकृच्छेषुयुक्तम्बुद्धिमतासदा ।
समर्थेनोपनिर्देष्टुंशाश्वतीम्भूतिमिच्छता ॥ 33 ॥
इत्येवम्परिपृष्टास्तेस्वंस्वम्मतमतन्द्रिताः ।
सोपचारन्तदाराममूचुर्हितचिकीर्षवः ॥ 34 ॥
अज्ञातन्नास्तितेकिञ्चित्त्रिषुलोकेषुराघवः ।
आत्मानंसूचयन्रामः पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया ॥ 35 ॥
त्वंहिसत्यव्रतश्शूरोधार्मिकोदृढविक्रमः ।
परीक्ष्यकारीस्मृतिमान्निसृष्टात्मासुहृत्सुच ॥ 36 ॥
तस्मादेकैकशस्तावद्ब्रुवन्तुसचिवास्तव ।
हेतुतोमतिसम्पन्नास्समर्थाश्चपुनः पुनः ॥ 37 ॥
इत्युक्तेराघवायाऽथमतिमानङ्गदोऽग्रतः ।
विभीषणपरीक्षार्थमुवाचवचनंहरिः ॥ 38 ॥
शत्रोस्सकाशात्सम्प्राप्तस्सर्वथाशङ् क्यएवहि ।
विश्वासयोग्यस्सहसानकर्तव्योविभीषणः ॥ 39 ॥
छादयित्वाऽत्मभावंहिचरन्तिशठबुद्धयः ।
प्रहरन्तिचरन्ध्रेषुसोऽनर्थस्सुमहान्भवेत् ॥ 40 ॥
अर्थानर्थौविनिश्चित्यव्यवसायम्भजेतह ।
गुणतस्सङ्ग्रहङ्कुर्याद्दोषतस्तुविसर्जयेत् ॥ 41 ॥
यदिदोषोमहांस्तस्मिंस्त्यज्वतामविशङ्कितम् ।
गुणान्वापिबहून् ज्ञात्वासङ्ग्रहःक्रियतान्नृप ॥ 42 ॥
शरभस्त्वथनिश्चित्यसार्थंवचनमब्रवीत् ।
क्षिप्रमस्मिन्नरव्याघ्र चारःप्रतिविधीयताम् ॥ 43 ॥
प्रणिधायहिचारेणयथावत्सूक्ष्मबुद्धिना ।
परीक्ष्यचततःकार्योयथान्यायम्परिग्रहः ॥ 44 ॥
जाम्बवांस्त्वथसम्प्रेक्ष्यशास्त्रबुध्याविचक्षणः ।
वाक्यंविज्ञापयामासगुणवद्दोषवर्जितम् ॥ 45 ॥
बद्धवैराच्चपापाच्चराक्षेसेन्द्राद्विभीषणः ।
अदेशकालेसम्प्राप्तस्सर्वथाशङ् क्यतामयम् ॥ 46 ॥
ततोमैन्दस्तुसम्प्रेक्ष्यनयापनयकोविदः ।
वाक्यंवचनसम्पन्नोबभाषेहेतुमत्तरम् ॥ 47 ॥
वजनन्नामतस्यैषरावणस्यविभीषणः ।
पृच्छयताम्मधुरेणायंशनैर्नरपतीश्वर ॥ 48 ॥
भावमस्यतुविज्ञायतत्त्वतस्त्वङ्करिष्यसि ।
यदिदुष्टोनदुष्टोवाबुद्धिपूर्वन्नरर्षभ ॥ 49 ॥
अथसंस्कारसम्पन्नोहनुमान् सचिवोत्तमः ।
उवाचवचनंश्लक्ष्णमर्थवन्मधुरंलघु ॥ 50 ॥
नभवन्तम्मतिश्रेष्ठंसमर्थंवदतांवरम् ।
अतिशाययितुंशक्तोबृहस्पतिरपिब्रुवन् ॥ 51 ॥
नवादान्नपिसङ्घर्षान्नाधिक्यान्नचकामतः ।
वक्ष्यामिवचनंराजन्यथार्थंरामगौरवात् ॥ 52 ॥
अर्थानर्थनिमित्तंहियदुक्तंसचिवैस्तव ।
तत्रदोषम्प्रपश्यामिक्रियानह्युपपद्यते ॥ 53 ॥
ऋतेनियोगात्सामर्थ्यमवबोद्धुन्नशक्यते ।
सहसाविनियोगोहिदोषवान्प्रतिभातिमे ॥ 54 ॥
चारप्रणिहितंयुक्तंयदुक्तंसचिवैस्तव ।
अर्थस्यासम्भवात्तत्रकारणन्नोपयुज्यते ॥ 55 ॥
अदेश काले सम्प्राप्त इति अयं यद् विभीषणः ।
विवक्षा च अत्र मे अस्ति इयं तां निबोध यथा मति ॥ 56 ॥
सएषदेशः कालश्चभवतीतियथातथा ।
पुरुषात्पुरुषम्प्राप्यतथादोषगुणावपि ॥ 57 ॥
त्म्यंरावणेदृष्टवाविक्रमञ्चतथात्वयि ।
युक्तमागमनंह्यत्रसदृशन्तस्यबुद्धितः ॥ 58 ॥
अज्ञातरूपैःपुरुषैस्सराजन्पृच्छ् यतामिति ।
यदुक्तमत्रमेप्रेक्षाकाचिदस्तिसमीक्षिता ॥ 59 ॥
पृच्छयमानोविशङ्केतसहसाबुद्धिमान्वचः ।
तत्रमित्रम्प्रदुष्येतमिथ्यापृष्टंसुखागतम् ॥ 60 ॥
अशक्यस्सहसाराजन्भावोबोद्धुम्परस्यवै ।
अन्तस्स्वभावैर्गीतैस्तैर्नैपुण्यम्पश्यताम्भृशम् ॥ 61 ॥
नत्वस्यब्रुवतोजातुलक्ष्यतेदुष्टभावता ।
प्रसन्नंवदनञ्चापितस्मान्मेनास्तिसंशयः ॥ 62 ॥
अशङ्कितमतिस्स्वस्थोनशठःपरिसर्पति ।
नचास्यदुष्टावाक्चापितस्मान्नास्तीहसंशयः ॥ 63 ॥
आकारश्चाद्यमानोऽपिनशक्योविनिगूहितम् ।
बलाद्धिविवृणोत्येवभावमन्तर्गतन्नृणाम् ॥ 64 ॥
देशकालोपपन्नञ्चकार्यङ्कार्यविदांवरः ।
स्वफलङ्कुरुतेक्षिप्रम्प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥ 65 ॥
उद्योगन्तवसम्प्रेक्ष्यमिथ्यावृत्तञ्चरावणम् ।
वालिनञ्चहतंश्रुत्वासुग्रीवञ्चाभिषेचितम् ॥ 66 ॥
राज्यम्प्रार्थयमानश्चबुद्धिपूर्वमिहागतः ।
एतावत्तुपुरस्कृत्ययुज्यतेतस्यसङ्ग्रहः ॥ 67 ॥
यथाशक्तिमयोक्तन्तुराक्षसस्यार्जवम्प्रति ।
प्रमाणन्त्वन्तुशेषस्यशृत्वाबुद्धिमतांवरः ॥ 68 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
ityuktvāparuṣaṃvākyaṃrāvaṇaṃrāvaṇānujaḥ |
ājagāmamuhūrtenayatrarāmassalakṣmaṇaḥ || 1 ||
tammeruśikharākārandīptāmivaśatahradām |
gaganasthammahīsthāstedadṛśusarvavānarāḥ || 2 ||
te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |
te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 3 ||
sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |
varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ || 4 ||
tamātmapañcamandṛṣṭavāsugrīvovāhinīpatiḥ |
vānaraissahadurdharṣacintayāmāsabuddhimān || 5 ||
cintayitvāmuhūrtantuvānarāṃstānuvācaha |
hanumatpramukhānsarvānidaṃvacanamuttamam || 6 ||
eṣasarvāyudhopetaścaturbhissaharākṣasaiḥ |
rākṣaso'bhyetipaśyadhvamasmānhantunnasaṃśayaḥ || 7 ||
sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ |
sālān udyamya śailāmaḥ ca idaṃ vacanaṃ abruvan || 8 ||
śīghraṃvyādiśanorājanvadhāyaiṣāndurātmanām |
nipatantuhatāścaitedharaṇyāmalpatejasaḥ || 9 ||
teṣāsambhāṣamāṇānāmanyonyaṃsavibhīṣaṇaḥ |
uttarantīramāsādyakhasthaevavyatiṣṭhata || 10 ||
uvācamahāprājñassvareṇamahatāmahān |
sugrīvantāṃścasamprekṣyasarvānvānarayūthapān || 11 ||
rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣasa īśvaraḥ |
tasya ahaṃ anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 12 ||
tenasītājanasthānāddhṛtāhatvājaṭāyuṣam |
ruddācavivaśādīnārākṣasībhissurakṣitā || 13 ||
tamahaṃhetubhirvākyairvividhaiścanyadarśayam |
sādhuniryātyatāṃsītārāmāyetipunaḥpunaḥ || 14 ||
sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kāla coditaḥ |
ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta iva auṣadham || 15 ||
so'hamparuṣitastenadāsavaccāvamānitaḥ |
tyaktvāputrāṃścadārāṃścarāghavaṃśaraṇaṅgataḥ || 16 ||
sarvalokaśaraṇyāyarāghavāyamahātmane |
nivedayatamāṅkṣipraṃvibhīṣaṇamupasthitam || 17 ||
etattuvacanaṃśrutvāsugrīvolaghuvikramaḥ |
lakṣmaṇasyāgratorāmaṃsamrabdhamidamabravīt || 18 ||
praviṣṭaḥ śatru sainyaṃ hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |
nihanyādanntaraṃ labdhvā ulūko vāyasāniva || 19 ||
mantrevyūhenayecāreyuktobhavitumarhasi |
vānarāṇāñcabhadrantepareṣāñcaparantapa || 20 ||
antardhānagatāhyeterākṣasāḥkāmarūpiṇaḥ |
śūrāścanikṛtijñāścateṣāñjātunaviśvaset || 21 ||
praṇidhīrākṣasendrasyarāvaṇasyabhavedayam |
anupraviśyaso'smāsubhedaṅkuryānnasaṃśayaḥ || 22 ||
athavāsvayamevaiṣachidramāsādyabuddhimān |
anupraviśyaviśvastekadācitpraharedapi || 23 ||
mitrāṭavībalañcaivamaulabhṛtyabalantathā |
sarvametadbalaṅgrāhyaṃvarjayitvādviṣadbalam || 24 ||
prakṛtyārākṣasendrasyabhrātā'mitrasyateprabhoḥ |
āgataścaripossākṣātkathamasminhiviśvaset || 25 ||
rāvaṇenapraṇihitantamavehivibhīṣaṇam |
tasyāhannigrahammanyekṣamaṅkṣamavatāṃvara || 26 ||
rākṣasojihmayābuddhyāsandiṣṭo'yamupāgataḥ |
prahartummāyayācchannoviśvastetvayirāghava || 27 ||
praviṣṭaśśatrusainyaṃhiprāptaśśatruratarkitaḥ |
nihanyādantaraṃlabdhvāulūkavāyasāniva || 28 ||
vadhyatāmeṣatīvreṇadaṇḍenasacivaissaha |
rāvaṇasyanṛśaṃsasyabhrātāhyeṣavibhīṣaṇaḥ || 29 ||
evamuktvātutaṃrāmaṃsamrabdhovāhinīpatiḥ |
vākyajñovākyakuśalantatomaunamupāgamat || 30 ||
sugrīvasyatutadvākyaṃśrutvārāmomahāyaśāḥ |
samīpasthānuvācedaṃhanumatpramukhānharīn || 31 ||
yaduktaṅkapirājenarāvaṇāvarajamprati |
vākyaṃhetumadatyarthañcabhavadbhirapitacchrutam || 32 ||
suhṛdāmarthakṛccheṣuyuktambuddhimatāsadā |
samarthenopanirdeṣṭuṃśāśvatīmbhūtimicchatā || 33 ||
ityevamparipṛṣṭāstesvaṃsvammatamatandritāḥ |
sopacārantadārāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 34 ||
ajñātannāstitekiñcittriṣulokeṣurāghavaḥ |
ātmānaṃsūcayanrāmaḥ pṛcchasyasmān suhṛttayā || 35 ||
tvaṃhisatyavrataśśūrodhārmikodṛḍhavikramaḥ |
parīkṣyakārīsmṛtimānnisṛṣṭātmāsuhṛtsuca || 36 ||
tasmādekaikaśastāvadbruvantusacivāstava |
hetutomatisampannāssamarthāścapunaḥ punaḥ || 37 ||
ityukterāghavāyā'thamatimānaṅgado'grataḥ |
vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvācavacanaṃhariḥ || 38 ||
śatrossakāśātsamprāptassarvathāśaṅ kyaevahi |
viśvāsayogyassahasānakartavyovibhīṣaṇaḥ || 39 ||
chādayitvā'tmabhāvaṃhicarantiśaṭhabuddhayaḥ |
praharanticarandhreṣuso'narthassumahānbhavet || 40 ||
arthānarthauviniścityavyavasāyambhajetaha |
guṇatassaṅgrahaṅkuryāddoṣatastuvisarjayet || 41 ||
yadidoṣomahāṃstasmiṃstyajvatāmaviśaṅkitam |
guṇānvāpibahūn jñātvāsaṅgrahaḥkriyatānnṛpa || 42 ||
śarabhastvathaniścityasārthaṃvacanamabravīt |
kṣipramasminnaravyāghra cāraḥpratividhīyatām || 43 ||
praṇidhāyahicāreṇayathāvatsūkṣmabuddhinā |
parīkṣyacatataḥkāryoyathānyāyamparigrahaḥ || 44 ||
jāmbavāṃstvathasamprekṣyaśāstrabudhyāvicakṣaṇaḥ |
vākyaṃvijñāpayāmāsaguṇavaddoṣavarjitam || 45 ||
baddhavairāccapāpāccarākṣesendrādvibhīṣaṇaḥ |
adeśakālesamprāptassarvathāśaṅ kyatāmayam || 46 ||
tatomaindastusamprekṣyanayāpanayakovidaḥ |
vākyaṃvacanasampannobabhāṣehetumattaram || 47 ||
vajanannāmatasyaiṣarāvaṇasyavibhīṣaṇaḥ |
pṛcchayatāmmadhureṇāyaṃśanairnarapatīśvara || 48 ||
bhāvamasyatuvijñāyatattvatastvaṅkariṣyasi |
yadiduṣṭonaduṣṭovābuddhipūrvannararṣabha || 49 ||
athasaṃskārasampannohanumān sacivottamaḥ |
uvācavacanaṃślakṣṇamarthavanmadhuraṃlaghu || 50 ||
nabhavantammatiśreṣṭhaṃsamarthaṃvadatāṃvaram |
atiśāyayituṃśaktobṛhaspatirapibruvan || 51 ||
navādānnapisaṅgharṣānnādhikyānnacakāmataḥ |
vakṣyāmivacanaṃrājanyathārthaṃrāmagauravāt || 52 ||
arthānarthanimittaṃhiyaduktaṃsacivaistava |
tatradoṣamprapaśyāmikriyānahyupapadyate || 53 ||
ṛteniyogātsāmarthyamavaboddhunnaśakyate |
sahasāviniyogohidoṣavānpratibhātime || 54 ||
cārapraṇihitaṃyuktaṃyaduktaṃsacivaistava |
arthasyāsambhavāttatrakāraṇannopayujyate || 55 ||
adeśa kāle samprāpta iti ayaṃ yad vibhīṣaṇaḥ |
vivakṣā ca atra me asti iyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 56 ||
saeṣadeśaḥ kālaścabhavatītiyathātathā |
puruṣātpuruṣamprāpyatathādoṣaguṇāvapi || 57 ||
tmyaṃrāvaṇedṛṣṭavāvikramañcatathātvayi |
yuktamāgamanaṃhyatrasadṛśantasyabuddhitaḥ || 58 ||
ajñātarūpaiḥpuruṣaissarājanpṛcch yatāmiti |
yaduktamatrameprekṣākācidastisamīkṣitā || 59 ||
pṛcchayamānoviśaṅketasahasābuddhimānvacaḥ |
tatramitrampraduṣyetamithyāpṛṣṭaṃsukhāgatam || 60 ||
aśakyassahasārājanbhāvoboddhumparasyavai |
antassvabhāvairgītaistairnaipuṇyampaśyatāmbhṛśam || 61 ||
natvasyabruvatojātulakṣyateduṣṭabhāvatā |
prasannaṃvadanañcāpitasmānmenāstisaṃśayaḥ || 62 ||
aśaṅkitamatissvasthonaśaṭhaḥparisarpati |
nacāsyaduṣṭāvākcāpitasmānnāstīhasaṃśayaḥ || 63 ||
ākāraścādyamāno'pinaśakyovinigūhitam |
balāddhivivṛṇotyevabhāvamantargatannṛṇām || 64 ||
deśakālopapannañcakāryaṅkāryavidāṃvaraḥ |
svaphalaṅkurutekṣipramprayogeṇābhisaṃhitam || 65 ||
udyogantavasamprekṣyamithyāvṛttañcarāvaṇam |
vālinañcahataṃśrutvāsugrīvañcābhiṣecitam || 66 ||
rājyamprārthayamānaścabuddhipūrvamihāgataḥ |
etāvattupuraskṛtyayujyatetasyasaṅgrahaḥ || 67 ||
yathāśaktimayoktanturākṣasasyārjavamprati |
pramāṇantvantuśeṣasyaśṛtvābuddhimatāṃvaraḥ || 68 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe saptadaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.