6.17 Yuddhakanda - Saptadasha Sargah

ॐ

6.17 ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡ - ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਸਰ੍ਗਃ

Valmiki Gurmukhi

ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।

ਅਥ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।

ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾਪਰੁषਂਵਾਕ੍ਯਂਰਾਵਣਂਰਾਵਣਾਨੁਜਃ ।

ਆਜਗਾਮਮੁਹੂਰ੍ਤੇਨਯਤ੍ਰਰਾਮਸ੍ਸਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ॥ 1 ॥

ਤਮ੍ਮੇਰੁਸ਼ਿਖਰਾਕਾਰਨ੍ਦੀਪ੍ਤਾਮਿਵਸ਼ਤਹ੍ਰਦਾਮ੍ ।

ਗਗਨਸ੍ਥਮ੍ਮਹੀਸ੍ਥਾਸ੍ਤੇਦਦृਸ਼ੁਸਰ੍ਵਵਾਨਰਾਃ ॥ 2 ॥

ਤੇ ਚਾਪ੍ਯਨੁਚਰਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਭੀਮਵਿਕ੍ਰਮਾਃ ।

ਤੇऽਪਿ ਵਰ੍ਮਾਯੁਧੋਪੇਤਾ ਭੂषਣੋਤ੍ਤਮਭੂषਿਤਾਃ ॥ 3 ॥

ਸ ਚ ਮੇਘਾਚਲਪ੍ਰਖ੍ਯੋ ਵਜ੍ਰਾਯੁਧਸਮਪ੍ਰਭਃ ।

ਵਰਾਯੁਧਧਰੋ ਵੀਰੋ ਦਿਵ੍ਯਾਭਰਣਭੂषਿਤਃ ॥ 4 ॥

ਤਮਾਤ੍ਮਪਞ੍ਚਮਨ੍ਦृष੍ਟਵਾਸੁਗ੍ਰੀਵੋਵਾਹਿਨੀਪਤਿਃ ।

ਵਾਨਰੈਸ੍ਸਹਦੁਰ੍ਧਰ੍षਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ॥ 5 ॥

ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾਮੁਹੂਰ੍ਤਨ੍ਤੁਵਾਨਰਾਂਸ੍ਤਾਨੁਵਾਚਹ ।

ਹਨੁਮਤ੍ਪ੍ਰਮੁਖਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨਿਦਂਵਚਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 6 ॥

ਏषਸਰ੍ਵਾਯੁਧੋਪੇਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਸ੍ਸਹਰਾਕ੍षਸੈਃ ।

ਰਾਕ੍षਸੋऽਭ੍ਯੇਤਿਪਸ਼੍ਯਧ੍ਵਮਸ੍ਮਾਨ੍ਹਨ੍ਤੁਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 7 ॥

ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਵਾਨਰ ਉਤ੍ਤਮਾਃ ।

ਸਾਲਾਨ੍ ਉਦ੍ਯਮ੍ਯ ਸ਼ੈਲਾਮਃ ਚ ਇਦਂ ਵਚਨਂ ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ ॥ 8 ॥

ਸ਼ੀਘ੍ਰਂਵ੍ਯਾਦਿਸ਼ਨੋਰਾਜਨ੍ਵਧਾਯੈषਾਨ੍ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।

ਨਿਪਤਨ੍ਤੁਹਤਾਸ਼੍ਚੈਤੇਧਰਣ੍ਯਾਮਲ੍ਪਤੇਜਸਃ ॥ 9 ॥

ਤੇषਾਸਮ੍ਭਾषਮਾਣਾਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂਸਵਿਭੀषਣਃ ।

ਉਤ੍ਤਰਨ੍ਤੀਰਮਾਸਾਦ੍ਯਖਸ੍ਥਏਵਵ੍ਯਤਿष੍ਠਤ ॥ 10 ॥

ਉਵਾਚਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਸ੍ਵਰੇਣਮਹਤਾਮਹਾਨ੍ ।

ਸੁਗ੍ਰੀਵਨ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯਸਰ੍ਵਾਨ੍ਵਾਨਰਯੂਥਪਾਨ੍ ॥ 11 ॥

ਰਾਵਣੋ ਨਾਮ ਦੁਰ੍ਵृਤ੍ਤੋ ਰਾਕ੍षਸੋ ਰਾਕ੍षਸ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ।

ਤਸ੍ਯ ਅਹਂ ਅਨੁਜੋ ਭ੍ਰਾਤਾ ਵਿਭੀषਣ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ॥ 12 ॥

ਤੇਨਸੀਤਾਜਨਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਧृਤਾਹਤ੍ਵਾਜਟਾਯੁषਮ੍ ।

ਰੁਦ੍ਦਾਚਵਿਵਸ਼ਾਦੀਨਾਰਾਕ੍षਸੀਭਿਸ੍ਸੁਰਕ੍षਿਤਾ ॥ 13 ॥

ਤਮਹਂਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਸ਼੍ਚਨ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਯਮ੍ ।

ਸਾਧੁਨਿਰ੍ਯਾਤ੍ਯਤਾਂਸੀਤਾਰਾਮਾਯੇਤਿਪੁਨਃਪੁਨਃ ॥ 14 ॥

ਸ ਚ ਨ ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਰਾਹ ਰਾਵਣਃ ਕਾਲ ਚੋਦਿਤਃ ।

ਉਚ੍ਯਮਾਨੋ ਹਿਤਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਿਪਰੀਤ ਇਵ ਔषਧਮ੍ ॥ 15 ॥

ਸੋऽਹਮ੍ਪਰੁषਿਤਸ੍ਤੇਨਦਾਸਵਚ੍ਚਾਵਮਾਨਿਤਃ ।

ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚਦਾਰਾਂਸ਼੍ਚਰਾਘਵਂਸ਼ਰਣਙ੍ਗਤਃ ॥ 16 ॥

ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ਼ਰਣ੍ਯਾਯਰਾਘਵਾਯਮਹਾਤ੍ਮਨੇ ।

ਨਿਵੇਦਯਤਮਾਙ੍ਕ੍षਿਪ੍ਰਂਵਿਭੀषਣਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 17 ॥

ਏਤਤ੍ਤੁਵਚਨਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਸੁਗ੍ਰੀਵੋਲਘੁਵਿਕ੍ਰਮਃ ।

ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯਾਗ੍ਰਤੋਰਾਮਂਸਮ੍ਰਬ੍ਧਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 18 ॥

ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਸੈਨ੍ਯਂ ਹਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਰਤਰ੍ਕਿਤਃ ।

ਨਿਹਨ੍ਯਾਦਨ੍ਨ੍ਤਰਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਉਲੂਕੋ ਵਾਯਸਾਨਿਵ ॥ 19 ॥

ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਵ੍ਯੂਹੇਨਯੇਚਾਰੇਯੁਕ੍ਤੋਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ।

ਵਾਨਰਾਣਾਞ੍ਚਭਦ੍ਰਨ੍ਤੇਪਰੇषਾਞ੍ਚਪਰਨ੍ਤਪ ॥ 20 ॥

ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਗਤਾਹ੍ਯੇਤੇਰਾਕ੍षਸਾਃਕਾਮਰੂਪਿਣਃ ।

ਸ਼ੂਰਾਸ਼੍ਚਨਿਕृਤਿਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚਤੇषਾਞ੍ਜਾਤੁਨਵਿਸ਼੍ਵਸੇਤ੍ ॥ 21 ॥

ਪ੍ਰਣਿਧੀਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਰਾਵਣਸ੍ਯਭਵੇਦਯਮ੍ ।

ਅਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਸੋऽਸ੍ਮਾਸੁਭੇਦਙ੍ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 22 ॥

ਅਥਵਾਸ੍ਵਯਮੇਵੈषਛਿਦ੍ਰਮਾਸਾਦ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ।

ਅਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤੇਕਦਾਚਿਤ੍ਪ੍ਰਹਰੇਦਪਿ ॥ 23 ॥

ਮਿਤ੍ਰਾਟਵੀਬਲਞ੍ਚੈਵਮੌਲਭृਤ੍ਯਬਲਨ੍ਤਥਾ ।

ਸਰ੍ਵਮੇਤਦ੍ਬਲਙ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿषਦ੍ਬਲਮ੍ ॥ 24 ॥

ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਭ੍ਰਾਤਾऽਮਿਤ੍ਰਸ੍ਯਤੇਪ੍ਰਭੋਃ ।

ਆਗਤਸ਼੍ਚਰਿਪੋਸ੍ਸਾਕ੍षਾਤ੍ਕਥਮਸ੍ਮਿਨ੍ਹਿਵਿਸ਼੍ਵਸੇਤ੍ ॥ 25 ॥

ਰਾਵਣੇਨਪ੍ਰਣਿਹਿਤਨ੍ਤਮਵੇਹਿਵਿਭੀषਣਮ੍ ।

ਤਸ੍ਯਾਹਨ੍ਨਿਗ੍ਰਹਮ੍ਮਨ੍ਯੇਕ੍षਮਙ੍ਕ੍षਮਵਤਾਂਵਰ ॥ 26 ॥

ਰਾਕ੍षਸੋਜਿਹ੍ਮਯਾਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਸਨ੍ਦਿष੍ਟੋऽਯਮੁਪਾਗਤਃ ।

ਪ੍ਰਹਰ੍ਤੁਮ੍ਮਾਯਯਾਚ੍ਛਨ੍ਨੋਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤੇਤ੍ਵਯਿਰਾਘਵ ॥ 27 ॥

ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ਼੍ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੈਨ੍ਯਂਹਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ਤ੍ਰੁਰਤਰ੍ਕਿਤਃ ।

ਨਿਹਨ੍ਯਾਦਨ੍ਤਰਂਲਬ੍ਧ੍ਵਾਉਲੂਕਵਾਯਸਾਨਿਵ ॥ 28 ॥

ਵਧ੍ਯਤਾਮੇषਤੀਵ੍ਰੇਣਦਣ੍ਡੇਨਸਚਿਵੈਸ੍ਸਹ ।

ਰਾਵਣਸ੍ਯਨृਸ਼ਂਸਸ੍ਯਭ੍ਰਾਤਾਹ੍ਯੇषਵਿਭੀषਣਃ ॥ 29 ॥

ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਤੁਤਂਰਾਮਂਸਮ੍ਰਬ੍ਧੋਵਾਹਿਨੀਪਤਿਃ ।

ਵਾਕ੍ਯਜ੍ਞੋਵਾਕ੍ਯਕੁਸ਼ਲਨ੍ਤਤੋਮੌਨਮੁਪਾਗਮਤ੍ ॥ 30 ॥

ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯਤੁਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਰਾਮੋਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ।

ਸਮੀਪਸ੍ਥਾਨੁਵਾਚੇਦਂਹਨੁਮਤ੍ਪ੍ਰਮੁਖਾਨ੍ਹਰੀਨ੍ ॥ 31 ॥

ਯਦੁਕ੍ਤਙ੍ਕਪਿਰਾਜੇਨਰਾਵਣਾਵਰਜਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ।

ਵਾਕ੍ਯਂਹੇਤੁਮਦਤ੍ਯਰ੍ਥਞ੍ਚਭਵਦ੍ਭਿਰਪਿਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤਮ੍ ॥ 32 ॥

ਸੁਹृਦਾਮਰ੍ਥਕृਚ੍ਛੇषੁਯੁਕ੍ਤਮ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਸਦਾ ।

ਸਮਰ੍ਥੇਨੋਪਨਿਰ੍ਦੇष੍ਟੁਂਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਮ੍ਭੂਤਿਮਿਚ੍ਛਤਾ ॥ 33 ॥

ਇਤ੍ਯੇਵਮ੍ਪਰਿਪृष੍ਟਾਸ੍ਤੇਸ੍ਵਂਸ੍ਵਮ੍ਮਤਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਾਃ ।

ਸੋਪਚਾਰਨ੍ਤਦਾਰਾਮਮੂਚੁਰ੍ਹਿਤਚਿਕੀਰ੍षਵਃ ॥ 34 ॥

ਅਜ੍ਞਾਤਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿਤੇਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤ੍ਰਿषੁਲੋਕੇषੁਰਾਘਵਃ ।

ਆਤ੍ਮਾਨਂਸੂਚਯਨ੍ਰਾਮਃ ਪृਚ੍ਛਸ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਸੁਹृਤ੍ਤਯਾ ॥ 35 ॥

ਤ੍ਵਂਹਿਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤਸ਼੍ਸ਼ੂਰੋਧਾਰ੍ਮਿਕੋਦृਢਵਿਕ੍ਰਮਃ ।

ਪਰੀਕ੍ष੍ਯਕਾਰੀਸ੍ਮृਤਿਮਾਨ੍ਨਿਸृष੍ਟਾਤ੍ਮਾਸੁਹृਤ੍ਸੁਚ ॥ 36 ॥

ਤਸ੍ਮਾਦੇਕੈਕਸ਼ਸ੍ਤਾਵਦ੍ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤੁਸਚਿਵਾਸ੍ਤਵ ।

ਹੇਤੁਤੋਮਤਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਸ੍ਸਮਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ॥ 37 ॥

ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਰਾਘਵਾਯਾऽਥਮਤਿਮਾਨਙ੍ਗਦੋऽਗ੍ਰਤਃ ।

ਵਿਭੀषਣਪਰੀਕ੍षਾਰ੍ਥਮੁਵਾਚਵਚਨਂਹਰਿਃ ॥ 38 ॥

ਸ਼ਤ੍ਰੋਸ੍ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਸਰ੍ਵਥਾਸ਼ਙ੍ ਕ੍ਯਏਵਹਿ ।

ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਯੋਗ੍ਯਸ੍ਸਹਸਾਨਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋਵਿਭੀषਣਃ ॥ 39 ॥

ਛਾਦਯਿਤ੍ਵਾऽਤ੍ਮਭਾਵਂਹਿਚਰਨ੍ਤਿਸ਼ਠਬੁਦ੍ਧਯਃ ।

ਪ੍ਰਹਰਨ੍ਤਿਚਰਨ੍ਧ੍ਰੇषੁਸੋऽਨਰ੍ਥਸ੍ਸੁਮਹਾਨ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ 40 ॥

ਅਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥੌਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯਵ੍ਯਵਸਾਯਮ੍ਭਜੇਤਹ ।

ਗੁਣਤਸ੍ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਙ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੋषਤਸ੍ਤੁਵਿਸਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ 41 ॥

ਯਦਿਦੋषੋਮਹਾਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤ੍ਯਜ੍ਵਤਾਮਵਿਸ਼ਙ੍ਕਿਤਮ੍ ।

ਗੁਣਾਨ੍ਵਾਪਿਬਹੂਨ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃਕ੍ਰਿਯਤਾਨ੍ਨृਪ ॥ 42 ॥

ਸ਼ਰਭਸ੍ਤ੍ਵਥਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯਸਾਰ੍ਥਂਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।

ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਚਾਰਃਪ੍ਰਤਿਵਿਧੀਯਤਾਮ੍ ॥ 43 ॥

ਪ੍ਰਣਿਧਾਯਹਿਚਾਰੇਣਯਥਾਵਤ੍ਸੂਕ੍ष੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਨਾ ।

ਪਰੀਕ੍ष੍ਯਚਤਤਃਕਾਰ੍ਯੋਯਥਾਨ੍ਯਾਯਮ੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ॥ 44 ॥

ਜਾਮ੍ਬਵਾਂਸ੍ਤ੍ਵਥਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਬੁਧ੍ਯਾਵਿਚਕ੍षਣਃ ।

ਵਾਕ੍ਯਂਵਿਜ੍ਞਾਪਯਾਮਾਸਗੁਣਵਦ੍ਦੋषਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ 45 ॥

ਬਦ੍ਧਵੈਰਾਚ੍ਚਪਾਪਾਚ੍ਚਰਾਕ੍षੇਸੇਨ੍ਦ੍ਰਾਦ੍ਵਿਭੀषਣਃ ।

ਅਦੇਸ਼ਕਾਲੇਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਸਰ੍ਵਥਾਸ਼ਙ੍ ਕ੍ਯਤਾਮਯਮ੍ ॥ 46 ॥

ਤਤੋਮੈਨ੍ਦਸ੍ਤੁਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯਨਯਾਪਨਯਕੋਵਿਦਃ ।

ਵਾਕ੍ਯਂਵਚਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋਬਭਾषੇਹੇਤੁਮਤ੍ਤਰਮ੍ ॥ 47 ॥

ਵਜਨਨ੍ਨਾਮਤਸ੍ਯੈषਰਾਵਣਸ੍ਯਵਿਭੀषਣਃ ।

ਪृਚ੍ਛਯਤਾਮ੍ਮਧੁਰੇਣਾਯਂਸ਼ਨੈਰ੍ਨਰਪਤੀਸ਼੍ਵਰ ॥ 48 ॥

ਭਾਵਮਸ੍ਯਤੁਵਿਜ੍ਞਾਯਤਤ੍ਤ੍ਵਤਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਕਰਿष੍ਯਸਿ ।

ਯਦਿਦੁष੍ਟੋਨਦੁष੍ਟੋਵਾਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਨ੍ਨਰਰ੍षਭ ॥ 49 ॥

ਅਥਸਂਸ੍ਕਾਰਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋਹਨੁਮਾਨ੍ ਸਚਿਵੋਤ੍ਤਮਃ ।

ਉਵਾਚਵਚਨਂਸ਼੍ਲਕ੍ष੍ਣਮਰ੍ਥਵਨ੍ਮਧੁਰਂਲਘੁ ॥ 50 ॥

ਨਭਵਨ੍ਤਮ੍ਮਤਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂਸਮਰ੍ਥਂਵਦਤਾਂਵਰਮ੍ ।

ਅਤਿਸ਼ਾਯਯਿਤੁਂਸ਼ਕ੍ਤੋਬृਹਸ੍ਪਤਿਰਪਿਬ੍ਰੁਵਨ੍ ॥ 51 ॥

ਨਵਾਦਾਨ੍ਨਪਿਸਙ੍ਘਰ੍षਾਨ੍ਨਾਧਿਕ੍ਯਾਨ੍ਨਚਕਾਮਤਃ ।

ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿਵਚਨਂਰਾਜਨ੍ਯਥਾਰ੍ਥਂਰਾਮਗੌਰਵਾਤ੍ ॥ 52 ॥

ਅਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਨਿਮਿਤ੍ਤਂਹਿਯਦੁਕ੍ਤਂਸਚਿਵੈਸ੍ਤਵ ।

ਤਤ੍ਰਦੋषਮ੍ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਾਮਿਕ੍ਰਿਯਾਨਹ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਤੇ ॥ 53 ॥

ऋਤੇਨਿਯੋਗਾਤ੍ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਵਬੋਦ੍ਧੁਨ੍ਨਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ।

ਸਹਸਾਵਿਨਿਯੋਗੋਹਿਦੋषਵਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿਮੇ ॥ 54 ॥

ਚਾਰਪ੍ਰਣਿਹਿਤਂਯੁਕ੍ਤਂਯਦੁਕ੍ਤਂਸਚਿਵੈਸ੍ਤਵ ।

ਅਰ੍ਥਸ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰਕਾਰਣਨ੍ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ 55 ॥

ਅਦੇਸ਼ ਕਾਲੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਇਤਿ ਅਯਂ ਯਦ੍ ਵਿਭੀषਣਃ ।

ਵਿਵਕ੍षਾ ਚ ਅਤ੍ਰ ਮੇ ਅਸ੍ਤਿ ਇਯਂ ਤਾਂ ਨਿਬੋਧ ਯਥਾ ਮਤਿ ॥ 56 ॥

ਸਏषਦੇਸ਼ਃ ਕਾਲਸ਼੍ਚਭਵਤੀਤਿਯਥਾਤਥਾ ।

ਪੁਰੁषਾਤ੍ਪੁਰੁषਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤਥਾਦੋषਗੁਣਾਵਪਿ ॥ 57 ॥

ਤ੍ਮ੍ਯਂਰਾਵਣੇਦृष੍ਟਵਾਵਿਕ੍ਰਮਞ੍ਚਤਥਾਤ੍ਵਯਿ ।

ਯੁਕ੍ਤਮਾਗਮਨਂਹ੍ਯਤ੍ਰਸਦृਸ਼ਨ੍ਤਸ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਤਃ ॥ 58 ॥

ਅਜ੍ਞਾਤਰੂਪੈਃਪੁਰੁषੈਸ੍ਸਰਾਜਨ੍ਪृਚ੍ਛ੍ ਯਤਾਮਿਤਿ ।

ਯਦੁਕ੍ਤਮਤ੍ਰਮੇਪ੍ਰੇਕ੍षਾਕਾਚਿਦਸ੍ਤਿਸਮੀਕ੍षਿਤਾ ॥ 59 ॥

ਪृਚ੍ਛਯਮਾਨੋਵਿਸ਼ਙ੍ਕੇਤਸਹਸਾਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ਵਚਃ ।

ਤਤ੍ਰਮਿਤ੍ਰਮ੍ਪ੍ਰਦੁष੍ਯੇਤਮਿਥ੍ਯਾਪृष੍ਟਂਸੁਖਾਗਤਮ੍ ॥ 60 ॥

ਅਸ਼ਕ੍ਯਸ੍ਸਹਸਾਰਾਜਨ੍ਭਾਵੋਬੋਦ੍ਧੁਮ੍ਪਰਸ੍ਯਵੈ ।

ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਵਭਾਵੈਰ੍ਗੀਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਨੈਪੁਣ੍ਯਮ੍ਪਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 61 ॥

ਨਤ੍ਵਸ੍ਯਬ੍ਰੁਵਤੋਜਾਤੁਲਕ੍ष੍ਯਤੇਦੁष੍ਟਭਾਵਤਾ ।

ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂਵਦਨਞ੍ਚਾਪਿਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੇਨਾਸ੍ਤਿਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 62 ॥

ਅਸ਼ਙ੍ਕਿਤਮਤਿਸ੍ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਨਸ਼ਠਃਪਰਿਸਰ੍ਪਤਿ ।

ਨਚਾਸ੍ਯਦੁष੍ਟਾਵਾਕ੍ਚਾਪਿਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤੀਹਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 63 ॥

ਆਕਾਰਸ਼੍ਚਾਦ੍ਯਮਾਨੋऽਪਿਨਸ਼ਕ੍ਯੋਵਿਨਿਗੂਹਿਤਮ੍ ।

ਬਲਾਦ੍ਧਿਵਿਵृਣੋਤ੍ਯੇਵਭਾਵਮਨ੍ਤਰ੍ਗਤਨ੍ਨृਣਾਮ੍ ॥ 64 ॥

ਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਪਨ੍ਨਞ੍ਚਕਾਰ੍ਯਙ੍ਕਾਰ੍ਯਵਿਦਾਂਵਰਃ ।

ਸ੍ਵਫਲਙ੍ਕੁਰੁਤੇਕ੍षਿਪ੍ਰਮ੍ਪ੍ਰਯੋਗੇਣਾਭਿਸਂਹਿਤਮ੍ ॥ 65 ॥

ਉਦ੍ਯੋਗਨ੍ਤਵਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯਮਿਥ੍ਯਾਵृਤ੍ਤਞ੍ਚਰਾਵਣਮ੍ ।

ਵਾਲਿਨਞ੍ਚਹਤਂਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਸੁਗ੍ਰੀਵਞ੍ਚਾਭਿषੇਚਿਤਮ੍ ॥ 66 ॥

ਰਾਜ੍ਯਮ੍ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਮਾਨਸ਼੍ਚਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਮਿਹਾਗਤਃ ।

ਏਤਾਵਤ੍ਤੁਪੁਰਸ੍ਕृਤ੍ਯਯੁਜ੍ਯਤੇਤਸ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ॥ 67 ॥

ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿਮਯੋਕ੍ਤਨ੍ਤੁਰਾਕ੍षਸਸ੍ਯਾਰ੍ਜਵਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ।

ਪ੍ਰਮਾਣਨ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤੁਸ਼ੇषਸ੍ਯਸ਼ृਤ੍ਵਾਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂਵਰਃ ॥ 68 ॥

ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਯੁਦ੍ਧਕਾਣ੍ਡੇ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha saptadaśassargaḥ |

ityuktvāparuṣaṃvākyaṃrāvaṇaṃrāvaṇānujaḥ |

ājagāmamuhūrtenayatrarāmassalakṣmaṇaḥ || 1 ||

tammeruśikharākārandīptāmivaśatahradām |

gaganasthammahīsthāstedadṛśusarvavānarāḥ || 2 ||

te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |

te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 3 ||

sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |

varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ || 4 ||

tamātmapañcamandṛṣṭavāsugrīvovāhinīpatiḥ |

vānaraissahadurdharṣacintayāmāsabuddhimān || 5 ||

cintayitvāmuhūrtantuvānarāṃstānuvācaha |

hanumatpramukhānsarvānidaṃvacanamuttamam || 6 ||

eṣasarvāyudhopetaścaturbhissaharākṣasaiḥ |

rākṣaso'bhyetipaśyadhvamasmānhantunnasaṃśayaḥ || 7 ||

sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ |

sālān udyamya śailāmaḥ ca idaṃ vacanaṃ abruvan || 8 ||

śīghraṃvyādiśanorājanvadhāyaiṣāndurātmanām |

nipatantuhatāścaitedharaṇyāmalpatejasaḥ || 9 ||

teṣāsambhāṣamāṇānāmanyonyaṃsavibhīṣaṇaḥ |

uttarantīramāsādyakhasthaevavyatiṣṭhata || 10 ||

uvācamahāprājñassvareṇamahatāmahān |

sugrīvantāṃścasamprekṣyasarvānvānarayūthapān || 11 ||

rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣasa īśvaraḥ |

tasya ahaṃ anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ || 12 ||

tenasītājanasthānāddhṛtāhatvājaṭāyuṣam |

ruddācavivaśādīnārākṣasībhissurakṣitā || 13 ||

tamahaṃhetubhirvākyairvividhaiścanyadarśayam |

sādhuniryātyatāṃsītārāmāyetipunaḥpunaḥ || 14 ||

sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kāla coditaḥ |

ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta iva auṣadham || 15 ||

so'hamparuṣitastenadāsavaccāvamānitaḥ |

tyaktvāputrāṃścadārāṃścarāghavaṃśaraṇaṅgataḥ || 16 ||

sarvalokaśaraṇyāyarāghavāyamahātmane |

nivedayatamāṅkṣipraṃvibhīṣaṇamupasthitam || 17 ||

etattuvacanaṃśrutvāsugrīvolaghuvikramaḥ |

lakṣmaṇasyāgratorāmaṃsamrabdhamidamabravīt || 18 ||

praviṣṭaḥ śatru sainyaṃ hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |

nihanyādanntaraṃ labdhvā ulūko vāyasāniva || 19 ||

mantrevyūhenayecāreyuktobhavitumarhasi |

vānarāṇāñcabhadrantepareṣāñcaparantapa || 20 ||

antardhānagatāhyeterākṣasāḥkāmarūpiṇaḥ |

śūrāścanikṛtijñāścateṣāñjātunaviśvaset || 21 ||

praṇidhīrākṣasendrasyarāvaṇasyabhavedayam |

anupraviśyaso'smāsubhedaṅkuryānnasaṃśayaḥ || 22 ||

athavāsvayamevaiṣachidramāsādyabuddhimān |

anupraviśyaviśvastekadācitpraharedapi || 23 ||

mitrāṭavībalañcaivamaulabhṛtyabalantathā |

sarvametadbalaṅgrāhyaṃvarjayitvādviṣadbalam || 24 ||

prakṛtyārākṣasendrasyabhrātā'mitrasyateprabhoḥ |

āgataścaripossākṣātkathamasminhiviśvaset || 25 ||

rāvaṇenapraṇihitantamavehivibhīṣaṇam |

tasyāhannigrahammanyekṣamaṅkṣamavatāṃvara || 26 ||

rākṣasojihmayābuddhyāsandiṣṭo'yamupāgataḥ |

prahartummāyayācchannoviśvastetvayirāghava || 27 ||

praviṣṭaśśatrusainyaṃhiprāptaśśatruratarkitaḥ |

nihanyādantaraṃlabdhvāulūkavāyasāniva || 28 ||

vadhyatāmeṣatīvreṇadaṇḍenasacivaissaha |

rāvaṇasyanṛśaṃsasyabhrātāhyeṣavibhīṣaṇaḥ || 29 ||

evamuktvātutaṃrāmaṃsamrabdhovāhinīpatiḥ |

vākyajñovākyakuśalantatomaunamupāgamat || 30 ||

sugrīvasyatutadvākyaṃśrutvārāmomahāyaśāḥ |

samīpasthānuvācedaṃhanumatpramukhānharīn || 31 ||

yaduktaṅkapirājenarāvaṇāvarajamprati |

vākyaṃhetumadatyarthañcabhavadbhirapitacchrutam || 32 ||

suhṛdāmarthakṛccheṣuyuktambuddhimatāsadā |

samarthenopanirdeṣṭuṃśāśvatīmbhūtimicchatā || 33 ||

ityevamparipṛṣṭāstesvaṃsvammatamatandritāḥ |

sopacārantadārāmamūcurhitacikīrṣavaḥ || 34 ||

ajñātannāstitekiñcittriṣulokeṣurāghavaḥ |

ātmānaṃsūcayanrāmaḥ pṛcchasyasmān suhṛttayā || 35 ||

tvaṃhisatyavrataśśūrodhārmikodṛḍhavikramaḥ |

parīkṣyakārīsmṛtimānnisṛṣṭātmāsuhṛtsuca || 36 ||

tasmādekaikaśastāvadbruvantusacivāstava |

hetutomatisampannāssamarthāścapunaḥ punaḥ || 37 ||

ityukterāghavāyā'thamatimānaṅgado'grataḥ |

vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvācavacanaṃhariḥ || 38 ||

śatrossakāśātsamprāptassarvathāśaṅ kyaevahi |

viśvāsayogyassahasānakartavyovibhīṣaṇaḥ || 39 ||

chādayitvā'tmabhāvaṃhicarantiśaṭhabuddhayaḥ |

praharanticarandhreṣuso'narthassumahānbhavet || 40 ||

arthānarthauviniścityavyavasāyambhajetaha |

guṇatassaṅgrahaṅkuryāddoṣatastuvisarjayet || 41 ||

yadidoṣomahāṃstasmiṃstyajvatāmaviśaṅkitam |

guṇānvāpibahūn jñātvāsaṅgrahaḥkriyatānnṛpa || 42 ||

śarabhastvathaniścityasārthaṃvacanamabravīt |

kṣipramasminnaravyāghra cāraḥpratividhīyatām || 43 ||

praṇidhāyahicāreṇayathāvatsūkṣmabuddhinā |

parīkṣyacatataḥkāryoyathānyāyamparigrahaḥ || 44 ||

jāmbavāṃstvathasamprekṣyaśāstrabudhyāvicakṣaṇaḥ |

vākyaṃvijñāpayāmāsaguṇavaddoṣavarjitam || 45 ||

baddhavairāccapāpāccarākṣesendrādvibhīṣaṇaḥ |

adeśakālesamprāptassarvathāśaṅ kyatāmayam || 46 ||

tatomaindastusamprekṣyanayāpanayakovidaḥ |

vākyaṃvacanasampannobabhāṣehetumattaram || 47 ||

vajanannāmatasyaiṣarāvaṇasyavibhīṣaṇaḥ |

pṛcchayatāmmadhureṇāyaṃśanairnarapatīśvara || 48 ||

bhāvamasyatuvijñāyatattvatastvaṅkariṣyasi |

yadiduṣṭonaduṣṭovābuddhipūrvannararṣabha || 49 ||

athasaṃskārasampannohanumān sacivottamaḥ |

uvācavacanaṃślakṣṇamarthavanmadhuraṃlaghu || 50 ||

nabhavantammatiśreṣṭhaṃsamarthaṃvadatāṃvaram |

atiśāyayituṃśaktobṛhaspatirapibruvan || 51 ||

navādānnapisaṅgharṣānnādhikyānnacakāmataḥ |

vakṣyāmivacanaṃrājanyathārthaṃrāmagauravāt || 52 ||

arthānarthanimittaṃhiyaduktaṃsacivaistava |

tatradoṣamprapaśyāmikriyānahyupapadyate || 53 ||

ṛteniyogātsāmarthyamavaboddhunnaśakyate |

sahasāviniyogohidoṣavānpratibhātime || 54 ||

cārapraṇihitaṃyuktaṃyaduktaṃsacivaistava |

arthasyāsambhavāttatrakāraṇannopayujyate || 55 ||

adeśa kāle samprāpta iti ayaṃ yad vibhīṣaṇaḥ |

vivakṣā ca atra me asti iyaṃ tāṃ nibodha yathā mati || 56 ||

saeṣadeśaḥ kālaścabhavatītiyathātathā |

puruṣātpuruṣamprāpyatathādoṣaguṇāvapi || 57 ||

tmyaṃrāvaṇedṛṣṭavāvikramañcatathātvayi |

yuktamāgamanaṃhyatrasadṛśantasyabuddhitaḥ || 58 ||

ajñātarūpaiḥpuruṣaissarājanpṛcch yatāmiti |

yaduktamatrameprekṣākācidastisamīkṣitā || 59 ||

pṛcchayamānoviśaṅketasahasābuddhimānvacaḥ |

tatramitrampraduṣyetamithyāpṛṣṭaṃsukhāgatam || 60 ||

aśakyassahasārājanbhāvoboddhumparasyavai |

antassvabhāvairgītaistairnaipuṇyampaśyatāmbhṛśam || 61 ||

natvasyabruvatojātulakṣyateduṣṭabhāvatā |

prasannaṃvadanañcāpitasmānmenāstisaṃśayaḥ || 62 ||

aśaṅkitamatissvasthonaśaṭhaḥparisarpati |

nacāsyaduṣṭāvākcāpitasmānnāstīhasaṃśayaḥ || 63 ||

ākāraścādyamāno'pinaśakyovinigūhitam |

balāddhivivṛṇotyevabhāvamantargatannṛṇām || 64 ||

deśakālopapannañcakāryaṅkāryavidāṃvaraḥ |

svaphalaṅkurutekṣipramprayogeṇābhisaṃhitam || 65 ||

udyogantavasamprekṣyamithyāvṛttañcarāvaṇam |

vālinañcahataṃśrutvāsugrīvañcābhiṣecitam || 66 ||

rājyamprārthayamānaścabuddhipūrvamihāgataḥ |

etāvattupuraskṛtyayujyatetasyasaṅgrahaḥ || 67 ||

yathāśaktimayoktanturākṣasasyārjavamprati |

pramāṇantvantuśeṣasyaśṛtvābuddhimatāṃvaraḥ || 68 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe saptadaśassargaḥ ||