2.24 அயோத்யாகாண்ட - சதுர்விம்ஶ ஸர்கஃ

2.24 Ayodhyakanda - Chaturvimsha Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Tamil script
📄 Download PDF
ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே அயோத்யாகாண்டம் ।
அத சதுர்விம்ஶஸ்ஸர்கஃ ।
தம் ஸமீக்ஷ்ய த்வவஹிதம் பிதுர்நிர்தேஶ பாலநே ।
கௌஶல்யா பாஷ்பஸம்ருத்தா வசோ தர்மிஷ்டமப்ரவீத் ॥ 1 ॥
அத்ரு'ஷ்டதுஃகோ தர்மாத்மா ஸர்வபூதப்ரியம்வதஃ ।
மயி ஜாதோ தஶரதாத்கதமுஞ்சேந வர்தயேத் ॥ 2 ॥
யஸ்ய ப்ரு'த்யாஶ்ச தாஸாஶ்ச ம்ரு'ஷ்டாந்யந்நாநி புஞ்ஜதே ।
கதம் ஸ போக்ஷ்யதேऽநாதோ வநே மூலபலாந்யயம் ॥ 3 ॥
கஃ ஏதச்ச்ரத்ததேச்ச்ருத்வா கஸ்ய வா ந பவேத்பயம் ।
குணவாந்தயிதோ ராஜ்ஞா ராகவோ யத்விவாஸ்யதே ॥ 4 ॥
நூநம் து பலவாந் லோகே க்ரு'தாந்தஸ்ஸர்வமாதிஶந் ।
லோகே ராமாபிராமஸ்த்வம் வநம் யத்ர கமிஷ்யஸி ॥ 5 ॥
அயம் து மாமாத்மபவ ஸ்தவாதர்ஶநமாருதஃ ।
விலாபதுஃகஸமிதோ ருதிதாஶ்ருஹுதாஹுதிஃ ॥ 6 ॥
சிந்தாபாஷ்பமஹாதூமஸ்தவாகமநசித்தஜஃ ।
கர்ஶயித்வா ப்ரு'ஶம் புத்ர நிஶ்வாஸாயாஸஸம்பவஃ ॥ 7 ॥
த்வயா விஹீநாமிஹ மாம் ஶோகாக்நிரதுலோ மஹாந் ।
ப்ரதக்ஷ்யதி யதா கக்ஷம் சித்ரபாநுர்ஹிமாத்யயே ॥ 8 ॥
கதம் ஹி தேநு ஸ்ஸ்வம் வத்ஸம் கச்சந்தம் நாநுகச்சதி ।
அஹம் த்வாऽநுகமிஷ்யாமி யத்ர புத்ர கமிஷ்யஸி ॥ 9 ॥
. ।
ததா நிகதிதம் மாத்ரா தத்வாக்யம் புருஷர்ஷபஃ ।
ஶ்ருத்வா ராமோऽப்ரவீத்வாக்யம் மாதரம் ப்ரு'ஶதுஃகிதாம் ॥ 10 ॥
கைகேய்யா வஞ்சிதோ ராஜா மயி சாரண்யமாஶ்ரிதே ।
பவத்யா ச பரித்யக்தோ ந நூநம் வர்தயிஷ்யதி ॥ 11 ॥
பர்துஃ கில பரித்யாகோ ந்ரு'ஶம்ஸஃ கேவலம் ஸ்த்ரியாஃ ।
ஸ பவத்யா ந கர்தவ்யோ மநஸாऽபி விகர்ஹிதஃ ॥ 12 ॥
யாவஜ்ஜீவதி காகுத்ஸ்தஃ பிதா மே ஜகதீபதிஃ ।
ஶுஶ்ரூஷா க்ரியதாம் தாவத்ஸஹி தர்மஸ்ஸநாதநஃ ॥ 13 ॥
ஏவமுக்தா து ராமேண கௌஶல்யா ஶுபதர்ஶநா ।
ததேத்யுவாச ஸுப்ரீதா ராமமக்லிஷ்டகாரிணம் ॥ 14 ॥
ஏவமுக்தஸ்து வசநம் ராமோ தர்மப்ரு'தாம் வரஃ ।
பூயஸ்தாமப்ரவீத்வாக்யம் மாதரம் ப்ரு'ஶதுஃகிதாம் ॥ 15 ॥
மயா சைவ பவத்யா ச கர்தவ்யம் வசநம் பிதுஃ ।
ராஜா பர்தா குரு ஶ்ஶ்ரேஷ்டஸ்ஸர்வேஷாமீஶ்வரஃ ப்ரபுஃ ॥ 16 ॥
இமாநி து மஹாரண்யே விஹ்ரு'த்ய நவ பஞ்ச ச ।
வர்ஷாணி பரமப்ரீதஃ ஸ்தாஸ்யாமி வசநே தவ ॥ 17 ॥
ஏவமுக்தா ப்ரியம் புத்ரம் பாஷ்பபூர்ணாநநா ததா ।
உவாச பரமார்தா து கௌஶல்யா புத்ரவத்ஸலா ॥ 18 ॥
ஆஸாம் ராம ஸபத்நீநாம் வஸ்தும் மத்யே ந மே க்ஷமம் ।
நய மாமபி காகுத்ஸ்த வநம் வந்யாம் ம்ரு'கீம் யதா ॥ 19 ॥
யதி தே கமநே புத்திஃ க்ரு'தா பிதுரபேக்ஷயா ।
தாம் ததா ருததீம் ராமோ ருதந்வசநமப்ரவீத் ॥ 20 ॥
ஜீவந்த்யா ஹி ஸ்த்ரியா பர்தா தைவதம் ப்ரபுரேவ ச பவத்யா மம சைவாத்ய ராஜா ப்ரபவதி ப்ரபுஃ ।
ந ஹ்யநாதா வயம் ராஜ்ஞா லோகநாதேந தீமதா ॥ 21 ॥
பரதஶ்சாபி தர்மாத்மா ஸர்வபூதப்ரியம்வதஃ ।
பவதீமநுவர்தேத ஸ ஹி தர்மரதஸ்ஸதா ॥ 22 ॥
யதா மயி து நிஷ்க்ராந்தே புத்ரஶோகேந பார்திவஃ ।
ஶ்ரமம் நாவாப்நுயாத்கிஞ்சிதப்ரமத்தா ததா குரு ॥ 23 ॥
தாருணஶ்சாப்யயம் ஶோகோ யதைநம் ந விநாஶயேத் ।
ராஜ்ஞோ வ்ரு'த்தஸ்ய ஸததம் ஹிதம் சர ஸமாஹிதா ॥ 24 ॥
வ்ரதோபவாஸநிரதா யா நாரீ பரமோத்தமா ।
பர்தாரம் நாநுவர்தேத ஸா து பாபகதிர்பவேத் ॥ 25 ॥
பர்து ஶ்ஶுஶ்ரூஷயா நாரீ லபதே ஸ்வர்கமுத்தமம் ।
அபி யா நிர்நமஸ்காரா நிவ்ரு'த்தா தேவபூஜநாத் ॥ 26 ॥
ஶுஶ்ரூஷாமேவ குர்வீத பர்துஃ ப்ரியஹிதே ரதா ।
ஏஷ தர்மஃ புரா த்ரு'ஷ்டோ லோகே வேதே ஶ்ருதஃ ஸ்ம்ரு'தஃ ॥ 27 ॥
அக்நிகார்யேஷு ச ஸதா ஸுமநோபிஶ்ச தேவதாஃ ।
பூஜ்யாஸ்தே மத்க்ரு'தே தேவி பாஹ்மணாஶ்சைவ ஸுவ்ரதாஃ ॥ 28 ॥
ஏவம் காலம் ப்ரதீக்ஷஸ்வ மமாகமநகாங்க்ஷிணீ ।
நியதா நியதாஹாரா பர்த்ரு'ஶுஶ்ரூஷணே ரதா ॥ 29 ॥
ப்ராப்ஸ்யஸே பரமம் காமம் மயி ப்ரத்யாகதே ஸதி ।
யதி தர்மப்ரு'தாம் ஶ்ரேஷ்டோ தாரயிஷ்யதி ஜீவிதம் ॥ 30 ॥
ஏவமுக்தா து ராமேண பாஷ்பபர்யாகுலேக்ஷணா ।
கௌஶல்யா புத்ரஶோகார்தா ராமம் வசநமப்ரவீத் ॥ 31 ॥
கமநே ஸுக்ரு'தாம் புத்திம் ந தே ஶக்நோமி புத்ரக ।
விநிவர்தயிதும் வீர நூநம் காலோ துரத்யயஃ ॥ 32 ॥
கச்ச புத்ர த்வமேகாக்ரோ பத்ரம் தேऽஸ்து ஸதா விபுஃ ।
புநஸ்த்வயி நிவ்ரு'த்தே து பவிஷ்யாமி கதவ்யதா ॥ 33 ॥
ப்ரத்யாகதே மஹாபாகே க்ரு'தார்தே சரிதவ்ரதே ।
பிதுராந்ரு'ண்யதாம் ப்ராப்தே த்வயி லப்ஸ்யே பரம் ஸுகம் ॥ 34 ॥
க்ரு'தாந்தஸ்ய கதிஃ புத்ர துர்விபாவ்யா ஸதா புவி ।
யஸ்த்வாம் ஸஞ்சோதயதி மே வச ஆச்சித்ய ராகவ ॥ 35 ॥
கச்சேதாநீம் மஹாபாஹோ க்ஷேமேண புநராகதஃ ।
நந்தயிஷ்யஸி மாம் புத்ர ஸாம்நா வாக்யேந சாருணா ॥ 36 ॥
அபீதாநீம் ஸ காலஸ்ஸ்யாத்வநாத்ப்ரத்யாகதம் புநஃ ।
யத்த்வாம் புத்ரக பஶ்யேயம் ஜடாவல்கலதாரிணம் ॥ 37 ॥
ததா ஹி ராமம் வநவாஸநிஶ்சிதம் ஸமீக்ஷ்ய தேவீ பரமேண சேதஸா ।
உவாச ராமம் ஶுபலக்ஷணம் வசோ பபூவ ச ஸ்வஸ்த்யயநாபிகாங்க்ஷிணீ ॥ 38 ॥
இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே அயோத்யாகாண்டே சதுர்விம்ஶஸ்ஸர்கஃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha caturviṃśassargaḥ |
taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśa pālane |
kauśalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt || 1 ||
adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet || 2 ||
yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |
kathaṃ sa bhokṣyate'nātho vane mūlaphalānyayam || 3 ||
kaḥ etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam |
guṇavāndayito rājñā rāghavo yadvivāsyate || 4 ||
nūnaṃ tu balavān loke kṛtāntassarvamādiśan |
loke rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi || 5 ||
ayaṃ tu māmātmabhava stavādarśanamārutaḥ |
vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ || 6 ||
cintābāṣpamahādhūmastavāgamanacittajaḥ |
karśayitvā bhṛśaṃ putra niśvāsāyāsasambhavaḥ || 7 ||
tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye || 8 ||
kathaṃ hi dhenu ssvaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati |
ahaṃ tvā'nugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi || 9 ||
. |
tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |
śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 10 ||
kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |
bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati || 11 ||
bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |
sa bhavatyā na kartavyo manasā'pi vigarhitaḥ || 12 ||
yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsahi dharmassanātanaḥ || 13 ||
evamuktā tu rāmeṇa kauśalyā śubhadarśanā |
tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam || 14 ||
evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 15 ||
mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |
rājā bhartā guru śśreṣṭhassarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 16 ||
imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |
varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava || 17 ||
evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |
uvāca paramārtā tu kauśalyā putravatsalā || 18 ||
āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |
naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā || 19 ||
yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā |
tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt || 20 ||
jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ |
na hyanāthā vayaṃ rājñā lokanāthena dhīmatā || 21 ||
bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
bhavatīmanuvarteta sa hi dharmaratassadā || 22 ||
yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ |
śramaṃ nāvāpnuyātkiñcidapramattā tathā kuru || 23 ||
dāruṇaścāpyayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet |
rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā || 24 ||
vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā |
bhartāraṃ nānuvarteta sā tu pāpagatirbhavet || 25 ||
bhartu śśuśrūṣayā nārī labhate svargamuttamam |
api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt || 26 ||
śuśrūṣāmeva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā |
eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ || 27 ||
agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ |
pūjyāste matkṛte devi bāhmaṇāścaiva suvratāḥ || 28 ||
evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī |
niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇe ratā || 29 ||
prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati |
yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam || 30 ||
evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā |
kauśalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt || 31 ||
gamane sukṛtāṃ buddhiṃ na te śaknomi putraka |
vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālo duratyayaḥ || 32 ||
gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibhuḥ |
punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gatavyathā || 33 ||
pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate |
piturānṛṇyatāṃ prāpte tvayi lapsye paraṃ sukham || 34 ||
kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi |
yastvāṃ sañcodayati me vaca ācchidya rāghava || 35 ||
gacchedānīṃ mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ |
nandayiṣyasi māṃ putra sāmnā vākyena cāruṇā || 36 ||
apīdānīṃ sa kālassyādvanātpratyāgataṃ punaḥ |
yattvāṃ putraka paśyeyaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam || 37 ||
tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā |
uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुर्विंशस्सर्गः ।
तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने ।
कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ॥ 1 ॥
अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत् ॥ 2 ॥
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते ।
कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम् ॥ 3 ॥
कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम् ।
गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते ॥ 4 ॥
नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन् ।
लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि ॥ 5 ॥
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः ।
विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः ॥ 6 ॥
चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः ।
कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः ॥ 7 ॥
त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् ।
प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये ॥ 8 ॥
कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति ।
अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि ॥ 9 ॥
. ।
तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः ।
श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ 10 ॥
कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते ।
भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥ 11 ॥
भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः ।
स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हितः ॥ 12 ॥
यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः ।
शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः ॥ 13 ॥
एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना ।
तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् ॥ 14 ॥
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः ।
भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥ 15 ॥
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः ।
राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥ 16 ॥
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च ।
वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव ॥ 17 ॥
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा ।
उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला ॥ 18 ॥
आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् ।
नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा ॥ 19 ॥
यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया ।
तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥ 20 ॥
जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ।
न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता ॥ 21 ॥
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ।
भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा ॥ 22 ॥
यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः ।
श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता तथा कुरु ॥ 23 ॥
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत् ।
राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता ॥ 24 ॥
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा ।
भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत् ॥ 25 ॥
भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम् ।
अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात् ॥ 26 ॥
शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता ।
एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः ॥ 27 ॥
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः ।
पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्रताः ॥ 28 ॥
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी ।
नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता ॥ 29 ॥
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति ।
यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् ॥ 30 ॥
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत् ॥ 31 ॥
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक ।
विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः ॥ 32 ॥
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः ।
पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा ॥ 33 ॥
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते ।
पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम् ॥ 34 ॥
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि ।
यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव ॥ 35 ॥
गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः ।
नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा ॥ 36 ॥
अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः ।
यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम् ॥ 37 ॥
तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा ।
उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी ॥ 38 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha caturviṃśassargaḥ |
taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśa pālane |
kauśalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt || 1 ||
adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet || 2 ||
yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate |
kathaṃ sa bhokṣyate'nātho vane mūlaphalānyayam || 3 ||
kaḥ etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam |
guṇavāndayito rājñā rāghavo yadvivāsyate || 4 ||
nūnaṃ tu balavān loke kṛtāntassarvamādiśan |
loke rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi || 5 ||
ayaṃ tu māmātmabhava stavādarśanamārutaḥ |
vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ || 6 ||
cintābāṣpamahādhūmastavāgamanacittajaḥ |
karśayitvā bhṛśaṃ putra niśvāsāyāsasambhavaḥ || 7 ||
tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān |
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye || 8 ||
kathaṃ hi dhenu ssvaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati |
ahaṃ tvā'nugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi || 9 ||
. |
tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |
śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 10 ||
kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite |
bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati || 11 ||
bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ |
sa bhavatyā na kartavyo manasā'pi vigarhitaḥ || 12 ||
yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ |
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsahi dharmassanātanaḥ || 13 ||
evamuktā tu rāmeṇa kauśalyā śubhadarśanā |
tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam || 14 ||
evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām || 15 ||
mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |
rājā bhartā guru śśreṣṭhassarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ || 16 ||
imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca |
varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava || 17 ||
evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā |
uvāca paramārtā tu kauśalyā putravatsalā || 18 ||
āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam |
naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā || 19 ||
yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā |
tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt || 20 ||
jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ |
na hyanāthā vayaṃ rājñā lokanāthena dhīmatā || 21 ||
bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
bhavatīmanuvarteta sa hi dharmaratassadā || 22 ||
yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ |
śramaṃ nāvāpnuyātkiñcidapramattā tathā kuru || 23 ||
dāruṇaścāpyayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet |
rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā || 24 ||
vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā |
bhartāraṃ nānuvarteta sā tu pāpagatirbhavet || 25 ||
bhartu śśuśrūṣayā nārī labhate svargamuttamam |
api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt || 26 ||
śuśrūṣāmeva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā |
eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ || 27 ||
agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ |
pūjyāste matkṛte devi bāhmaṇāścaiva suvratāḥ || 28 ||
evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī |
niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇe ratā || 29 ||
prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati |
yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam || 30 ||
evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā |
kauśalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt || 31 ||
gamane sukṛtāṃ buddhiṃ na te śaknomi putraka |
vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālo duratyayaḥ || 32 ||
gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibhuḥ |
punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gatavyathā || 33 ||
pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate |
piturānṛṇyatāṃ prāpte tvayi lapsye paraṃ sukham || 34 ||
kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi |
yastvāṃ sañcodayati me vaca ācchidya rāghava || 35 ||
gacchedānīṃ mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ |
nandayiṣyasi māṃ putra sāmnā vākyena cāruṇā || 36 ||
apīdānīṃ sa kālassyādvanātpratyāgataṃ punaḥ |
yattvāṃ putraka paśyeyaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam || 37 ||
tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā |
uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in