2.100 அயோத்யாகாண்ட - ஶததம ஸர்கஃ

2.100 Ayodhyakanda - Shatatama Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Tamil script
📄 Download PDF
ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே அயோத்யாகாண்டம் ।
அத ஶததமஸ்ஸர்கஃ ।
ஜடிலம் சீரவஸநம் ப்ராஞ்ஜலிம் பதிதம் புவி ।
ததர்ஶ ராமோ துர்தர்ஶம் யுகாந்தே பாஸ்கரம்யதா ॥ 1 ॥
கதஞ்சிதபிவிஜ்ஞாய விவர்ணவதநம் க்ரு'ஶம் ।
ப்ராதரம் பரதம் ராமஃ பரிஜக்ராஹ பாஹுநா ॥ 2 ॥
ஆக்ராய ராமஸ்தம் மூர்த்நி பரிஷ்வஜ்ய ச ராகவஃ ।
அங்கே பரதமாரோப்ய பர்யப்ரு'ச்சத்ஸமாஹிதஃ ॥ 3 ॥
க்வ நு தேऽபூத்பிதா தாத யதரண்யம் த்வமாகதஃ ।
ந ஹி த்வம் ஜீவதஸ்தஸ்ய வநமாகந்துமர்ஹஸி ॥ 4 ॥
சிரஸ்ய பத பஶ்யாமி தூராத்பரதமாகதம் ।
துஷ்ப்ரதீகமரண்யேऽஸ்மிந் கிம் தாத வநமாகதஃ ॥ 5 ॥
கச்சித்தாரயதே தாத ராஜா யத்த்வமிஹாऽகதஃ ।
கச்சிந்ந தீந ஸ்ஸஹஸா ராஜா லோகாந்தரம் கதஃ ॥ 6 ॥
கச்சித்ஸௌம்ய ந தே ராஜ்யம் ப்ரஷ்டம் பாலஸ்ய ஶாஶ்வதம் ।
கச்சிச்சுஶ்ரூஷஸே தாத பிதரம் ஸத்யவிக்ரமம் ॥ 7 ॥
கச்சித்தஶரதோ ராஜா குஶலீ ஸத்யஸம்ங்கரஃ ।
ராஜஸூயாஶ்வமேதாநாமாஹர்தா தர்மநிஶ்சயஃ ॥ 8 ॥
ஸ கச்சித்ப்ராஹ்மணோ வித்வாந் தர்மநித்யோ மஹாத்யுதிஃ ।
இக்ஷ்வாகூணாமுபாத்யாயோ யதாவத்தாத பூஜ்யதே ॥ 9 ॥
ஸா தாத கச்சித்கௌஸல்யா ஸுமித்ரா ச ப்ரஜாவதீ ।
ஸுகிநீ கச்சிதார்யா ச தேவீ நந்ததி கைகயீ ॥ 10 ॥
கச்சித்விநயஸம்பந்நஃ குலபுத்ரோ பஹுஶ்ருதஃ ।
அநஸூயுரநுத்ரஷ்டா ஸத்க்ரு'தஸ்தே புரோஹிதஃ ॥ 11 ॥
கச்சிதக்நிஷு தே யுக்தோ விதிஜ்ஞோ மதிமாந்ரு'ஜுஃ ।
ஹுதம் ச ஹோஷ்யமாணம் ச காலே வேதயதே ஸதா ॥ 12 ॥
கச்சித்தேவாந்பித்ரூந் மாத்ரு'ர்குரூந்பித்ரு'ஸமாநபி ।
வ்ரு'த்தாம்ஶ்ச தாத வைத்யாம்ஶ்ச ப்ராஹ்மணாம்ஶ்சாபிமந்யஸே ॥ 13 ॥
இஷ்வஸ்த்ரவரஸம்பந்நமர்தஶாஸ்த்ர விஶாரதம் ।
ஸுதந்வாநமுபாத்யாயம் கச்சித்த்வம் தாத மந்யஸே ॥ 14 ॥
கச்சிதாத்மஸமா ஶ்ஶூரா ஶ்ஶ்ருதவந்தோ ஜிதேந்த்ரியாஃ ।
குலீநாஶ்சேங்கிதஜ்ஞாஶ்ச க்ரு'தாஸ்தே தாத மந்த்ரிணஃ ॥ 15 ॥
மந்த்ரோ விஜயமூலம் ஹி ராஜ்ஞாம் பவதி ராகவ ।
ஸுஸம்வ்ரு'தோ மந்த்ரதரைரமாத்யை ஶ்ஶாஸ்த்ரகோவிதைஃ ॥ 16 ॥
கச்சிந்நித்ராவஶம் நைஷீஃ கச்சித் காலேऽவபுத்யஸே ।
கச்சிச்சாபரராத்ரேஷு சிந்தியஸ்யர்தநைபுணம் ॥ 17 ॥
கச்சிந்மந்த்ரயஸே நைகஃ கச்சிந்ந பஹுபிஸ்ஸஹ ।
கச்சித்தே மந்த்ரிதோ மந்த்ரோ ராஷ்ட்ரம் ந பரிதாவதி ॥ 18 ॥
கச்சிதர்தம் விநிஶ்சித்ய லகுமூலம் மஹோதயம் ।
க்ஷிப்ரமாரபஸே கர்தும் ந தீர்கயஸி ராகவ ॥ 19 ॥
கச்சித்து ஸுக்ரு'தாந்யேவ க்ரு'தரூபாணி வா புநஃ ।
விதுஸ்தே ஸர்வகார்யாணி ந கர்தவ்யாநி பார்திவாஃ ॥ 20 ॥
கச்சிந்நதர்கைர்யுக்த்யா வா யே சாப்யபரிகீர்திதாஃ ।
த்வயா வா தவாமாத்யைர்புத்யதே தாத மந்த்ரிதம் ॥ 21 ॥
கச்சித்ஸஹஸ்ராந்மூர்காணாமேகமிச்சஸி பண்டிதம் ।
பண்டிதோ ஹ்யர்தக்ரு'ச்ச்ரேஷு குர்யாந்நிஶ்ரேயஸம் மஹத் ॥ 22 ॥
ஸஹஸ்ராண்யபி மூர்காணாம் யுத்யுபாஸ்தே மஹீபதிஃ ।
அதவாப்யயுதாந்யேவ நாஸ்தி தேஷு ஸஹாயதா ॥ 23 ॥
ஏகோऽப்யமாத்யோ மேதாவீ ஶூரோ தக்ஷோ விசக்ஷணஃ ।
ராஜாநம் ராஜபுத்ரம் வா ப்ராபயேந்மஹதீம் ஶ்ரியம் ॥ 24 ॥
கச்சிந்முக்யா மஹாத்ஸ்வேவ மத்யமேஷு ச மத்யமாஃ ।
ஜகந்யாஶ்ச ஜகந்யேஷு ப்ரு'த்யாஃ கர்மஸு யோஜிதாஃ ॥ 25 ॥
அமாத்யாநுபதாதீதாந்பித்ரு'பைதாமஹாஞ்சுசீந் ।
ஶ்ரேஷ்டாஞ்ச்ரேஷ்டேஷுகச்சித்வம் நியோஜயஸி கர்மஸு ॥ 26 ॥
கச்சிந்நோக்ரேண தண்டேந ப்ரு'ஶமுத்வேஜிதப்ரஜம் ।
ராஷ்ட்ரம் தவாநுஜாநந்தி மந்த்ரிணஃ கைகயீஸுத ॥ 27 ॥
கச்சித்த்வாம் நாவஜாநந்தி யாஜகாஃ பதிதம் யதா ।
உக்ரப்ரதிக்ரஹீதாரம் காமயாநமிவ ஸ்த்ரியஃ ॥ 28 ॥
உபாயகுஶலம் வைத்யம் ப்ரு'த்யஸந்தூஷணே ரதம் ।
ஶூரமைஶ்வர்யகாமம் ச யோ ந ஹந்தி ஸ ஹந்யதே ॥ 29 ॥
கச்சித்த்ரு'ஷ்டஶ்ச ஶூரஶ்ச மதிமாந் த்ரு'திமாந் ஶுசிஃ ।
குலீநஶ்சாநுரக்தஶ்ச தக்ஷஸ்ஸேநாபதிஃ க்ரு'தஃ ॥ 30 ॥
பலவந்தஶ்ச கச்சித்தே முக்யா யுத்தவிஶாரதாஃ ।
த்ரு'ஷ்டாபதாநா விக்ராந்தாஸ்த்வயா ஸத்க்ரு'த்யமாநிதாஃ ॥ 31 ॥
கச்சித்பலஸ்ய பக்தம் ச வேதநம் ச யதோசிதம் ।
ஸம்ப்ராப்தகாலம் தாதவ்யம் ததாஸி ந விலம்பஸே ॥ 32 ॥
காலாதிக்ரமணாச்சைவ பக்தவேதநயோர்ப்ரு'தாஃ ।
பர்துஃ குப்யந்தி துஷ்யந்தி ஸோऽநர்த ஸ்ஸுமஹாந் ஸ்ம்ரு'தஃ ॥ 33 ॥
கச்சித்ஸர்வேऽநுரக்தாஸ்த்வாம் குலபுத்ராஃ ப்ரதாநதஃ ।
கச்சித்ப்ராணாம் ஸ்தவார்தேஷு ஸந்த்யஜந்தி ஸமாஹிதாஃ ॥ 34 ॥
கச்சிஜ்ஜாநபதோ வித்வாந்தக்ஷிணஃ ப்ரதிபாநவாந் ।
யதோக்தவாதீ தூதஸ்தே க்ரு'தோ பரத பண்டிதஃ ॥ 35 ॥
கச்சிதஷ்டாதஶாந்யேஷு ஸ்வபக்ஷே தஶ பஞ்ச ச ।
த்ரிபிஸ்த்ரிபிரவிஜ்ஞாதைர்வேத்ஸி தீர்தாநி சாரகைஃ ॥ 36 ॥
கச்சித்வ்யபாஸ்தாநஹிதாந்ப்ரதியாதாம்ஶ்ச ஸர்வதா ।
துர்பலாநநவஜ்ஞாய வர்தஸே ரிபுஸூதந ॥ 37 ॥
கச்சிந்ந லௌகாயதிகாந்ப்ராஹ்மணாம்ஸ்தாத ஸேவஸே ।
அநர்தகுஶலா ஹ்யேதே பாலாஃ பண்டிதமாநிநஃ ॥ 38 ॥
தர்மஶாஸ்த்ரேஷு முக்யேஷு வித்யமாநேஷு துர்புதாஃ ।
புத்திமாந்வீக்ஷிகீம் ப்ராப்ய நிரர்தம் ப்ரவதந்தி தே ॥ 39 ॥
வீரைரத்யுஷிதாம் பூர்வமஸ்மாகம் தாத பூர்வகைஃ ।
ஸத்யநாமாம் த்ரு'ட த்வாராம் ஹஸ்த்யஶ்வரதஸங்குலாம் ॥ 40 ॥
ப்ராஹ்மணைஃ க்ஷத்ரியைர்வைஶ்யை ஸ்ஸ்வகர்மநிரதைஸ்ஸதா ।
ஜிதேந்த்ரியைர்மஹோத்ஸாஹைர்வ்ரு'தாமார்யை ஸ்ஸஹஸ்ரஶஃ ॥ 41 ॥
ப்ராஸாதைர்விவிதாகாரைர்வ்ரு'தாம் வைத்யஜநாகுலாம் ।
கச்சித்ஸுமுதிதாம் ஸ்பீதாமயோத்யாம் பரிரக்ஷஸி ॥ 42 ॥
கச்சிச்சைத்யஶதைர்ஜுஷ்ட ஸ்ஸுநிவிஷ்டஜநாகுலஃ ।
தேவஸ்தாநைஃ ப்ரபாபிஶ்ச தடாகைஶ்சோபஶோபிதஃ ॥ 43 ॥
ப்ரஹ்ரு'ஷ்டநரநாரீகஸ்ஸமாஜோத்ஸவஶோபிதஃ ।
ஸுக்ரு'ஷ்டஸீமா பஶுமாந்ஹிம்ஸாபிஃ பரிவர்ஜிதஃ ॥ 44 ॥
அதேவமாத்ரு'கோ ரம்ய ஶ்ஶ்வாபதைஃ பரிவர்ஜிதஃ ।
பரித்யக்தோ பயைஸ்ஸர்வைஃ கநிபிஶ்சோபஶோபிதஃ ॥ 45 ॥
விவர்ஜிதோ நரைஃ பாபைர்மம பூர்வை ஸ்ஸுரக்ஷிதஃ ।
கச்சிஜ்ஜநபதஸ்ஸ்பீதஃ ஸுகம் வஸதி ராகவ ॥ 46 ॥
கச்சித்தே தயிதாஸ்ஸர்வே க்ரு'ஷிகோரக்ஷஜீவிநஃ ।
வார்தாயாம் ஸம்ஶ்ரிதஸ்தாத லோகோ ஹி ஸுகமேததே ॥ 47 ॥
தேஷாம் குப்திபரீஹாரைஃ கச்சித்தே பரணம் க்ரு'தம் ।
ரக்ஷ்யா ஹி ராஜ்ஞா தர்மேண ஸர்வே விஷயவாஸிநஃ ॥ 48 ॥
கச்சிஸ்த்ரிய ஸ்ஸாந்த்வயஸி கச்சித்தாஶ்ச ஸுரக்ஷிதாஃ ।
கச்சிந்ந ஶ்ரத்தாஸ்யாஸாம் கச்சித்குஹ்யம் ந பாஷஸே ॥ 49 ॥
கச்சிந்நாகவநம் குப்தம் கச்சித்தே ஸந்தி தேநுகாஃ ।
கச்சிந்ந கணிகாஶ்வாநாம் குஞ்ஜராணாம் ச த்ரு'ப்யஸி ॥ 50 ॥
கச்சித்தர்ஶயஸே நித்யம் மநுஷ்யாணாம் விபூஷிதம் ।
உத்தாயோத்தாய பூர்வாஹ்ணே ராஜபுத்ர மஹாபதே ॥ 51 ॥
கச்சிந்ந ஸர்வே கர்மாந்தாஃ ப்ரத்யக்ஷாஸ்தேऽவிஶங்கயா ।
ஸர்வே வா புநருத்ஸ்ரு'ஷ்டா மத்யமேவாத்ர காரணம் ॥ 52 ॥
கச்சித்ஸர்வாணி துர்காணி தநதாந்யாயுதோதகைஃ ।
யந்த்ரைஶ்ச பரிபூர்ணாநி ததா ஶில்பிதநுர்தரைஃ ॥ 53 ॥
ஆயஸ்தே விபுலஃ கச்சித்கச்சிதல்பதரோ வ்யயஃ ।
அபாத்ரேஷு ந தே கச்சித்கோஶோ கச்சதி ராகவ ॥ 54 ॥
தேவதார்தே ச பித்ரர்தேப்ராஹ்மணாப்யாகதேஷு ச ।
யோதேஷு மித்ரவர்கேஷு கச்சித்கச்சதி தே வ்யயஃ ॥ 55 ॥
கச்சிதார்யோ விஶுத்தாத்மா க்ஷாரித ஶ்சாபரகர்மணா ।
அப்ரு'ஷ்ட ஶ்ஶாஸ்த்ரகுஶலைர்ந லோபாத்வத்யதே ஶுசிஃ ॥ 56 ॥
க்ரு'ஹீதஶ்சைவ ப்ரு'ஷ்டஶ்ச காலே த்ரு'ஷ்டஸ்ஸகாரணஃ ।
கச்சிந்ந முச்யதே சோரோ தநலோபாந்நரர்ஷப ॥ 57 ॥
வ்யஸநே கச்சிதாட்யஸ்ய துர்கதஸ்ய ச ராகவ ।
அர்தம் விராகாஃ பஶ்யந்தி தவாமாத்யா பஹுஶ்ருதாஃ ॥ 58 ॥
யாநி மித்யாபிஶஸ்தாநாம் பதந்த்யஶ்ரூணி ராகவ ।
தாநி புத்ராந்பஶூந்க்நந்தி ப்ரீத்யர்தமநுஶாஸதஃ ॥ 59 ॥
கச்சித்வ்ரு'த்தாம்ஶ்ச பாலாம்ஶ்ச வைத்யாமுக்யாம்ஶ்ச ராகவ ।
தாநேந மநஸா வாசா த்ரிபிரேதைர்புபூஷஸே ॥ 60 ॥
கச்சித்குரூம்ஶ்ச வ்ரு'த்தாம்ஶ்ச தாபஸாந் தேவதாதிதீந் ।
சைத்யாம்ஶ்ச ஸர்வாந்ஸித்தார்தாந்ப்ராஹ்மணாம்ஶ்ச நமஸ்யஸி ॥ 61 ॥
கச்சிதர்தேந வா தர்மமர்தம் தர்மேண வா புநஃ ।
உபௌ வா ப்ரீதிலோபேந காமேந ச ந பாதஸே ॥ 62 ॥
கச்சிதர்தம் ச தர்மம் ச காமம் ச ஜயதாம் வர ।
விபஜ்ய காலே காலஜ்ஞ ஸர்வாந்வரத ஸேவஸே ॥ 63 ॥
கச்சித்தே ப்ராஹ்மணா ஶ்ஶர்ம ஸர்வஶாஸ்த்ரார்தகோவிதாஃ ।
ஆஶம்ஸந்தே மஹாப்ராஜ்ஞ பௌரஜாநபதைஸ்ஸஹ ॥ 64 ॥
நாஸ்திக்யமந்ரு'தம் க்ரோதம் ப்ரமாதம் தீர்கஸூத்ரதாம் ।
அதர்ஶநம் ஜ்ஞாநவதாமாலஸ்யம் பஞ்சவ்ரு'த்திதாம் ॥ 65 ॥
ஏகசிந்தநமர்தாநாமநர்தஜ்ஞைஶ்ச மந்த்ரணம் ।
நிஶ்சிதாநாமநாரம்பம் மந்த்ரஸ்யாபரிரக்ஷணம் ॥ 66 ॥
மங்கலாத்யப்ரயோகம் ச ப்ரத்யுத்தாநம் ச ஸர்வதஃ ।
கச்சித்வம் வர்ஜயஸ்யேதாந்ராஜதோஷாம்ஶ்சதுர்தஶ ॥ 67 ॥
தஶபஞ்சசதுர்வர்காந்ஸப்தவர்கம் ச தத்த்வதஃ ।
அஷ்டவர்கம் த்ரிவர்கம் ச வித்யாஸ்திஸ்ரஶ்ச ராகவ ॥ 68 ॥
இந்த்ரியாணாம் ஜயம் புத்த்யா ஷாட்குண்யம் தைவமாநுஷம் ।
க்ரு'த்யம் விம்ஶதிவர்கம் ச ததா ப்ரக்ரு'திமண்டலம் ॥ 69 ॥
யாத்ராதண்டவிதாநம் ச த்வியோநீ ஸந்திவிக்ரஹௌ ।
கச்சிதேதாந்மஹாப்ராஜ்ஞ யதாவதநுமந்யஸே ॥ 70 ॥
மந்த்ரிபிஸ்த்வம் யதோத்திஷ்டைஶ்சதுர்பிஸ்த்ரிபிரேவ வா ।
கச்சித்ஸமஸ்தைர்வ்யஸ்தைஶ்ச மந்த்ரம் மந்த்ரயஸே மிதஃ ॥ 71 ॥
கச்சித்தே ஸபலா வேதாஃ கச்சித்தே ஸபலாஃ க்ரியாஃ ।
கச்சித்தே ஸபலா தாராஃ கச்சித்தே ஸபலம் ஶ்ருதம் ॥ 72 ॥
கச்சிதேஷைவ தே புத்திர்யதோக்தா மம ராகவ ।
ஆயுஷ்யா ச யஶஸ்யா ச தர்மகாமார்த ஸம்ஹிதா ॥ 73 ॥
யாம் வ்ரு'த்திம் வர்ததே தாதோ யாம் ச நஃ ப்ரபிதாமஹாஃ ।
தாம் வ்ரு'த்திம் வர்தஸே கச்சித்யாச ஸத்பதகா ஶுபா ॥ 74 ॥
கச்சித்ஸ்வாது க்ரு'தம் போஜ்யமேகோ நாஶ்நாஸி ராகவ ।
கச்சிதாஶம்ஸமாநேப்யோ மித்ரேப்ய ஸ்ஸம்ப்ரயச்சஸி ॥ 75 ॥
ராஜா து தர்மேண ஹி பாலயித்வா மஹாமதிர்தண்டதரஃ ப்ரஜாநாம் ।
அவாப்ய க்ரு'த்ஸ்நாம் வஸுதாம் யதாவதிதஶ்ச்யுத ஸ்ஸ்வர்கமுபைதி வித்வாந் ॥ 76 ॥
இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே அயோத்யாகாண்டே ஶததமஸ்ஸர்கஃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha śatatamassargaḥ |
jaṭilaṃ cīravasanaṃ prāñjaliṃ patitaṃ bhuvi |
dadarśa rāmo durdarśaṃ yugānte bhāskaraṃyathā || 1 ||
kathañcidabhivijñāya vivarṇavadanaṃ kṛśam |
bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ parijagrāha bāhunā || 2 ||
āghrāya rāmastaṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ |
aṅke bharatamāropya paryapṛcchatsamāhitaḥ || 3 ||
kva nu te'bhūtpitā tāta yadaraṇyaṃ tvamāgataḥ |
na hi tvaṃ jīvatastasya vanamāgantumarhasi || 4 ||
cirasya bata paśyāmi dūrādbharatamāgatam |
duṣpratīkamaraṇye'smin kiṃ tāta vanamāgataḥ || 5 ||
kacciddhārayate tāta rājā yattvamihā'gataḥ |
kaccinna dīna ssahasā rājā lokāntaraṃ gataḥ || 6 ||
kaccitsaumya na te rājyaṃ bhraṣṭaṃ bālasya śāśvatam |
kaccicchuśrūṣase tāta pitaraṃ satyavikramam || 7 ||
kacciddhaśaratho rājā kuśalī satyasaṃṅgaraḥ |
rājasūyāśvamedhānāmāhartā dharmaniścayaḥ || 8 ||
sa kaccidbrāhmaṇo vidvān dharmanityo mahādyutiḥ |
ikṣvākūṇāmupādhyāyo yathāvattāta pūjyate || 9 ||
sā tāta kaccitkausalyā sumitrā ca prajāvatī |
sukhinī kaccidāryā ca devī nandati kaikayī || 10 ||
kaccidvinayasampannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ |
anasūyuranudraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ || 11 ||
kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ |
hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā || 12 ||
kacciddevānpitrūn mātṛrgurūnpitṛsamānapi |
vṛddhāṃśca tāta vaidyāṃśca brāhmaṇāṃścābhimanyase || 13 ||
iṣvastravarasampannamarthaśāstra viśāradam |
sudhanvānamupādhyāyaṃ kaccittvaṃ tāta manyase || 14 ||
kaccidātmasamā śśūrā śśrutavanto jitendriyāḥ |
kulīnāśceṅgitajñāśca kṛtāste tāta mantriṇaḥ || 15 ||
mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava |
susaṃvṛto mantradharairamātyai śśāstrakovidaiḥ || 16 ||
kaccinnidrāvaśaṃ naiṣīḥ kaccit kāle'vabudhyase |
kacciccāpararātreṣu cintiyasyarthanaipuṇam || 17 ||
kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhissaha |
kaccitte mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati || 18 ||
kaccidarthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam |
kṣipramārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava || 19 ||
kaccittu sukṛtānyeva kṛtarūpāṇi vā punaḥ |
viduste sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ || 20 ||
kaccinnatarkairyuktyā vā ye cāpyaparikīrtitāḥ |
tvayā vā tavāmātyairbudhyate tāta mantritam || 21 ||
kaccitsahasrānmūrkhāṇāmekamicchasi paṇḍitam |
paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānniśreyasaṃ mahat || 22 ||
sahasrāṇyapi mūrkhāṇāṃ yudyupāste mahīpatiḥ |
athavāpyayutānyeva nāsti teṣu sahāyatā || 23 ||
eko'pyamātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ |
rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam || 24 ||
kaccinmukhyā mahātsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ |
jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ || 25 ||
amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñchucīn |
śreṣṭhāñchreṣṭheṣukaccitvaṃ niyojayasi karmasu || 26 ||
kaccinnogreṇa daṇḍena bhṛśamudvejitaprajam |
rāṣṭraṃ tavānujānanti mantriṇaḥ kaikayīsuta || 27 ||
kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā |
ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ || 28 ||
upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasandūṣaṇe ratam |
śūramaiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa hanyate || 29 ||
kacciddhṛṣṭaśca śūraśca matimān dhṛtimān śuciḥ |
kulīnaścānuraktaśca dakṣassenāpatiḥ kṛtaḥ || 30 ||
balavantaśca kaccitte mukhyā yudhdaviśāradāḥ |
dṛṣṭāpadānā vikrāntāstvayā satkṛtyamānitāḥ || 31 ||
kaccidbalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam |
samprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase || 32 ||
kālātikramaṇāccaiva bhaktavetanayorbhṛtāḥ |
bhartuḥ kupyanti duṣyanti so'nartha ssumahān smṛtaḥ || 33 ||
kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ |
kaccitprāṇāṃ stavārtheṣu santyajanti samāhitāḥ || 34 ||
kaccijjānapado vidvāndakṣiṇaḥ pratibhānavān |
yathoktavādī dūtaste kṛto bharata paṇḍitaḥ || 35 ||
kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca |
tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ || 36 ||
kaccidvyapāstānahitānpratiyātāṃśca sarvadā |
durbalānanavajñāya vartase ripusūdana || 37 ||
kaccinna laukāyatikānbrāhmaṇāṃstāta sevase |
anarthakuśalā hyete bālāḥ paṇḍitamāninaḥ || 38 ||
dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhāḥ |
buddhimānvīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te || 39 ||
vīrairadhyuṣitāṃ pūrvamasmākaṃ tāta pūrvakaiḥ |
satyanāmāṃ dṛḍha dvārāṃ hastyaśvarathasaṅkulām || 40 ||
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyai ssvakarmanirataissadā |
jitendriyairmahotsāhairvṛtāmāryai ssahasraśaḥ || 41 ||
prāsādairvividhākārairvṛtāṃ vaidyajanākulām |
kaccitsumuditāṃ sphītāmayodhyāṃ parirakṣasi || 42 ||
kacciccaityaśatairjuṣṭa ssuniviṣṭajanākulaḥ |
devasthānaiḥ prapābhiśca taṭākaiścopaśobhitaḥ || 43 ||
prahṛṣṭanaranārīkassamājotsavaśobhitaḥ |
sukṛṣṭasīmā paśumānhiṃsābhiḥ parivarjitaḥ || 44 ||
adevamātṛko ramya śśvāpadaiḥ parivarjitaḥ |
parityakto bhayaissarvaiḥ khanibhiścopaśobhitaḥ || 45 ||
vivarjito naraiḥ pāpairmama pūrvai ssurakṣitaḥ |
kaccijjanapadassphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava || 46 ||
kaccitte dayitāssarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ |
vārtāyāṃ saṃśritastāta loko hi sukhamedhate || 47 ||
teṣāṃ guptiparīhāraiḥ kaccitte bharaṇaṃ kṛtam |
rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsinaḥ || 48 ||
kaccistriya ssāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥ |
kaccinna śraddhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase || 49 ||
kaccinnāgavanaṃ guptaṃ kaccitte santi dhenukāḥ |
kaccinna gaṇikāśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi || 50 ||
kacciddarśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam |
utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputra mahāpathe || 51 ||
kaccinna sarve karmāntāḥ pratyakṣāste'viśaṅkayā |
sarve vā punarutsṛṣṭā madhyamevātra kāraṇam || 52 ||
kaccitsarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ |
yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ || 53 ||
āyaste vipulaḥ kaccitkaccidalpataro vyayaḥ |
apātreṣu na te kaccitkośo gacchati rāghava || 54 ||
devatārthe ca pitrarthebrāhmaṇābhyāgateṣu ca |
yodheṣu mitravargeṣu kaccidgacchati te vyayaḥ || 55 ||
kaccidāryo viśuddhātmā kṣārita ścāparakarmaṇā |
apṛṣṭa śśāstrakuśalairna lobhādvadhyate śuciḥ || 56 ||
gṛhītaścaiva pṛṣṭaśca kāle dṛṣṭassakāraṇaḥ |
kaccinna mucyate coro dhanalobhānnararṣabha || 57 ||
vyasane kaccidāḍhyasya durgatasya ca rāghava |
arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ || 58 ||
yāni mithyābhiśastānāṃ patantyaśrūṇi rāghava |
tāni putrānpaśūnghnanti prītyarthamanuśāsataḥ || 59 ||
kaccidvṛddhāṃśca bālāṃśca vaidyāmukhyāṃśca rāghava |
dānena manasā vācā tribhiretairbubhūṣase || 60 ||
kaccidgurūṃśca vṛddhāṃśca tāpasān devatātithīn |
caityāṃśca sarvānsidhdārthānbrāhmaṇāṃśca namasyasi || 61 ||
kaccidarthena vā dharmamarthaṃ dharmeṇa vā punaḥ |
ubhau vā prītilobhena kāmena ca na bādhase || 62 ||
kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara |
vibhajya kāle kālajña sarvānvarada sevase || 63 ||
kaccitte brāhmaṇā śśarma sarvaśāstrārthakovidāḥ |
āśaṃsante mahāprājña paurajānapadaissaha || 64 ||
nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām |
adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām || 65 ||
ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca mantraṇam |
niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam || 66 ||
maṅgalādyaprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ |
kaccitvaṃ varjayasyetānrājadoṣāṃścaturdaśa || 67 ||
daśapañcacaturvargānsaptavargaṃ ca tattvataḥ |
aṣṭavargaṃ trivargaṃ ca vidyāstisraśca rāghava || 68 ||
indriyāṇāṃ jayaṃ buddhyā ṣāḍguṇyaṃ daivamānuṣam |
kṛtyaṃ viṃśativargaṃ ca tathā prakṛtimaṇḍalam || 69 ||
yātrādaṇḍavidhānaṃ ca dviyonī sandhivigrahau |
kaccidetānmahāprājña yathāvadanumanyase || 70 ||
mantribhistvaṃ yathoddiṣṭaiścaturbhistribhireva vā |
kaccitsamastairvyastaiśca mantraṃ mantrayase mithaḥ || 71 ||
kaccitte saphalā vedāḥ kaccitte saphalāḥ kriyāḥ |
kaccitte saphalā dārāḥ kaccitte saphalaṃ śrutam || 72 ||
kaccideṣaiva te buddhiryathoktā mama rāghava |
āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārtha saṃhitā || 73 ||
yāṃ vṛttiṃ vartate tāto yāṃ ca naḥ prapitāmahāḥ |
tāṃ vṛttiṃ vartase kaccidyāca satpathagā śubhā || 74 ||
kaccitsvādu kṛtaṃ bhojyameko nāśnāsi rāghava |
kaccidāśaṃsamānebhyo mitrebhya ssamprayacchasi || 75 ||
rājā tu dharmeṇa hi pālayitvā mahāmatirdaṇḍadharaḥ prajānām |
avāpya kṛtsnāṃ vasudhāṃ yathāvaditaścyuta ssvargamupaiti vidvān || 76 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe śatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ शततमस्सर्गः ।
जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि ।
ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करंयथा ॥ 1 ॥
कथञ्चिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम् ।
भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना ॥ 2 ॥
आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः ।
अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः ॥ 3 ॥
क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः ।
न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ॥ 4 ॥
चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम् ।
दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः ॥ 5 ॥
कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहाऽगतः ।
कच्चिन्न दीन स्सहसा राजा लोकान्तरं गतः ॥ 6 ॥
कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम् ।
कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम् ॥ 7 ॥
कच्चिद्धशरथो राजा कुशली सत्यसंङ्गरः ।
राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः ॥ 8 ॥
स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः ।
इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते ॥ 9 ॥
सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती ।
सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी ॥ 10 ॥
कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः ।
अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ 11 ॥
कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः ।
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ 12 ॥
कच्चिद्देवान्पित्रून् मातृर्गुरून्पितृसमानपि ।
वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे ॥ 13 ॥
इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्र विशारदम् ।
सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे ॥ 14 ॥
कच्चिदात्मसमा श्शूरा श्श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः ।
कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः ॥ 15 ॥
मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव ।
सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै श्शास्त्रकोविदैः ॥ 16 ॥
कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित् कालेऽवबुध्यसे ।
कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तियस्यर्थनैपुणम् ॥ 17 ॥
कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिस्सह ।
कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ॥ 18 ॥
कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् ।
क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव ॥ 19 ॥
कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः ।
विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः ॥ 20 ॥
कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः ।
त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् ॥ 21 ॥
कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् ।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश्रेयसं महत् ॥ 22 ॥
सहस्राण्यपि मूर्खाणां युद्युपास्ते महीपतिः ।
अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥ 23 ॥
एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः ।
राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ 24 ॥
कच्चिन्मुख्या महात्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।
जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥ 25 ॥
अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन् ।
श्रेष्ठाञ्छ्रेष्ठेषुकच्चित्वं नियोजयसि कर्मसु ॥ 26 ॥
कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम् ।
राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत ॥ 27 ॥
कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ 28 ॥
उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसन्दूषणे रतम् ।
शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते ॥ 29 ॥
कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः ।
कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षस्सेनापतिः कृतः ॥ 30 ॥
बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युध्दविशारदाः ।
दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्यमानिताः ॥ 31 ॥
कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् ।
सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे ॥ 32 ॥
कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः ।
भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थ स्सुमहान् स्मृतः ॥ 33 ॥
कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः ।
कच्चित्प्राणां स्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः ॥ 34 ॥
कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान् ।
यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः ॥ 35 ॥
कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।
त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ 36 ॥
कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा ।
दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन ॥ 37 ॥
कच्चिन्न लौकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे ।
अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः ॥ 38 ॥
धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः ।
बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ॥ 39 ॥
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः ।
सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम् ॥ 40 ॥
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा ।
जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः ॥ 41 ॥
प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम् ।
कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि ॥ 42 ॥
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः ।
देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः ॥ 43 ॥
प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः ।
सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः ॥ 44 ॥
अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः ।
परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः ॥ 45 ॥
विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः ।
कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव ॥ 46 ॥
कच्चित्ते दयितास्सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः ।
वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते ॥ 47 ॥
तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम् ।
रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः ॥ 48 ॥
कच्चिस्त्रिय स्सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः ।
कच्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे ॥ 49 ॥
कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः ।
कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि ॥ 50 ॥
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम् ।
उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे ॥ 51 ॥
कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया ।
सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम् ॥ 52 ॥
कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः ।
यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः ॥ 53 ॥
आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः ।
अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव ॥ 54 ॥
देवतार्थे च पित्रर्थेब्राह्मणाभ्यागतेषु च ।
योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः ॥ 55 ॥
कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारित श्चापरकर्मणा ।
अपृष्ट श्शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः ॥ 56 ॥
गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टस्सकारणः ।
कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ ॥ 57 ॥
व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव ।
अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः ॥ 58 ॥
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः ॥ 59 ॥
कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च राघव ।
दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे ॥ 60 ॥
कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन् ।
चैत्यांश्च सर्वान्सिध्दार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥ 61 ॥
कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः ।
उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे ॥ 62 ॥
कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे ॥ 63 ॥
कच्चित्ते ब्राह्मणा श्शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः ।
आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैस्सह ॥ 64 ॥
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् ।
अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम् ॥ 65 ॥
एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम् ।
निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम् ॥ 66 ॥
मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः ।
कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश ॥ 67 ॥
दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः ।
अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव ॥ 68 ॥
इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम् ।
कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम् ॥ 69 ॥
यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ ।
कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे ॥ 70 ॥
मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा ।
कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे मिथः ॥ 71 ॥
कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः ।
कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥ 72 ॥
कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव ।
आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ संहिता ॥ 73 ॥
यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः ।
तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्पथगा शुभा ॥ 74 ॥
कच्चित्स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव ।
कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य स्सम्प्रयच्छसि ॥ 75 ॥
राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम् ।
अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युत स्स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ 76 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे शततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha śatatamassargaḥ |
jaṭilaṃ cīravasanaṃ prāñjaliṃ patitaṃ bhuvi |
dadarśa rāmo durdarśaṃ yugānte bhāskaraṃyathā || 1 ||
kathañcidabhivijñāya vivarṇavadanaṃ kṛśam |
bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ parijagrāha bāhunā || 2 ||
āghrāya rāmastaṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ |
aṅke bharatamāropya paryapṛcchatsamāhitaḥ || 3 ||
kva nu te'bhūtpitā tāta yadaraṇyaṃ tvamāgataḥ |
na hi tvaṃ jīvatastasya vanamāgantumarhasi || 4 ||
cirasya bata paśyāmi dūrādbharatamāgatam |
duṣpratīkamaraṇye'smin kiṃ tāta vanamāgataḥ || 5 ||
kacciddhārayate tāta rājā yattvamihā'gataḥ |
kaccinna dīna ssahasā rājā lokāntaraṃ gataḥ || 6 ||
kaccitsaumya na te rājyaṃ bhraṣṭaṃ bālasya śāśvatam |
kaccicchuśrūṣase tāta pitaraṃ satyavikramam || 7 ||
kacciddhaśaratho rājā kuśalī satyasaṃṅgaraḥ |
rājasūyāśvamedhānāmāhartā dharmaniścayaḥ || 8 ||
sa kaccidbrāhmaṇo vidvān dharmanityo mahādyutiḥ |
ikṣvākūṇāmupādhyāyo yathāvattāta pūjyate || 9 ||
sā tāta kaccitkausalyā sumitrā ca prajāvatī |
sukhinī kaccidāryā ca devī nandati kaikayī || 10 ||
kaccidvinayasampannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ |
anasūyuranudraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ || 11 ||
kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ |
hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā || 12 ||
kacciddevānpitrūn mātṛrgurūnpitṛsamānapi |
vṛddhāṃśca tāta vaidyāṃśca brāhmaṇāṃścābhimanyase || 13 ||
iṣvastravarasampannamarthaśāstra viśāradam |
sudhanvānamupādhyāyaṃ kaccittvaṃ tāta manyase || 14 ||
kaccidātmasamā śśūrā śśrutavanto jitendriyāḥ |
kulīnāśceṅgitajñāśca kṛtāste tāta mantriṇaḥ || 15 ||
mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava |
susaṃvṛto mantradharairamātyai śśāstrakovidaiḥ || 16 ||
kaccinnidrāvaśaṃ naiṣīḥ kaccit kāle'vabudhyase |
kacciccāpararātreṣu cintiyasyarthanaipuṇam || 17 ||
kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhissaha |
kaccitte mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati || 18 ||
kaccidarthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam |
kṣipramārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava || 19 ||
kaccittu sukṛtānyeva kṛtarūpāṇi vā punaḥ |
viduste sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ || 20 ||
kaccinnatarkairyuktyā vā ye cāpyaparikīrtitāḥ |
tvayā vā tavāmātyairbudhyate tāta mantritam || 21 ||
kaccitsahasrānmūrkhāṇāmekamicchasi paṇḍitam |
paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānniśreyasaṃ mahat || 22 ||
sahasrāṇyapi mūrkhāṇāṃ yudyupāste mahīpatiḥ |
athavāpyayutānyeva nāsti teṣu sahāyatā || 23 ||
eko'pyamātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ |
rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam || 24 ||
kaccinmukhyā mahātsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ |
jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ || 25 ||
amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñchucīn |
śreṣṭhāñchreṣṭheṣukaccitvaṃ niyojayasi karmasu || 26 ||
kaccinnogreṇa daṇḍena bhṛśamudvejitaprajam |
rāṣṭraṃ tavānujānanti mantriṇaḥ kaikayīsuta || 27 ||
kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā |
ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ || 28 ||
upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasandūṣaṇe ratam |
śūramaiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa hanyate || 29 ||
kacciddhṛṣṭaśca śūraśca matimān dhṛtimān śuciḥ |
kulīnaścānuraktaśca dakṣassenāpatiḥ kṛtaḥ || 30 ||
balavantaśca kaccitte mukhyā yudhdaviśāradāḥ |
dṛṣṭāpadānā vikrāntāstvayā satkṛtyamānitāḥ || 31 ||
kaccidbalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam |
samprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase || 32 ||
kālātikramaṇāccaiva bhaktavetanayorbhṛtāḥ |
bhartuḥ kupyanti duṣyanti so'nartha ssumahān smṛtaḥ || 33 ||
kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ |
kaccitprāṇāṃ stavārtheṣu santyajanti samāhitāḥ || 34 ||
kaccijjānapado vidvāndakṣiṇaḥ pratibhānavān |
yathoktavādī dūtaste kṛto bharata paṇḍitaḥ || 35 ||
kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca |
tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ || 36 ||
kaccidvyapāstānahitānpratiyātāṃśca sarvadā |
durbalānanavajñāya vartase ripusūdana || 37 ||
kaccinna laukāyatikānbrāhmaṇāṃstāta sevase |
anarthakuśalā hyete bālāḥ paṇḍitamāninaḥ || 38 ||
dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhāḥ |
buddhimānvīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te || 39 ||
vīrairadhyuṣitāṃ pūrvamasmākaṃ tāta pūrvakaiḥ |
satyanāmāṃ dṛḍha dvārāṃ hastyaśvarathasaṅkulām || 40 ||
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyai ssvakarmanirataissadā |
jitendriyairmahotsāhairvṛtāmāryai ssahasraśaḥ || 41 ||
prāsādairvividhākārairvṛtāṃ vaidyajanākulām |
kaccitsumuditāṃ sphītāmayodhyāṃ parirakṣasi || 42 ||
kacciccaityaśatairjuṣṭa ssuniviṣṭajanākulaḥ |
devasthānaiḥ prapābhiśca taṭākaiścopaśobhitaḥ || 43 ||
prahṛṣṭanaranārīkassamājotsavaśobhitaḥ |
sukṛṣṭasīmā paśumānhiṃsābhiḥ parivarjitaḥ || 44 ||
adevamātṛko ramya śśvāpadaiḥ parivarjitaḥ |
parityakto bhayaissarvaiḥ khanibhiścopaśobhitaḥ || 45 ||
vivarjito naraiḥ pāpairmama pūrvai ssurakṣitaḥ |
kaccijjanapadassphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava || 46 ||
kaccitte dayitāssarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ |
vārtāyāṃ saṃśritastāta loko hi sukhamedhate || 47 ||
teṣāṃ guptiparīhāraiḥ kaccitte bharaṇaṃ kṛtam |
rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsinaḥ || 48 ||
kaccistriya ssāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥ |
kaccinna śraddhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase || 49 ||
kaccinnāgavanaṃ guptaṃ kaccitte santi dhenukāḥ |
kaccinna gaṇikāśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi || 50 ||
kacciddarśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam |
utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputra mahāpathe || 51 ||
kaccinna sarve karmāntāḥ pratyakṣāste'viśaṅkayā |
sarve vā punarutsṛṣṭā madhyamevātra kāraṇam || 52 ||
kaccitsarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ |
yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ || 53 ||
āyaste vipulaḥ kaccitkaccidalpataro vyayaḥ |
apātreṣu na te kaccitkośo gacchati rāghava || 54 ||
devatārthe ca pitrarthebrāhmaṇābhyāgateṣu ca |
yodheṣu mitravargeṣu kaccidgacchati te vyayaḥ || 55 ||
kaccidāryo viśuddhātmā kṣārita ścāparakarmaṇā |
apṛṣṭa śśāstrakuśalairna lobhādvadhyate śuciḥ || 56 ||
gṛhītaścaiva pṛṣṭaśca kāle dṛṣṭassakāraṇaḥ |
kaccinna mucyate coro dhanalobhānnararṣabha || 57 ||
vyasane kaccidāḍhyasya durgatasya ca rāghava |
arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ || 58 ||
yāni mithyābhiśastānāṃ patantyaśrūṇi rāghava |
tāni putrānpaśūnghnanti prītyarthamanuśāsataḥ || 59 ||
kaccidvṛddhāṃśca bālāṃśca vaidyāmukhyāṃśca rāghava |
dānena manasā vācā tribhiretairbubhūṣase || 60 ||
kaccidgurūṃśca vṛddhāṃśca tāpasān devatātithīn |
caityāṃśca sarvānsidhdārthānbrāhmaṇāṃśca namasyasi || 61 ||
kaccidarthena vā dharmamarthaṃ dharmeṇa vā punaḥ |
ubhau vā prītilobhena kāmena ca na bādhase || 62 ||
kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara |
vibhajya kāle kālajña sarvānvarada sevase || 63 ||
kaccitte brāhmaṇā śśarma sarvaśāstrārthakovidāḥ |
āśaṃsante mahāprājña paurajānapadaissaha || 64 ||
nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām |
adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām || 65 ||
ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca mantraṇam |
niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam || 66 ||
maṅgalādyaprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ |
kaccitvaṃ varjayasyetānrājadoṣāṃścaturdaśa || 67 ||
daśapañcacaturvargānsaptavargaṃ ca tattvataḥ |
aṣṭavargaṃ trivargaṃ ca vidyāstisraśca rāghava || 68 ||
indriyāṇāṃ jayaṃ buddhyā ṣāḍguṇyaṃ daivamānuṣam |
kṛtyaṃ viṃśativargaṃ ca tathā prakṛtimaṇḍalam || 69 ||
yātrādaṇḍavidhānaṃ ca dviyonī sandhivigrahau |
kaccidetānmahāprājña yathāvadanumanyase || 70 ||
mantribhistvaṃ yathoddiṣṭaiścaturbhistribhireva vā |
kaccitsamastairvyastaiśca mantraṃ mantrayase mithaḥ || 71 ||
kaccitte saphalā vedāḥ kaccitte saphalāḥ kriyāḥ |
kaccitte saphalā dārāḥ kaccitte saphalaṃ śrutam || 72 ||
kaccideṣaiva te buddhiryathoktā mama rāghava |
āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārtha saṃhitā || 73 ||
yāṃ vṛttiṃ vartate tāto yāṃ ca naḥ prapitāmahāḥ |
tāṃ vṛttiṃ vartase kaccidyāca satpathagā śubhā || 74 ||
kaccitsvādu kṛtaṃ bhojyameko nāśnāsi rāghava |
kaccidāśaṃsamānebhyo mitrebhya ssamprayacchasi || 75 ||
rājā tu dharmeṇa hi pālayitvā mahāmatirdaṇḍadharaḥ prajānām |
avāpya kṛtsnāṃ vasudhāṃ yathāvaditaścyuta ssvargamupaiti vidvān || 76 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe śatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in