2.100 Ayodhyakanda - Shatatama Sargah

ॐ

2.100 அயோத்யாகாண்ட - ஶததம ஸர்கஃ

Valmiki Tamil

ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே அயோத்யாகாண்டம் ।

அத ஶததமஸ்ஸர்கஃ ।

ஜடிலம் சீரவஸநம் ப்ராஞ்ஜலிம் பதிதம் புவி ।

ததர்ஶ ராமோ துர்தர்ஶம் யுகாந்தே பாஸ்கரம்யதா ॥ 1 ॥

கதஞ்சிதபிவிஜ்ஞாய விவர்ணவதநம் க்ரு'ஶம் ।

ப்ராதரம் பரதம் ராமஃ பரிஜக்ராஹ பாஹுநா ॥ 2 ॥

ஆக்ராய ராமஸ்தம் மூர்த்நி பரிஷ்வஜ்ய ச ராகவஃ ।

அங்கே பரதமாரோப்ய பர்யப்ரு'ச்சத்ஸமாஹிதஃ ॥ 3 ॥

க்வ நு தேऽபூத்பிதா தாத யதரண்யம் த்வமாகதஃ ।

ந ஹி த்வம் ஜீவதஸ்தஸ்ய வநமாகந்துமர்ஹஸி ॥ 4 ॥

சிரஸ்ய பத பஶ்யாமி தூராத்பரதமாகதம் ।

துஷ்ப்ரதீகமரண்யேऽஸ்மிந் கிம் தாத வநமாகதஃ ॥ 5 ॥

கச்சித்தாரயதே தாத ராஜா யத்த்வமிஹாऽகதஃ ।

கச்சிந்ந தீந ஸ்ஸஹஸா ராஜா லோகாந்தரம் கதஃ ॥ 6 ॥

கச்சித்ஸௌம்ய ந தே ராஜ்யம் ப்ரஷ்டம் பாலஸ்ய ஶாஶ்வதம் ।

கச்சிச்சுஶ்ரூஷஸே தாத பிதரம் ஸத்யவிக்ரமம் ॥ 7 ॥

கச்சித்தஶரதோ ராஜா குஶலீ ஸத்யஸம்ங்கரஃ ।

ராஜஸூயாஶ்வமேதாநாமாஹர்தா தர்மநிஶ்சயஃ ॥ 8 ॥

ஸ கச்சித்ப்ராஹ்மணோ வித்வாந் தர்மநித்யோ மஹாத்யுதிஃ ।

இக்ஷ்வாகூணாமுபாத்யாயோ யதாவத்தாத பூஜ்யதே ॥ 9 ॥

ஸா தாத கச்சித்கௌஸல்யா ஸுமித்ரா ச ப்ரஜாவதீ ।

ஸுகிநீ கச்சிதார்யா ச தேவீ நந்ததி கைகயீ ॥ 10 ॥

கச்சித்விநயஸம்பந்நஃ குலபுத்ரோ பஹுஶ்ருதஃ ।

அநஸூயுரநுத்ரஷ்டா ஸத்க்ரு'தஸ்தே புரோஹிதஃ ॥ 11 ॥

கச்சிதக்நிஷு தே யுக்தோ விதிஜ்ஞோ மதிமாந்ரு'ஜுஃ ।

ஹுதம் ச ஹோஷ்யமாணம் ச காலே வேதயதே ஸதா ॥ 12 ॥

கச்சித்தேவாந்பித்ரூந் மாத்ரு'ர்குரூந்பித்ரு'ஸமாநபி ।

வ்ரு'த்தாம்ஶ்ச தாத வைத்யாம்ஶ்ச ப்ராஹ்மணாம்ஶ்சாபிமந்யஸே ॥ 13 ॥

இஷ்வஸ்த்ரவரஸம்பந்நமர்தஶாஸ்த்ர விஶாரதம் ।

ஸுதந்வாநமுபாத்யாயம் கச்சித்த்வம் தாத மந்யஸே ॥ 14 ॥

கச்சிதாத்மஸமா ஶ்ஶூரா ஶ்ஶ்ருதவந்தோ ஜிதேந்த்ரியாஃ ।

குலீநாஶ்சேங்கிதஜ்ஞாஶ்ச க்ரு'தாஸ்தே தாத மந்த்ரிணஃ ॥ 15 ॥

மந்த்ரோ விஜயமூலம் ஹி ராஜ்ஞாம் பவதி ராகவ ।

ஸுஸம்வ்ரு'தோ மந்த்ரதரைரமாத்யை ஶ்ஶாஸ்த்ரகோவிதைஃ ॥ 16 ॥

கச்சிந்நித்ராவஶம் நைஷீஃ கச்சித் காலேऽவபுத்யஸே ।

கச்சிச்சாபரராத்ரேஷு சிந்தியஸ்யர்தநைபுணம் ॥ 17 ॥

கச்சிந்மந்த்ரயஸே நைகஃ கச்சிந்ந பஹுபிஸ்ஸஹ ।

கச்சித்தே மந்த்ரிதோ மந்த்ரோ ராஷ்ட்ரம் ந பரிதாவதி ॥ 18 ॥

கச்சிதர்தம் விநிஶ்சித்ய லகுமூலம் மஹோதயம் ।

க்ஷிப்ரமாரபஸே கர்தும் ந தீர்கயஸி ராகவ ॥ 19 ॥

கச்சித்து ஸுக்ரு'தாந்யேவ க்ரு'தரூபாணி வா புநஃ ।

விதுஸ்தே ஸர்வகார்யாணி ந கர்தவ்யாநி பார்திவாஃ ॥ 20 ॥

கச்சிந்நதர்கைர்யுக்த்யா வா யே சாப்யபரிகீர்திதாஃ ।

த்வயா வா தவாமாத்யைர்புத்யதே தாத மந்த்ரிதம் ॥ 21 ॥

கச்சித்ஸஹஸ்ராந்மூர்காணாமேகமிச்சஸி பண்டிதம் ।

பண்டிதோ ஹ்யர்தக்ரு'ச்ச்ரேஷு குர்யாந்நிஶ்ரேயஸம் மஹத் ॥ 22 ॥

ஸஹஸ்ராண்யபி மூர்காணாம் யுத்யுபாஸ்தே மஹீபதிஃ ।

அதவாப்யயுதாந்யேவ நாஸ்தி தேஷு ஸஹாயதா ॥ 23 ॥

ஏகோऽப்யமாத்யோ மேதாவீ ஶூரோ தக்ஷோ விசக்ஷணஃ ।

ராஜாநம் ராஜபுத்ரம் வா ப்ராபயேந்மஹதீம் ஶ்ரியம் ॥ 24 ॥

கச்சிந்முக்யா மஹாத்ஸ்வேவ மத்யமேஷு ச மத்யமாஃ ।

ஜகந்யாஶ்ச ஜகந்யேஷு ப்ரு'த்யாஃ கர்மஸு யோஜிதாஃ ॥ 25 ॥

அமாத்யாநுபதாதீதாந்பித்ரு'பைதாமஹாஞ்சுசீந் ।

ஶ்ரேஷ்டாஞ்ச்ரேஷ்டேஷுகச்சித்வம் நியோஜயஸி கர்மஸு ॥ 26 ॥

கச்சிந்நோக்ரேண தண்டேந ப்ரு'ஶமுத்வேஜிதப்ரஜம் ।

ராஷ்ட்ரம் தவாநுஜாநந்தி மந்த்ரிணஃ கைகயீஸுத ॥ 27 ॥

கச்சித்த்வாம் நாவஜாநந்தி யாஜகாஃ பதிதம் யதா ।

உக்ரப்ரதிக்ரஹீதாரம் காமயாநமிவ ஸ்த்ரியஃ ॥ 28 ॥

உபாயகுஶலம் வைத்யம் ப்ரு'த்யஸந்தூஷணே ரதம் ।

ஶூரமைஶ்வர்யகாமம் ச யோ ந ஹந்தி ஸ ஹந்யதே ॥ 29 ॥

கச்சித்த்ரு'ஷ்டஶ்ச ஶூரஶ்ச மதிமாந் த்ரு'திமாந் ஶுசிஃ ।

குலீநஶ்சாநுரக்தஶ்ச தக்ஷஸ்ஸேநாபதிஃ க்ரு'தஃ ॥ 30 ॥

பலவந்தஶ்ச கச்சித்தே முக்யா யுத்தவிஶாரதாஃ ।

த்ரு'ஷ்டாபதாநா விக்ராந்தாஸ்த்வயா ஸத்க்ரு'த்யமாநிதாஃ ॥ 31 ॥

கச்சித்பலஸ்ய பக்தம் ச வேதநம் ச யதோசிதம் ।

ஸம்ப்ராப்தகாலம் தாதவ்யம் ததாஸி ந விலம்பஸே ॥ 32 ॥

காலாதிக்ரமணாச்சைவ பக்தவேதநயோர்ப்ரு'தாஃ ।

பர்துஃ குப்யந்தி துஷ்யந்தி ஸோऽநர்த ஸ்ஸுமஹாந் ஸ்ம்ரு'தஃ ॥ 33 ॥

கச்சித்ஸர்வேऽநுரக்தாஸ்த்வாம் குலபுத்ராஃ ப்ரதாநதஃ ।

கச்சித்ப்ராணாம் ஸ்தவார்தேஷு ஸந்த்யஜந்தி ஸமாஹிதாஃ ॥ 34 ॥

கச்சிஜ்ஜாநபதோ வித்வாந்தக்ஷிணஃ ப்ரதிபாநவாந் ।

யதோக்தவாதீ தூதஸ்தே க்ரு'தோ பரத பண்டிதஃ ॥ 35 ॥

கச்சிதஷ்டாதஶாந்யேஷு ஸ்வபக்ஷே தஶ பஞ்ச ச ।

த்ரிபிஸ்த்ரிபிரவிஜ்ஞாதைர்வேத்ஸி தீர்தாநி சாரகைஃ ॥ 36 ॥

கச்சித்வ்யபாஸ்தாநஹிதாந்ப்ரதியாதாம்ஶ்ச ஸர்வதா ।

துர்பலாநநவஜ்ஞாய வர்தஸே ரிபுஸூதந ॥ 37 ॥

கச்சிந்ந லௌகாயதிகாந்ப்ராஹ்மணாம்ஸ்தாத ஸேவஸே ।

அநர்தகுஶலா ஹ்யேதே பாலாஃ பண்டிதமாநிநஃ ॥ 38 ॥

தர்மஶாஸ்த்ரேஷு முக்யேஷு வித்யமாநேஷு துர்புதாஃ ।

புத்திமாந்வீக்ஷிகீம் ப்ராப்ய நிரர்தம் ப்ரவதந்தி தே ॥ 39 ॥

வீரைரத்யுஷிதாம் பூர்வமஸ்மாகம் தாத பூர்வகைஃ ।

ஸத்யநாமாம் த்ரு'ட த்வாராம் ஹஸ்த்யஶ்வரதஸங்குலாம் ॥ 40 ॥

ப்ராஹ்மணைஃ க்ஷத்ரியைர்வைஶ்யை ஸ்ஸ்வகர்மநிரதைஸ்ஸதா ।

ஜிதேந்த்ரியைர்மஹோத்ஸாஹைர்வ்ரு'தாமார்யை ஸ்ஸஹஸ்ரஶஃ ॥ 41 ॥

ப்ராஸாதைர்விவிதாகாரைர்வ்ரு'தாம் வைத்யஜநாகுலாம் ।

கச்சித்ஸுமுதிதாம் ஸ்பீதாமயோத்யாம் பரிரக்ஷஸி ॥ 42 ॥

கச்சிச்சைத்யஶதைர்ஜுஷ்ட ஸ்ஸுநிவிஷ்டஜநாகுலஃ ।

தேவஸ்தாநைஃ ப்ரபாபிஶ்ச தடாகைஶ்சோபஶோபிதஃ ॥ 43 ॥

ப்ரஹ்ரு'ஷ்டநரநாரீகஸ்ஸமாஜோத்ஸவஶோபிதஃ ।

ஸுக்ரு'ஷ்டஸீமா பஶுமாந்ஹிம்ஸாபிஃ பரிவர்ஜிதஃ ॥ 44 ॥

அதேவமாத்ரு'கோ ரம்ய ஶ்ஶ்வாபதைஃ பரிவர்ஜிதஃ ।

பரித்யக்தோ பயைஸ்ஸர்வைஃ கநிபிஶ்சோபஶோபிதஃ ॥ 45 ॥

விவர்ஜிதோ நரைஃ பாபைர்மம பூர்வை ஸ்ஸுரக்ஷிதஃ ।

கச்சிஜ்ஜநபதஸ்ஸ்பீதஃ ஸுகம் வஸதி ராகவ ॥ 46 ॥

கச்சித்தே தயிதாஸ்ஸர்வே க்ரு'ஷிகோரக்ஷஜீவிநஃ ।

வார்தாயாம் ஸம்ஶ்ரிதஸ்தாத லோகோ ஹி ஸுகமேததே ॥ 47 ॥

தேஷாம் குப்திபரீஹாரைஃ கச்சித்தே பரணம் க்ரு'தம் ।

ரக்ஷ்யா ஹி ராஜ்ஞா தர்மேண ஸர்வே விஷயவாஸிநஃ ॥ 48 ॥

கச்சிஸ்த்ரிய ஸ்ஸாந்த்வயஸி கச்சித்தாஶ்ச ஸுரக்ஷிதாஃ ।

கச்சிந்ந ஶ்ரத்தாஸ்யாஸாம் கச்சித்குஹ்யம் ந பாஷஸே ॥ 49 ॥

கச்சிந்நாகவநம் குப்தம் கச்சித்தே ஸந்தி தேநுகாஃ ।

கச்சிந்ந கணிகாஶ்வாநாம் குஞ்ஜராணாம் ச த்ரு'ப்யஸி ॥ 50 ॥

கச்சித்தர்ஶயஸே நித்யம் மநுஷ்யாணாம் விபூஷிதம் ।

உத்தாயோத்தாய பூர்வாஹ்ணே ராஜபுத்ர மஹாபதே ॥ 51 ॥

கச்சிந்ந ஸர்வே கர்மாந்தாஃ ப்ரத்யக்ஷாஸ்தேऽவிஶங்கயா ।

ஸர்வே வா புநருத்ஸ்ரு'ஷ்டா மத்யமேவாத்ர காரணம் ॥ 52 ॥

கச்சித்ஸர்வாணி துர்காணி தநதாந்யாயுதோதகைஃ ।

யந்த்ரைஶ்ச பரிபூர்ணாநி ததா ஶில்பிதநுர்தரைஃ ॥ 53 ॥

ஆயஸ்தே விபுலஃ கச்சித்கச்சிதல்பதரோ வ்யயஃ ।

அபாத்ரேஷு ந தே கச்சித்கோஶோ கச்சதி ராகவ ॥ 54 ॥

தேவதார்தே ச பித்ரர்தேப்ராஹ்மணாப்யாகதேஷு ச ।

யோதேஷு மித்ரவர்கேஷு கச்சித்கச்சதி தே வ்யயஃ ॥ 55 ॥

கச்சிதார்யோ விஶுத்தாத்மா க்ஷாரித ஶ்சாபரகர்மணா ।

அப்ரு'ஷ்ட ஶ்ஶாஸ்த்ரகுஶலைர்ந லோபாத்வத்யதே ஶுசிஃ ॥ 56 ॥

க்ரு'ஹீதஶ்சைவ ப்ரு'ஷ்டஶ்ச காலே த்ரு'ஷ்டஸ்ஸகாரணஃ ।

கச்சிந்ந முச்யதே சோரோ தநலோபாந்நரர்ஷப ॥ 57 ॥

வ்யஸநே கச்சிதாட்யஸ்ய துர்கதஸ்ய ச ராகவ ।

அர்தம் விராகாஃ பஶ்யந்தி தவாமாத்யா பஹுஶ்ருதாஃ ॥ 58 ॥

யாநி மித்யாபிஶஸ்தாநாம் பதந்த்யஶ்ரூணி ராகவ ।

தாநி புத்ராந்பஶூந்க்நந்தி ப்ரீத்யர்தமநுஶாஸதஃ ॥ 59 ॥

கச்சித்வ்ரு'த்தாம்ஶ்ச பாலாம்ஶ்ச வைத்யாமுக்யாம்ஶ்ச ராகவ ।

தாநேந மநஸா வாசா த்ரிபிரேதைர்புபூஷஸே ॥ 60 ॥

கச்சித்குரூம்ஶ்ச வ்ரு'த்தாம்ஶ்ச தாபஸாந் தேவதாதிதீந் ।

சைத்யாம்ஶ்ச ஸர்வாந்ஸித்தார்தாந்ப்ராஹ்மணாம்ஶ்ச நமஸ்யஸி ॥ 61 ॥

கச்சிதர்தேந வா தர்மமர்தம் தர்மேண வா புநஃ ।

உபௌ வா ப்ரீதிலோபேந காமேந ச ந பாதஸே ॥ 62 ॥

கச்சிதர்தம் ச தர்மம் ச காமம் ச ஜயதாம் வர ।

விபஜ்ய காலே காலஜ்ஞ ஸர்வாந்வரத ஸேவஸே ॥ 63 ॥

கச்சித்தே ப்ராஹ்மணா ஶ்ஶர்ம ஸர்வஶாஸ்த்ரார்தகோவிதாஃ ।

ஆஶம்ஸந்தே மஹாப்ராஜ்ஞ பௌரஜாநபதைஸ்ஸஹ ॥ 64 ॥

நாஸ்திக்யமந்ரு'தம் க்ரோதம் ப்ரமாதம் தீர்கஸூத்ரதாம் ।

அதர்ஶநம் ஜ்ஞாநவதாமாலஸ்யம் பஞ்சவ்ரு'த்திதாம் ॥ 65 ॥

ஏகசிந்தநமர்தாநாமநர்தஜ்ஞைஶ்ச மந்த்ரணம் ।

நிஶ்சிதாநாமநாரம்பம் மந்த்ரஸ்யாபரிரக்ஷணம் ॥ 66 ॥

மங்கலாத்யப்ரயோகம் ச ப்ரத்யுத்தாநம் ச ஸர்வதஃ ।

கச்சித்வம் வர்ஜயஸ்யேதாந்ராஜதோஷாம்ஶ்சதுர்தஶ ॥ 67 ॥

தஶபஞ்சசதுர்வர்காந்ஸப்தவர்கம் ச தத்த்வதஃ ।

அஷ்டவர்கம் த்ரிவர்கம் ச வித்யாஸ்திஸ்ரஶ்ச ராகவ ॥ 68 ॥

இந்த்ரியாணாம் ஜயம் புத்த்யா ஷாட்குண்யம் தைவமாநுஷம் ।

க்ரு'த்யம் விம்ஶதிவர்கம் ச ததா ப்ரக்ரு'திமண்டலம் ॥ 69 ॥

யாத்ராதண்டவிதாநம் ச த்வியோநீ ஸந்திவிக்ரஹௌ ।

கச்சிதேதாந்மஹாப்ராஜ்ஞ யதாவதநுமந்யஸே ॥ 70 ॥

மந்த்ரிபிஸ்த்வம் யதோத்திஷ்டைஶ்சதுர்பிஸ்த்ரிபிரேவ வா ।

கச்சித்ஸமஸ்தைர்வ்யஸ்தைஶ்ச மந்த்ரம் மந்த்ரயஸே மிதஃ ॥ 71 ॥

கச்சித்தே ஸபலா வேதாஃ கச்சித்தே ஸபலாஃ க்ரியாஃ ।

கச்சித்தே ஸபலா தாராஃ கச்சித்தே ஸபலம் ஶ்ருதம் ॥ 72 ॥

கச்சிதேஷைவ தே புத்திர்யதோக்தா மம ராகவ ।

ஆயுஷ்யா ச யஶஸ்யா ச தர்மகாமார்த ஸம்ஹிதா ॥ 73 ॥

யாம் வ்ரு'த்திம் வர்ததே தாதோ யாம் ச நஃ ப்ரபிதாமஹாஃ ।

தாம் வ்ரு'த்திம் வர்தஸே கச்சித்யாச ஸத்பதகா ஶுபா ॥ 74 ॥

கச்சித்ஸ்வாது க்ரு'தம் போஜ்யமேகோ நாஶ்நாஸி ராகவ ।

கச்சிதாஶம்ஸமாநேப்யோ மித்ரேப்ய ஸ்ஸம்ப்ரயச்சஸி ॥ 75 ॥

ராஜா து தர்மேண ஹி பாலயித்வா மஹாமதிர்தண்டதரஃ ப்ரஜாநாம் ।

அவாப்ய க்ரு'த்ஸ்நாம் வஸுதாம் யதாவதிதஶ்ச்யுத ஸ்ஸ்வர்கமுபைதி வித்வாந் ॥ 76 ॥

இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே அயோத்யாகாண்டே ஶததமஸ்ஸர்கஃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha śatatamassargaḥ |

jaṭilaṃ cīravasanaṃ prāñjaliṃ patitaṃ bhuvi |

dadarśa rāmo durdarśaṃ yugānte bhāskaraṃyathā || 1 ||

kathañcidabhivijñāya vivarṇavadanaṃ kṛśam |

bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ parijagrāha bāhunā || 2 ||

āghrāya rāmastaṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ |

aṅke bharatamāropya paryapṛcchatsamāhitaḥ || 3 ||

kva nu te'bhūtpitā tāta yadaraṇyaṃ tvamāgataḥ |

na hi tvaṃ jīvatastasya vanamāgantumarhasi || 4 ||

cirasya bata paśyāmi dūrādbharatamāgatam |

duṣpratīkamaraṇye'smin kiṃ tāta vanamāgataḥ || 5 ||

kacciddhārayate tāta rājā yattvamihā'gataḥ |

kaccinna dīna ssahasā rājā lokāntaraṃ gataḥ || 6 ||

kaccitsaumya na te rājyaṃ bhraṣṭaṃ bālasya śāśvatam |

kaccicchuśrūṣase tāta pitaraṃ satyavikramam || 7 ||

kacciddhaśaratho rājā kuśalī satyasaṃṅgaraḥ |

rājasūyāśvamedhānāmāhartā dharmaniścayaḥ || 8 ||

sa kaccidbrāhmaṇo vidvān dharmanityo mahādyutiḥ |

ikṣvākūṇāmupādhyāyo yathāvattāta pūjyate || 9 ||

sā tāta kaccitkausalyā sumitrā ca prajāvatī |

sukhinī kaccidāryā ca devī nandati kaikayī || 10 ||

kaccidvinayasampannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ |

anasūyuranudraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ || 11 ||

kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ |

hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā || 12 ||

kacciddevānpitrūn mātṛrgurūnpitṛsamānapi |

vṛddhāṃśca tāta vaidyāṃśca brāhmaṇāṃścābhimanyase || 13 ||

iṣvastravarasampannamarthaśāstra viśāradam |

sudhanvānamupādhyāyaṃ kaccittvaṃ tāta manyase || 14 ||

kaccidātmasamā śśūrā śśrutavanto jitendriyāḥ |

kulīnāśceṅgitajñāśca kṛtāste tāta mantriṇaḥ || 15 ||

mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava |

susaṃvṛto mantradharairamātyai śśāstrakovidaiḥ || 16 ||

kaccinnidrāvaśaṃ naiṣīḥ kaccit kāle'vabudhyase |

kacciccāpararātreṣu cintiyasyarthanaipuṇam || 17 ||

kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhissaha |

kaccitte mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati || 18 ||

kaccidarthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam |

kṣipramārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava || 19 ||

kaccittu sukṛtānyeva kṛtarūpāṇi vā punaḥ |

viduste sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ || 20 ||

kaccinnatarkairyuktyā vā ye cāpyaparikīrtitāḥ |

tvayā vā tavāmātyairbudhyate tāta mantritam || 21 ||

kaccitsahasrānmūrkhāṇāmekamicchasi paṇḍitam |

paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānniśreyasaṃ mahat || 22 ||

sahasrāṇyapi mūrkhāṇāṃ yudyupāste mahīpatiḥ |

athavāpyayutānyeva nāsti teṣu sahāyatā || 23 ||

eko'pyamātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ |

rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam || 24 ||

kaccinmukhyā mahātsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ |

jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ || 25 ||

amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñchucīn |

śreṣṭhāñchreṣṭheṣukaccitvaṃ niyojayasi karmasu || 26 ||

kaccinnogreṇa daṇḍena bhṛśamudvejitaprajam |

rāṣṭraṃ tavānujānanti mantriṇaḥ kaikayīsuta || 27 ||

kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā |

ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ || 28 ||

upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasandūṣaṇe ratam |

śūramaiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa hanyate || 29 ||

kacciddhṛṣṭaśca śūraśca matimān dhṛtimān śuciḥ |

kulīnaścānuraktaśca dakṣassenāpatiḥ kṛtaḥ || 30 ||

balavantaśca kaccitte mukhyā yudhdaviśāradāḥ |

dṛṣṭāpadānā vikrāntāstvayā satkṛtyamānitāḥ || 31 ||

kaccidbalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam |

samprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase || 32 ||

kālātikramaṇāccaiva bhaktavetanayorbhṛtāḥ |

bhartuḥ kupyanti duṣyanti so'nartha ssumahān smṛtaḥ || 33 ||

kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ |

kaccitprāṇāṃ stavārtheṣu santyajanti samāhitāḥ || 34 ||

kaccijjānapado vidvāndakṣiṇaḥ pratibhānavān |

yathoktavādī dūtaste kṛto bharata paṇḍitaḥ || 35 ||

kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca |

tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ || 36 ||

kaccidvyapāstānahitānpratiyātāṃśca sarvadā |

durbalānanavajñāya vartase ripusūdana || 37 ||

kaccinna laukāyatikānbrāhmaṇāṃstāta sevase |

anarthakuśalā hyete bālāḥ paṇḍitamāninaḥ || 38 ||

dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhāḥ |

buddhimānvīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te || 39 ||

vīrairadhyuṣitāṃ pūrvamasmākaṃ tāta pūrvakaiḥ |

satyanāmāṃ dṛḍha dvārāṃ hastyaśvarathasaṅkulām || 40 ||

brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyai ssvakarmanirataissadā |

jitendriyairmahotsāhairvṛtāmāryai ssahasraśaḥ || 41 ||

prāsādairvividhākārairvṛtāṃ vaidyajanākulām |

kaccitsumuditāṃ sphītāmayodhyāṃ parirakṣasi || 42 ||

kacciccaityaśatairjuṣṭa ssuniviṣṭajanākulaḥ |

devasthānaiḥ prapābhiśca taṭākaiścopaśobhitaḥ || 43 ||

prahṛṣṭanaranārīkassamājotsavaśobhitaḥ |

sukṛṣṭasīmā paśumānhiṃsābhiḥ parivarjitaḥ || 44 ||

adevamātṛko ramya śśvāpadaiḥ parivarjitaḥ |

parityakto bhayaissarvaiḥ khanibhiścopaśobhitaḥ || 45 ||

vivarjito naraiḥ pāpairmama pūrvai ssurakṣitaḥ |

kaccijjanapadassphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava || 46 ||

kaccitte dayitāssarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ |

vārtāyāṃ saṃśritastāta loko hi sukhamedhate || 47 ||

teṣāṃ guptiparīhāraiḥ kaccitte bharaṇaṃ kṛtam |

rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsinaḥ || 48 ||

kaccistriya ssāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥ |

kaccinna śraddhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase || 49 ||

kaccinnāgavanaṃ guptaṃ kaccitte santi dhenukāḥ |

kaccinna gaṇikāśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi || 50 ||

kacciddarśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam |

utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputra mahāpathe || 51 ||

kaccinna sarve karmāntāḥ pratyakṣāste'viśaṅkayā |

sarve vā punarutsṛṣṭā madhyamevātra kāraṇam || 52 ||

kaccitsarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ |

yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ || 53 ||

āyaste vipulaḥ kaccitkaccidalpataro vyayaḥ |

apātreṣu na te kaccitkośo gacchati rāghava || 54 ||

devatārthe ca pitrarthebrāhmaṇābhyāgateṣu ca |

yodheṣu mitravargeṣu kaccidgacchati te vyayaḥ || 55 ||

kaccidāryo viśuddhātmā kṣārita ścāparakarmaṇā |

apṛṣṭa śśāstrakuśalairna lobhādvadhyate śuciḥ || 56 ||

gṛhītaścaiva pṛṣṭaśca kāle dṛṣṭassakāraṇaḥ |

kaccinna mucyate coro dhanalobhānnararṣabha || 57 ||

vyasane kaccidāḍhyasya durgatasya ca rāghava |

arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ || 58 ||

yāni mithyābhiśastānāṃ patantyaśrūṇi rāghava |

tāni putrānpaśūnghnanti prītyarthamanuśāsataḥ || 59 ||

kaccidvṛddhāṃśca bālāṃśca vaidyāmukhyāṃśca rāghava |

dānena manasā vācā tribhiretairbubhūṣase || 60 ||

kaccidgurūṃśca vṛddhāṃśca tāpasān devatātithīn |

caityāṃśca sarvānsidhdārthānbrāhmaṇāṃśca namasyasi || 61 ||

kaccidarthena vā dharmamarthaṃ dharmeṇa vā punaḥ |

ubhau vā prītilobhena kāmena ca na bādhase || 62 ||

kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara |

vibhajya kāle kālajña sarvānvarada sevase || 63 ||

kaccitte brāhmaṇā śśarma sarvaśāstrārthakovidāḥ |

āśaṃsante mahāprājña paurajānapadaissaha || 64 ||

nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām |

adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām || 65 ||

ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca mantraṇam |

niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam || 66 ||

maṅgalādyaprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ |

kaccitvaṃ varjayasyetānrājadoṣāṃścaturdaśa || 67 ||

daśapañcacaturvargānsaptavargaṃ ca tattvataḥ |

aṣṭavargaṃ trivargaṃ ca vidyāstisraśca rāghava || 68 ||

indriyāṇāṃ jayaṃ buddhyā ṣāḍguṇyaṃ daivamānuṣam |

kṛtyaṃ viṃśativargaṃ ca tathā prakṛtimaṇḍalam || 69 ||

yātrādaṇḍavidhānaṃ ca dviyonī sandhivigrahau |

kaccidetānmahāprājña yathāvadanumanyase || 70 ||

mantribhistvaṃ yathoddiṣṭaiścaturbhistribhireva vā |

kaccitsamastairvyastaiśca mantraṃ mantrayase mithaḥ || 71 ||

kaccitte saphalā vedāḥ kaccitte saphalāḥ kriyāḥ |

kaccitte saphalā dārāḥ kaccitte saphalaṃ śrutam || 72 ||

kaccideṣaiva te buddhiryathoktā mama rāghava |

āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārtha saṃhitā || 73 ||

yāṃ vṛttiṃ vartate tāto yāṃ ca naḥ prapitāmahāḥ |

tāṃ vṛttiṃ vartase kaccidyāca satpathagā śubhā || 74 ||

kaccitsvādu kṛtaṃ bhojyameko nāśnāsi rāghava |

kaccidāśaṃsamānebhyo mitrebhya ssamprayacchasi || 75 ||

rājā tu dharmeṇa hi pālayitvā mahāmatirdaṇḍadharaḥ prajānām |

avāpya kṛtsnāṃ vasudhāṃ yathāvaditaścyuta ssvargamupaiti vidvān || 76 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe śatatamassargaḥ ||