2.21 அயோத்யாகாண்ட - ஏகவிம்ஶ ஸர்கஃ

2.21 Ayodhyakanda - Ekavimsha Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Tamil script
📄 Download PDF
ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே அயோத்யாகாண்டம் ।
அத ஏகவிம்ஶஸ்ஸர்கஃ ।
ததா து விலபந்தீம் தாம் கௌஸல்யாம் ராமமாதரம் ।
உவாச லக்ஷ்மணோ தீநஸ்தத்காலஸத்ரு'ஶம் வசஃ ॥ 1 ॥
ந ரோசதே மமாப்யேததார்யே யத்ராகவோ வநம் ।
த்யக்த்வா ராஜ்யஶ்ரியம் கச்சேத் ஸ்த்ரியா வாக்யவஶம் கதஃ ॥ 2 ॥
விபரீதஶ்ச வ்ரு'த்தஶ்ச விஷயைஶ்ச ப்ரதர்ஷிதஃ ।
ந்ரு'பஃ கிமிவ ந ப்ரூயாச்சோத்யமாநஸ்ஸமந்மதஃ ॥ 3 ॥
நாஸ்யாபராதம் பஶ்யாமி நாபி தோஷம் ததாவிதம் ।
யேந நிர்வாஸ்யதே ராஷ்ட்ராத்வநவாஸாய ராகவஃ ॥ 4 ॥
ந தம் பஶ்யாம்யஹம் லோகே பரோக்ஷமபி யோ நரஃ ।
ஸ்வமித்ரோऽபி நிரஸ்தோऽபி யோऽஸ்ய தோஷமுதாஹரேத் ॥ 5 ॥
தேவகல்பம்ரு'ஜும் தாந்தம் ரிபூணாமபி வத்ஸலம் ।
அவேக்ஷமாணஃ கோ தர்மம் த்யஜேத்புத்ரமகாரணாத் ॥ 6 ॥
ததிதம் வசநம் ராஜ்ஞஃபுநர்பால்யமுபேயுஷஃ ।
புத்ரஃ கோ ஹ்ரு'தயே குர்யாத்ராஜவ்ரு'த்தமநுஸ்மரந் ॥ 7 ॥
யாவதேவ ந ஜாநாதி கஶ்சிதர்தமிமம் நரஃ ।
தாவதேவ மயா ஸார்தமாத்மஸ்தம் குரு ஶாஸநம் ॥ 8 ॥
மயா பார்ஶ்வே ஸதநுஷா தவ குப்தஸ்ய ராகவ ।
க ஸ்ஸமர்தோऽதிகம் கர்தும் க்ரு'தாந்தஸ்யேவ திஷ்டதஃ ॥ 9 ॥
நிர்மநுஷ்யாமிமாம் க்ரு'த்ஸ்நாமயோத்யாம் மநுஜர்ஷப ।
கரிஷ்யாமி ஶரைஸ்தீக்ஷ்ணைர்யதி ஸ்தாஸ்யதி விப்ரியே ॥ 10 ॥
பரதஸ்யாத பக்ஷ்யோ வா யோ வாऽஸ்ய ஹிதமிச்சதி ।
ஸர்வாநேதாந்வதிஷ்யாமி ம்ரு'துர்ஹி பரிபூயதே ॥ 11 ॥
ப்ரோத்ஸாஹிதோऽயம் கைகேய்யா ஸ துஷ்டோ யதி நஃ பிதா ।
அமித்ரபூதோ நிஸ்ஸங்கம் வத்யதாம் பத்யதாமபி ॥ 12 ॥
குரோரப்யவலிப்தஸ்ய கார்யாகார்யமஜாநதஃ ।
உத்பதம் ப்ரதிபந்நஸ்ய கார்யம் பவதி ஶாஸநம் ॥ 13 ॥
பலமேஷ கிமாஶ்ரித்ய ஹேதும் வாபுருஷர்ஷப ।
தாதுமிச்சதி கைகேய்யை ராஜ்யம் ஸ்திதமிதம் தவ ॥ 14 ॥
த்வயா சைவ மயா சைவ க்ரு'த்வா வைரமநுத்தமம் ।
காऽஸ்ய ஶக்திஶ்ஶ்ரியம் தாதும் பரதாயாரிஶாஸந ॥ 15 ॥
அநுரக்தோऽஸ்மி பாவேந ப்ராதரம் தேவி தத்த்வதஃ ।
ஸத்யேந தநுஷா சைவ தத்தேநேஷ்டேந தே ஶபே ॥ 16 ॥
தீப்தமக்நிமரண்யம் வா யதி ராமஃ ப்ரவேக்ஷ்யதி ।
ப்ரவிஷ்டம் தத்ர மாம் தேவி த்வம் பூர்வமவதாரய ॥ 17 ॥
ஹராமி வீர்யாத்துஃகம் தே தம ஸ்ஸூர்ய இவோதிதஃ ।
தேவீ பஶ்யது மே வீர்யம் ராகவஶ்சைவ பஶ்யது ॥ 18 ॥
ஏதத்து வசநம் ஶ்ருத்வா லக்ஷ்மணஸ்ய மஹாத்மநஃ ।
உவாச ராமம் கௌஶல்யா ருதந்தீ ஶோகலாலஸா ॥ 19 ॥
ப்ராதுஸ்தே வததஃ புத்ர லக்ஷ்மணஸ்ய ஶ்ருதம் த்வயா ।
யதத்ராநந்தரம் கார்யம் குருஷ்வ யதி ரோசதே ॥ 20 ॥
ந சாதர்ம்யம் வச ஶ்ருத்வா ஸபத்ந்யா மம பாஷிதம் ।
விஹாய ஶோகஸந்தப்தாம் கந்துமர்ஹஸி மாமிதஃ ॥ 21 ॥
தர்மஜ்ஞ யதி தர்மிஷ்டோ தர்மம் சரிதுமிச்சஸி ।
ஶுஶ்ரூஷ மாமிஹஸ்தஸ்த்வம் சர தர்மமநுத்தமம் ॥ 22 ॥
ஶுஶ்ரூஷுர்ஜநநீம் புத்ர ஸ்வக்ரு'ஹே நியதோ வஸந் ।
பரேண தபஸா யுக்தஃ காஶ்யபஸ்த்ரிதிவம் கதஃ ॥ 23 ॥
யதைவ ராஜா பூஜ்யஸ்தே கௌரவேண ததாऽஸ்ம்யஹம் ।
த்வாம் நாஹமநுஜாநாமி ந கந்தவ்யமிதோ வநம் ॥ 24 ॥
த்வத்வியோகாந்ந மே கார்யம் ஜீவிதேந ஸுகேந வா ।
த்வயா ஸஹ மம ஶ்ரேயஸ்த்ரு'ணாநாமபி பக்ஷணம் ॥ 25 ॥
யதி த்வம் யாஸ்யஸி வநம் த்யக்த்வா மாம் ஶோகலாலஸாம் ।
அஹம் ப்ராயமிஹாஸிஷ்யே ந ஹி ஶக்ஷ்யாமி ஜீவிதும் ॥ 26 ॥
ததஸ்த்வம் ப்ராப்ஸ்யஸே புத்ர நிரயம் லோகவிஶ்ருதம் ।
ப்ரஹ்மஹத்யாமிவாதர்மாத்ஸமுத்ர ஸ்ஸரிதாம் பதிஃ ॥ 27 ॥
விலபந்தீம் ததா தீநாம் கௌஸல்யாம் ஜநநீம் ததஃ ।
உவாச ராமோ தர்மாத்மா வசநம் தர்மஸம்ஹிதம் ॥ 28 ॥
நாஸ்தி ஶக்திஃ பிதுர்வாக்யம் ஸமதிக்ரமிதும் மம ।
ப்ரஸாதயே த்வாம் ஶிரஸா கந்துமிச்சாம்யஹம் வநம் ॥ 29 ॥
ரு'ஷிணா ச பிதுர்வாக்யம் குர்வதா வ்ரதசாரிணா ।
கௌர்ஹதா ஜாநதா தர்மம் கண்டுநாऽபி விபஶ்சிதா ॥ 30 ॥
அஸ்மாகம் ச குலே பூர்வம் ஸகரஸ்யாஜ்ஞயா பிதுஃ ।
கநத்பிஸ்ஸாகரைர்பூமிமவாப்தஸ்ஸுமஹாந்வதஃ ॥ 31 ॥
ஜாமத்க்ந்யேந ராமேண ரேணுகா ஜநநீ ஸ்வயம் ।
க்ரு'த்தா பரஶுநாऽரண்யே பிதுர்வசநகாரிணா ॥ 32 ॥
ஏதைரந்யைஶ்ச பஹுபிர்தேவி தேவஸமைஃ க்ரு'தம் ।
பிதுர்வசநமக்லீபம் கரிஷ்யாமி பிதுர்ஹிதம் ॥ 33 ॥
ந கல்வேதந்மயைகேந க்ரியதே பித்ரு'ஶாஸநம் ।
ஏதைரபி க்ரு'தம் தேவி யே மயா தவ கீர்திதாஃ ॥ 34 ॥
நாஹம் தர்மமபூர்வம் தே ப்ரதிகூலம் ப்ரவர்தயே ।
பூர்வைரயமபிப்ரேதோ கதோ மார்கோऽநுகம்யதே ॥ 35 ॥
ததேதத்து மயா கார்யம் க்ரியதே புவி நாந்யதா ।
பிதுர்ஹி வசநம் குர்வந்ந கஶ்சிந்நாம ஹீயதே ॥ 36 ॥
தாமேவமுக்த்வா ஜநநீம் லக்ஷ்மணம் புநரப்ரவீத் ।
வாக்யம் வாக்யவிதாம் ஶ்ரேஷ்டஶ்ஶ்ரேஷ்டஸ்ஸர்வதநுஷ்மதாம் ॥ 37 ॥
தவ லக்ஷ்மண ஜாநாமி மயி ஸ்நேஹமநுத்தமம் ।
விக்ரமம் சைவ ஸத்த்வம் ச தேஜஶ்ச ஸுதுராஸதம் ॥ 38 ॥
மம மாதுர்மஹத்துஃகமதுலம் ஶுபலக்ஷண ।
அபிப்ராயமவிஜ்ஞாய ஸத்யஸ்ய ச ஶமஸ்ய ச ॥ 39 ॥
தர்மோ ஹி பரமோ லோகே தர்மே ஸத்யம் ப்ரதிஷ்டிதம் ।
தர்மஸம்ஶ்ரிதமேதச்ச பிதுர்வசநமுத்தமம் ॥ 40 ॥
ஸம்ஶ்ருத்ய ச பிதுர்வாக்யம் மாதுர்வா ப்ராஹ்மணஸ்ய வா ।
ந கர்தவ்யம் வ்ரு'தா வீர தர்மமாஶ்ரித்ய திஷ்டதா ॥ 41 ॥
ஸோऽஹம் ந ஶக்ஷ்யாமி பிதுர்நியோகமதிவர்திதும் ।
பிதுர்ஹிவசநாத்வீர கைகேய்யாऽஹம் ப்ரசோதிதஃ ॥ 42 ॥
ததேதாம் விஸ்ரு'ஜாநார்யாம் க்ஷத்ரதர்மாஶ்ரிதாம் மதிம் ।
தர்மமாஶ்ரய மா தைக்ஷ்ண்யம் மத்புத்திரநுகம்யதாம் ॥ 43 ॥
தமேவமுத்த்வா ஸௌஹார்தாத்ப்ராதரம் லக்ஷ்மணாக்ரஜஃ ।
உவாச பூயஃ கௌஸல்யாம் ப்ராஞ்ஜலிஶ்ஶிரஸாநதஃ ॥ 44 ॥
அநுமந்யஸ்வ மாம் தேவி கமிஷ்யந்தமிதோ வநம் ।
ஶாபிதாऽஸி மம ப்ராணைஃ குரு ஸ்வஸ்த்யயநாநி மே ॥ 45 ॥
தீர்ணப்ரதிஜ்ஞஶ்ச வநாத்புநரேஷ்யாம்யஹம் புரீம் ।
யயாதிரிவ ராஜர்ஷிஃபுரா ஹித்வா புநர்திவம் ॥ 46 ॥
ஶோகஸ்ஸந்தார்யதாம் மாத ர்ஹ்ரு'தயே ஸாது மா ஶுசஃ ।
வநவாஸாதிஹைஷ்யாமி புநஃ க்ரு'த்வா பிதுர்வசஃ ॥ 47 ॥
த்வயா மயா ச வைதேஹ்யா லக்ஷ்மணேந ஸுமித்ரயா ।
பிதுர்நியோகே ஸ்தாதவ்யமேஷ தர்மஸ்ஸநாதநஃ ॥ 48 ॥
அம்ப ஸம்ஹ்ரு'த்ய ஸம்பாராந் துஃகம் ஹ்ரு'தி நிக்ரு'ஹ்ய ச ।
வநவாஸக்ரு'தா புத்திர்மம தர்ம்யாऽநு வர்த்யதாம் ॥ 49 ॥
ஏதத்வசஸ்தஸ்ய நிஶம்ய மாதா ஸுதர்ம்யமவ்யக்ரமவிக்லபம் ச ।
ம்ரு'தேவ ஸஞ்ஜ்ஞாம் ப்ரதிலப்ய தேவீ ஸமீக்ஷ்ய ராமம் புநரித்யுவாச ॥ 50 ॥
யதைவ தே புத்ர பிதா ததாऽஹம் குரு ஸ்ஸ்வதர்மேண ஸுஹ்ரு'த்தயா ச ।
ந த்வாऽநுஜாநாமி ந மாம் விஹாய ஸுதுஃகிதாமர்ஹஸி கந்துமேவம் ॥ 51 ॥
கிம் ஜீவிதேநேஹ விநா த்வயா மே லோகேந வா கிம் ஸ்வதயாऽம்ரு'தேந ।
ஶ்ரேயோ முஹூர்தம் தவ ஸந்நிதாநம் மமேஹ க்ரு'த்ஸ்நாதபி ஜீவலோகாத் ॥ 52 ॥
நரைரிவோல்காபிரபோஹ்யமாநோ மஹாகஜோऽத்வாநமநுப்ரவிஷ்டஃ ।
பூயஃ ப்ரஜஜ்வால விலாபமேவம் நிஶம்ய ராமஃ கருணம் ஜநந்யாஃ ॥ 53 ॥
ஸ மாதரம் சைவ விஸஞ்ஜ்ஞகல்பா மார்தம் ச ஸௌமித்ரிமபிப்ரதப்தம் ।
தர்மே ஸ்திதோ தர்ம்யமுவாச வாக்யம் யதா ஸ ஏவார்ஹதி தத்ர வக்தும் ॥ 54 ॥
அஹம் ஹி தே லக்ஷ்மண நித்யமேவ ஜாநாமி பக்திம் ச பராக்ரமம் ச ।
மம த்வபிப்ராயமஸந்நிரீக்ஷ்ய மாத்ரா ஸஹாப்யர்தஸி மாம் ஸுதுஃகம் ॥ 55 ॥
தர்மார்தகாமாஃ கலு தாத லோகே ஸமீக்ஷிதா தர்மபலோதயேஷு ।
தே தத்ர ஸர்வே ஸ்யுரஸம்ஶயம் மே பார்யேவ வஶ்யாऽபிமதா ஸுபுத்ரா ॥ 56 ॥
யஸ்மிம்ஸ்து ஸர்வே ஸ்யுரஸந்நிவிஷ்டா தர்மோ யத ஸ்ஸ்யாத்ததுபக்ரமேத ।
த்வேஷ்யோ பவத்யர்தபரோ ஹி லோகே காமாத்மதா கல்வபி ந ப்ரஶஸ்தா ॥ 57 ॥
குருஶ்ச ராஜா ச பிதா ச வ்ரு'த்தஃ க்ரோதாத்ப்ரஹர்ஷாத்யதி வாऽபி காமாத் ।
யத்வ்யாதிஶேத்கார்யமவேக்ஷ்ய தர்மம் கஸ்தந்ந குர்யாதந்ரு'ஶம்ஸவ்ரு'த்திஃ ॥ 58 ॥
ஸ வை ந ஶக்நோமி பிதுஃ ப்ரதிஜ்ஞா மிமாமகர்தும் ஸகலாம் யதாவத் ।
ஸ ஹ்யாவயோஸ்தாத குருர்நியோகே தேவ்யாஶ்ச பர்தா ஸ கதி ஸ்ஸதர்மஃ ॥ 59 ॥
தஸ்மிந்புநர்ஜீவதி தர்மராஜே விஶேஷதஸ்ஸ்வே பதி வர்தமாநே ।
தேவீ மயா ஸார்தமிதோऽபகச்சேத் கதம் ஸ்விதந்யா விதவேவ நாரீ ॥ 60 ॥
ஸா மாऽநுமந்யஸ்வ வநம் வ்ரஜந்தம் குருஷ்வ ந ஸ்ஸ்வஸ்த்யயநாநி தேவி ।
யதா ஸமாப்தே புநராவ்ரஜேயம் யதா ஹி ஸத்யேந புநர்யயாதிஃ ॥ 61 ॥
யஶோ ஹ்யஹம் கேவலராஜ்யகாரணா ந்ந ப்ரு'ஷ்டதஃ கர்துமலம் மஹோதயம் ।
அதீர்ககாலே ந து தேவி ஜீவிதே வ்ரு'ணேऽவராமத்ய மஹீமதர்மதஃ ॥ 62 ॥
ப்ரஸாதயந்நரவ்ரு'ஷப ஸ்ஸமாதரம் பராக்ரமாஜ்ஜிகமிஷுரேவ தண்டகாந் ।
அதாநுஜம் ப்ரு'ஶமநுஶாஸ்ய தர்ஶநம் சகார தாம் ஹ்ரு'தி ஜநநீம் ப்ரதக்ஷிணம் ॥ 63 ॥
இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே அயோத்யாகாண்டே ஏகவிம்ஶஸ்ஸர்கஃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekaviṃśassargaḥ |
tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |
uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 1 ||
na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |
tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2 ||
viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |
nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānassamanmathaḥ || 3 ||
nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |
yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 4 ||
na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |
svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 5 ||
devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |
avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 6 ||
tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥpunarbālyamupeyuṣaḥ |
putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 7 ||
yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |
tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8 ||
mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |
ka ssamartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 9 ||
nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayodhyāṃ manujarṣabha |
kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 10 ||
bharatasyātha pakṣyo vā yo vā'sya hitamicchati |
sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 11 ||
protsāhito'yaṃ kaikeyyā sa duṣṭo yadi naḥ pitā |
amitrabhūto nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi || 12 ||
gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam || 13 ||
balameṣa kimāśritya hetuṃ vāpuruṣarṣabha |
dātumicchati kaikeyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava || 14 ||
tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |
kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 15 ||
anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |
satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 16 ||
dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |
praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 17 ||
harāmi vīryādduḥkhaṃ te tama ssūrya ivoditaḥ |
devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 18 ||
etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
uvāca rāmaṃ kauśalyā rudantī śokalālasā || 19 ||
bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |
yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rocate || 20 ||
na cādharmyaṃ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |
vihāya śokasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 21 ||
dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |
śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 22 ||
śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |
pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 23 ||
yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā'smyaham |
tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 24 ||
tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |
tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 25 ||
yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |
ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 26 ||
tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |
brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ || 27 ||
vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |
uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 28 ||
nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |
prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 29 ||
ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |
gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaścitā || 30 ||
asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |
khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ || 31 ||
jāmadgnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |
kṛttā paraśunā'raṇye piturvacanakāriṇā || 32 ||
etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |
piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam || 33 ||
na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |
etairapi kṛtaṃ devi ye mayā tava kīrtitāḥ || 34 ||
nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |
pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 35 ||
tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |
piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 36 ||
tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaśśreṣṭhassarvadhanuṣmatām || 37 ||
tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |
vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam || 38 ||
mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |
abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 39 ||
dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |
dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 40 ||
saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |
na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 41 ||
so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |
piturhivacanādvīra kaikeyyā'haṃ pracoditaḥ || 42 ||
tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |
dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 43 ||
tamevamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ || 44 ||
anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |
śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me || 45 ||
tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm |
yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam || 46 ||
śokassandhāryatāṃ māta rhṛdaye sādhu mā śucaḥ |
vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ || 47 ||
tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |
piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ || 48 ||
amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |
vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām || 49 ||
etadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ ca |
mṛteva sañjñāṃ pratilabhya devī samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca || 50 ||
yathaiva te putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmeṇa suhṛttayā ca |
na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumevam || 51 ||
kiṃ jīviteneha vinā tvayā me lokena vā kiṃ svadhayā'mṛtena |
śreyo muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mameha kṛtsnādapi jīvalokāt || 52 ||
narairivolkābhirapohyamāno mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |
bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ || 53 ||
sa mātaraṃ caiva visañjñakalpā mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |
dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ yathā sa evārhati tatra vaktum || 54 ||
ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |
mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham || 55 ||
dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |
te tatra sarve syurasaṃśayaṃ me bhāryeva vaśyā'bhimatā suputrā || 56 ||
yasmiṃstu sarve syurasanniviṣṭā dharmo yata ssyāttadupakrameta |
dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke kāmātmatā khalvapi na praśastā || 57 ||
guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krodhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt |
yadvyādiśetkāryamavekṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ || 58 ||
sa vai na śaknomi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat |
sa hyāvayostāta gururniyoge devyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ || 59 ||
tasminpunarjīvati dharmarāje viśeṣatassve pathi vartamāne |
devī mayā sārdhamito'pagacchet kathaṃ svidanyā vidhaveva nārī || 60 ||
sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni devi |
yathā samāpte punarāvrajeyaṃ yathā hi satyena punaryayātiḥ || 61 ||
yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |
adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 62 ||
prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |
athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 63 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकविंशस्सर्गः ।
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् ।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ 1 ॥
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम् ।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥ 2 ॥
विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः ।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः ॥ 3 ॥
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम् ।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः ॥ 4 ॥
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः ।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ 5 ॥
देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम् ।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात् ॥ 6 ॥
तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः ।
पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ 7 ॥
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः ।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ 8 ॥
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।
क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ 9 ॥
निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ 10 ॥
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति ।
सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ 11 ॥
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता ।
अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि ॥ 12 ॥
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ 13 ॥
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ ।
दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव ॥ 14 ॥
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् ।
काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ 15 ॥
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः ।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ 16 ॥
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति ।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ 17 ॥
हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः ।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ 18 ॥
एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा ॥ 19 ॥
भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया ।
यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते ॥ 20 ॥
न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।
विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ 21 ॥
धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि ।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ 22 ॥
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् ।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ 23 ॥
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम् ।
त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ 24 ॥
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा ।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ 25 ॥
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् ।
अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ 26 ॥
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् ।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः ॥ 27 ॥
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः ।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ 28 ॥
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम ।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ 29 ॥
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा ।
गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता ॥ 30 ॥
अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः ।
खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः ॥ 31 ॥
जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।
कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा ॥ 32 ॥
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ 33 ॥
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम् ।
एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः ॥ 34 ॥
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये ।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ 35 ॥
तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा ।
पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते ॥ 36 ॥
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ॥ 37 ॥
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥ 38 ॥
मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण ।
अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ 39 ॥
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् ।
धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ 40 ॥
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा ।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ 41 ॥
सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम् ।
पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः ॥ 42 ॥
तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् ।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ 43 ॥
तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः ।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः ॥ 44 ॥
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ।
शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ 45 ॥
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम् ।
ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥ 46 ॥
शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः ।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥ 47 ॥
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया ।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः ॥ 48 ॥
अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च ।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम् ॥ 49 ॥
एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च ।
मृतेव सञ्ज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥ 50 ॥
यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च ।
न त्वाऽनुजानामि न मां विहाय सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम् ॥ 51 ॥
किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन ।
श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥ 52 ॥
नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः ।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥ 53 ॥
स मातरं चैव विसञ्ज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम् ।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥ 54 ॥
अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च ।
मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम् ॥ 55 ॥
धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।
ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा ॥ 56 ॥
यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत ।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥ 57 ॥
गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात् ।
यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मं कस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥ 58 ॥
स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमामकर्तुं सकलां यथावत् ।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे देव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः ॥ 59 ॥
तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने ।
देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत् कथं स्विदन्या विधवेव नारी ॥ 60 ॥
सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि ।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥ 61 ॥
यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम् ।
अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ 62 ॥
प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान् ।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ 63 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकविंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekaviṃśassargaḥ |
tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |
uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 1 ||
na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |
tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2 ||
viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |
nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānassamanmathaḥ || 3 ||
nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |
yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 4 ||
na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |
svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 5 ||
devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |
avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 6 ||
tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥpunarbālyamupeyuṣaḥ |
putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 7 ||
yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |
tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8 ||
mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |
ka ssamartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 9 ||
nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayodhyāṃ manujarṣabha |
kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 10 ||
bharatasyātha pakṣyo vā yo vā'sya hitamicchati |
sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 11 ||
protsāhito'yaṃ kaikeyyā sa duṣṭo yadi naḥ pitā |
amitrabhūto nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi || 12 ||
gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam || 13 ||
balameṣa kimāśritya hetuṃ vāpuruṣarṣabha |
dātumicchati kaikeyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava || 14 ||
tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |
kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 15 ||
anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |
satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 16 ||
dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |
praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 17 ||
harāmi vīryādduḥkhaṃ te tama ssūrya ivoditaḥ |
devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 18 ||
etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
uvāca rāmaṃ kauśalyā rudantī śokalālasā || 19 ||
bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |
yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rocate || 20 ||
na cādharmyaṃ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |
vihāya śokasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 21 ||
dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |
śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 22 ||
śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |
pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 23 ||
yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā'smyaham |
tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 24 ||
tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |
tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 25 ||
yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |
ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 26 ||
tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |
brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ || 27 ||
vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |
uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 28 ||
nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |
prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 29 ||
ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |
gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaścitā || 30 ||
asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |
khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ || 31 ||
jāmadgnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |
kṛttā paraśunā'raṇye piturvacanakāriṇā || 32 ||
etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |
piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam || 33 ||
na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |
etairapi kṛtaṃ devi ye mayā tava kīrtitāḥ || 34 ||
nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |
pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 35 ||
tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |
piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 36 ||
tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaśśreṣṭhassarvadhanuṣmatām || 37 ||
tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |
vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam || 38 ||
mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |
abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 39 ||
dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |
dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 40 ||
saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |
na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 41 ||
so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |
piturhivacanādvīra kaikeyyā'haṃ pracoditaḥ || 42 ||
tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |
dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 43 ||
tamevamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ || 44 ||
anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |
śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me || 45 ||
tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm |
yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam || 46 ||
śokassandhāryatāṃ māta rhṛdaye sādhu mā śucaḥ |
vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ || 47 ||
tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |
piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ || 48 ||
amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |
vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām || 49 ||
etadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ ca |
mṛteva sañjñāṃ pratilabhya devī samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca || 50 ||
yathaiva te putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmeṇa suhṛttayā ca |
na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumevam || 51 ||
kiṃ jīviteneha vinā tvayā me lokena vā kiṃ svadhayā'mṛtena |
śreyo muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mameha kṛtsnādapi jīvalokāt || 52 ||
narairivolkābhirapohyamāno mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |
bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ || 53 ||
sa mātaraṃ caiva visañjñakalpā mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |
dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ yathā sa evārhati tatra vaktum || 54 ||
ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |
mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham || 55 ||
dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |
te tatra sarve syurasaṃśayaṃ me bhāryeva vaśyā'bhimatā suputrā || 56 ||
yasmiṃstu sarve syurasanniviṣṭā dharmo yata ssyāttadupakrameta |
dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke kāmātmatā khalvapi na praśastā || 57 ||
guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krodhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt |
yadvyādiśetkāryamavekṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ || 58 ||
sa vai na śaknomi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat |
sa hyāvayostāta gururniyoge devyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ || 59 ||
tasminpunarjīvati dharmarāje viśeṣatassve pathi vartamāne |
devī mayā sārdhamito'pagacchet kathaṃ svidanyā vidhaveva nārī || 60 ||
sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni devi |
yathā samāpte punarāvrajeyaṃ yathā hi satyena punaryayātiḥ || 61 ||
yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |
adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 62 ||
prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |
athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 63 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in