2.21 Ayodhyakanda - Ekavimsha Sargah — Kannada Script

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ಏಕವಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ತಥಾ ತು ವಿಲಪನ್ತೀಂ ತಾಂ ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ರಾಮಮಾತರಮ್ ।

ಉವಾಚ ಲಕ್ಷ್ಮಣೋ ದೀನಸ್ತತ್ಕಾಲಸದೃಶಂ ವಚಃ ॥ 1 ॥

ನ ರೋಚತೇ ಮಮಾಪ್ಯೇತದಾರ್ಯೇ ಯದ್ರಾಘವೋ ವನಮ್ ।

ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ರಾಜ್ಯಶ್ರಿಯಂ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ವಾಕ್ಯವಶಂ ಗತಃ ॥ 2 ॥

ವಿಪರೀತಶ್ಚ ವೃದ್ಧಶ್ಚ ವಿಷಯೈಶ್ಚ ಪ್ರಧರ್ಷಿತಃ ।

ನೃಪಃ ಕಿಮಿವ ನ ಬ್ರೂಯಾಚ್ಚೋದ್ಯಮಾನಸ್ಸಮನ್ಮಥಃ ॥ 3 ॥

ನಾಸ್ಯಾಪರಾಧಂ ಪಶ್ಯಾಮಿ ನಾಪಿ ದೋಷಂ ತಥಾವಿಧಮ್ ।

ಯೇನ ನಿರ್ವಾಸ್ಯತೇ ರಾಷ್ಟ್ರಾದ್ವನವಾಸಾಯ ರಾಘವಃ ॥ 4 ॥

ನ ತಂ ಪಶ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ಲೋಕೇ ಪರೋಕ್ಷಮಪಿ ಯೋ ನರಃ ।

ಸ್ವಮಿತ್ರೋಽಪಿ ನಿರಸ್ತೋಽಪಿ ಯೋಽಸ್ಯ ದೋಷಮುದಾಹರೇತ್ ॥ 5 ॥

ದೇವಕಲ್ಪಮೃಜುಂ ದಾನ್ತಂ ರಿಪೂಣಾಮಪಿ ವತ್ಸಲಮ್ ।

ಅವೇಕ್ಷಮಾಣಃ ಕೋ ಧರ್ಮಂ ತ್ಯಜೇತ್ಪುತ್ರಮಕಾರಣಾತ್ ॥ 6 ॥

ತದಿದಂ ವಚನಂ ರಾಜ್ಞಃಪುನರ್ಬಾಲ್ಯಮುಪೇಯುಷಃ ।

ಪುತ್ರಃ ಕೋ ಹೃದಯೇ ಕುರ್ಯಾದ್ರಾಜವೃತ್ತಮನುಸ್ಮರನ್ ॥ 7 ॥

ಯಾವದೇವ ನ ಜಾನಾತಿ ಕಶ್ಚಿದರ್ಥಮಿಮಂ ನರಃ ।

ತಾವದೇವ ಮಯಾ ಸಾರ್ಧಮಾತ್ಮಸ್ಥಂ ಕುರು ಶಾಸನಮ್ ॥ 8 ॥

ಮಯಾ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸಧನುಷಾ ತವ ಗುಪ್ತಸ್ಯ ರಾಘವ ।

ಕ ಸ್ಸಮರ್ಥೋಽಧಿಕಂ ಕರ್ತುಂ ಕೃತಾನ್ತಸ್ಯೇವ ತಿಷ್ಠತಃ ॥ 9 ॥

ನಿರ್ಮನುಷ್ಯಾಮಿಮಾಂ ಕೃತ್ಸ್ನಾಮಯೋಧ್ಯಾಂ ಮನುಜರ್ಷಭ ।

ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ಶರೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ಯದಿ ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ ವಿಪ್ರಿಯೇ ॥ 10 ॥

ಭರತಸ್ಯಾಥ ಪಕ್ಷ್ಯೋ ವಾ ಯೋ ವಾಽಸ್ಯ ಹಿತಮಿಚ್ಛತಿ ।

ಸರ್ವಾನೇತಾನ್ವಧಿಷ್ಯಾಮಿ ಮೃದುರ್ಹಿ ಪರಿಭೂಯತೇ ॥ 11 ॥

ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿತೋಽಯಂ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ಸ ದುಷ್ಟೋ ಯದಿ ನಃ ಪಿತಾ ।

ಅಮಿತ್ರಭೂತೋ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಂ ವಧ್ಯತಾಂ ಬಧ್ಯತಾಮಪಿ ॥ 12 ॥

ಗುರೋರಪ್ಯವಲಿಪ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಮಜಾನತಃ ।

ಉತ್ಪಥಂ ಪ್ರತಿಪನ್ನಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ಭವತಿ ಶಾಸನಮ್ ॥ 13 ॥

ಬಲಮೇಷ ಕಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಹೇತುಂ ವಾಪುರುಷರ್ಷಭ ।

ದಾತುಮಿಚ್ಛತಿ ಕೈಕೇಯ್ಯೈ ರಾಜ್ಯಂ ಸ್ಥಿತಮಿದಂ ತವ ॥ 14 ॥

ತ್ವಯಾ ಚೈವ ಮಯಾ ಚೈವ ಕೃತ್ವಾ ವೈರಮನುತ್ತಮಮ್ ।

ಕಾಽಸ್ಯ ಶಕ್ತಿಶ್ಶ್ರಿಯಂ ದಾತುಂ ಭರತಾಯಾರಿಶಾಸನ ॥ 15 ॥

ಅನುರಕ್ತೋಽಸ್ಮಿ ಭಾವೇನ ಭ್ರಾತರಂ ದೇವಿ ತತ್ತ್ವತಃ ।

ಸತ್ಯೇನ ಧನುಷಾ ಚೈವ ದತ್ತೇನೇಷ್ಟೇನ ತೇ ಶಪೇ ॥ 16 ॥

ದೀಪ್ತಮಗ್ನಿಮರಣ್ಯಂ ವಾ ಯದಿ ರಾಮಃ ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯತಿ ।

ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ತತ್ರ ಮಾಂ ದೇವಿ ತ್ವಂ ಪೂರ್ವಮವಧಾರಯ ॥ 17 ॥

ಹರಾಮಿ ವೀರ್ಯಾದ್ದುಃಖಂ ತೇ ತಮ ಸ್ಸೂರ್ಯ ಇವೋದಿತಃ ।

ದೇವೀ ಪಶ್ಯತು ಮೇ ವೀರ್ಯಂ ರಾಘವಶ್ಚೈವ ಪಶ್ಯತು ॥ 18 ॥

ಏತತ್ತು ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।

ಉವಾಚ ರಾಮಂ ಕೌಶಲ್ಯಾ ರುದನ್ತೀ ಶೋಕಲಾಲಸಾ ॥ 19 ॥

ಭ್ರಾತುಸ್ತೇ ವದತಃ ಪುತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯ ಶ್ರುತಂ ತ್ವಯಾ ।

ಯದತ್ರಾನನ್ತರಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕುರುಷ್ವ ಯದಿ ರೋಚತೇ ॥ 20 ॥

ನ ಚಾಧರ್ಮ್ಯಂ ವಚ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸಪತ್ನ್ಯಾ ಮಮ ಭಾಷಿತಮ್ ।

ವಿಹಾಯ ಶೋಕಸನ್ತಪ್ತಾಂ ಗನ್ತುಮರ್ಹಸಿ ಮಾಮಿತಃ ॥ 21 ॥

ಧರ್ಮಜ್ಞ ಯದಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠೋ ಧರ್ಮಂ ಚರಿತುಮಿಚ್ಛಸಿ ।

ಶುಶ್ರೂಷ ಮಾಮಿಹಸ್ಥಸ್ತ್ವಂ ಚರ ಧರ್ಮಮನುತ್ತಮಮ್ ॥ 22 ॥

ಶುಶ್ರೂಷುರ್ಜನನೀಂ ಪುತ್ರ ಸ್ವಗೃಹೇ ನಿಯತೋ ವಸನ್ ।

ಪರೇಣ ತಪಸಾ ಯುಕ್ತಃ ಕಾಶ್ಯಪಸ್ತ್ರಿದಿವಂ ಗತಃ ॥ 23 ॥

ಯಥೈವ ರಾಜಾ ಪೂಜ್ಯಸ್ತೇ ಗೌರವೇಣ ತಥಾಽಸ್ಮ್ಯಹಮ್ ।

ತ್ವಾಂ ನಾಹಮನುಜಾನಾಮಿ ನ ಗನ್ತವ್ಯಮಿತೋ ವನಮ್ ॥ 24 ॥

ತ್ವದ್ವಿಯೋಗಾನ್ನ ಮೇ ಕಾರ್ಯಂ ಜೀವಿತೇನ ಸುಖೇನ ವಾ ।

ತ್ವಯಾ ಸಹ ಮಮ ಶ್ರೇಯಸ್ತೃಣಾನಾಮಪಿ ಭಕ್ಷಣಮ್ ॥ 25 ॥

ಯದಿ ತ್ವಂ ಯಾಸ್ಯಸಿ ವನಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮಾಂ ಶೋಕಲಾಲಸಾಮ್ ।

ಅಹಂ ಪ್ರಾಯಮಿಹಾಸಿಷ್ಯೇ ನ ಹಿ ಶಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಜೀವಿತುಮ್ ॥ 26 ॥

ತತಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸೇ ಪುತ್ರ ನಿರಯಂ ಲೋಕವಿಶ್ರುತಮ್ ।

ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಮಿವಾಧರ್ಮಾತ್ಸಮುದ್ರ ಸ್ಸರಿತಾಂ ಪತಿಃ ॥ 27 ॥

ವಿಲಪನ್ತೀಂ ತಥಾ ದೀನಾಂ ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಜನನೀಂ ತತಃ ।

ಉವಾಚ ರಾಮೋ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಚನಂ ಧರ್ಮಸಂಹಿತಮ್ ॥ 28 ॥

ನಾಸ್ತಿ ಶಕ್ತಿಃ ಪಿತುರ್ವಾಕ್ಯಂ ಸಮತಿಕ್ರಮಿತುಂ ಮಮ ।

ಪ್ರಸಾದಯೇ ತ್ವಾಂ ಶಿರಸಾ ಗನ್ತುಮಿಚ್ಛಾಮ್ಯಹಂ ವನಮ್ ॥ 29 ॥

ಋಷಿಣಾ ಚ ಪಿತುರ್ವಾಕ್ಯಂ ಕುರ್ವತಾ ವ್ರತಚಾರಿಣಾ ।

ಗೌರ್ಹತಾ ಜಾನತಾ ಧರ್ಮಂ ಕಣ್ಡುನಾಽಪಿ ವಿಪಶ್ಚಿತಾ ॥ 30 ॥

ಅಸ್ಮಾಕಂ ಚ ಕುಲೇ ಪೂರ್ವಂ ಸಗರಸ್ಯಾಜ್ಞಯಾ ಪಿತುಃ ।

ಖನದ್ಭಿಸ್ಸಾಗರೈರ್ಭೂಮಿಮವಾಪ್ತಸ್ಸುಮಹಾನ್ವಧಃ ॥ 31 ॥

ಜಾಮದ್ಗ್ನ್ಯೇನ ರಾಮೇಣ ರೇಣುಕಾ ಜನನೀ ಸ್ವಯಮ್ ।

ಕೃತ್ತಾ ಪರಶುನಾಽರಣ್ಯೇ ಪಿತುರ್ವಚನಕಾರಿಣಾ ॥ 32 ॥

ಏತೈರನ್ಯೈಶ್ಚ ಬಹುಭಿರ್ದೇವಿ ದೇವಸಮೈಃ ಕೃತಮ್ ।

ಪಿತುರ್ವಚನಮಕ್ಲೀಬಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ಪಿತುರ್ಹಿತಮ್ ॥ 33 ॥

ನ ಖಲ್ವೇತನ್ಮಯೈಕೇನ ಕ್ರಿಯತೇ ಪಿತೃಶಾಸನಮ್ ।

ಏತೈರಪಿ ಕೃತಂ ದೇವಿ ಯೇ ಮಯಾ ತವ ಕೀರ್ತಿತಾಃ ॥ 34 ॥

ನಾಹಂ ಧರ್ಮಮಪೂರ್ವಂ ತೇ ಪ್ರತಿಕೂಲಂ ಪ್ರವರ್ತಯೇ ।

ಪೂರ್ವೈರಯಮಭಿಪ್ರೇತೋ ಗತೋ ಮಾರ್ಗೋಽನುಗಮ್ಯತೇ ॥ 35 ॥

ತದೇತತ್ತು ಮಯಾ ಕಾರ್ಯಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಭುವಿ ನಾನ್ಯಥಾ ।

ಪಿತುರ್ಹಿ ವಚನಂ ಕುರ್ವನ್ನ ಕಶ್ಚಿನ್ನಾಮ ಹೀಯತೇ ॥ 36 ॥

ತಾಮೇವಮುಕ್ತ್ವಾ ಜನನೀಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಪುನರಬ್ರವೀತ್ ।

ವಾಕ್ಯಂ ವಾಕ್ಯವಿದಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಶ್ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ಸರ್ವಧನುಷ್ಮತಾಮ್ ॥ 37 ॥

ತವ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಜಾನಾಮಿ ಮಯಿ ಸ್ನೇಹಮನುತ್ತಮಮ್ ।

ವಿಕ್ರಮಂ ಚೈವ ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ತೇಜಶ್ಚ ಸುದುರಾಸದಮ್ ॥ 38 ॥

ಮಮ ಮಾತುರ್ಮಹದ್ದುಃಖಮತುಲಂ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ।

ಅಭಿಪ್ರಾಯಮವಿಜ್ಞಾಯ ಸತ್ಯಸ್ಯ ಚ ಶಮಸ್ಯ ಚ ॥ 39 ॥

ಧರ್ಮೋ ಹಿ ಪರಮೋ ಲೋಕೇ ಧರ್ಮೇ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ।

ಧರ್ಮಸಂಶ್ರಿತಮೇತಚ್ಚ ಪಿತುರ್ವಚನಮುತ್ತಮಮ್ ॥ 40 ॥

ಸಂಶ್ರುತ್ಯ ಚ ಪಿತುರ್ವಾಕ್ಯಂ ಮಾತುರ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಾ ।

ನ ಕರ್ತವ್ಯಂ ವೃಥಾ ವೀರ ಧರ್ಮಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಾ ॥ 41 ॥

ಸೋಽಹಂ ನ ಶಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪಿತುರ್ನಿಯೋಗಮತಿವರ್ತಿತುಮ್ ।

ಪಿತುರ್ಹಿವಚನಾದ್ವೀರ ಕೈಕೇಯ್ಯಾಽಹಂ ಪ್ರಚೋದಿತಃ ॥ 42 ॥

ತದೇತಾಂ ವಿಸೃಜಾನಾರ್ಯಾಂ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮಾಶ್ರಿತಾಂ ಮತಿಮ್ ।

ಧರ್ಮಮಾಶ್ರಯ ಮಾ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಮದ್ಬುದ್ಧಿರನುಗಮ್ಯತಾಮ್ ॥ 43 ॥

ತಮೇವಮುತ್ತ್ವಾ ಸೌಹಾರ್ದಾದ್ಭ್ರಾತರಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜಃ ।

ಉವಾಚ ಭೂಯಃ ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿಶ್ಶಿರಸಾನತಃ ॥ 44 ॥

ಅನುಮನ್ಯಸ್ವ ಮಾಂ ದೇವಿ ಗಮಿಷ್ಯನ್ತಮಿತೋ ವನಮ್ ।

ಶಾಪಿತಾಽಸಿ ಮಮ ಪ್ರಾಣೈಃ ಕುರು ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾನಿ ಮೇ ॥ 45 ॥

ತೀರ್ಣಪ್ರತಿಜ್ಞಶ್ಚ ವನಾತ್ಪುನರೇಷ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ಪುರೀಮ್ ।

ಯಯಾತಿರಿವ ರಾಜರ್ಷಿಃಪುರಾ ಹಿತ್ವಾ ಪುನರ್ದಿವಮ್ ॥ 46 ॥

ಶೋಕಸ್ಸನ್ಧಾರ್ಯತಾಂ ಮಾತ ರ್ಹೃದಯೇ ಸಾಧು ಮಾ ಶುಚಃ ।

ವನವಾಸಾದಿಹೈಷ್ಯಾಮಿ ಪುನಃ ಕೃತ್ವಾ ಪಿತುರ್ವಚಃ ॥ 47 ॥

ತ್ವಯಾ ಮಯಾ ಚ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಸುಮಿತ್ರಯಾ ।

ಪಿತುರ್ನಿಯೋಗೇ ಸ್ಥಾತವ್ಯಮೇಷ ಧರ್ಮಸ್ಸನಾತನಃ ॥ 48 ॥

ಅಮ್ಬ ಸಂಹೃತ್ಯ ಸಮ್ಭಾರಾನ್ ದುಃಖಂ ಹೃದಿ ನಿಗೃಹ್ಯ ಚ ।

ವನವಾಸಕೃತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಮಮ ಧರ್ಮ್ಯಾಽನು ವರ್ತ್ಯತಾಮ್ ॥ 49 ॥

ಏತದ್ವಚಸ್ತಸ್ಯ ನಿಶಮ್ಯ ಮಾತಾ ಸುಧರ್ಮ್ಯಮವ್ಯಗ್ರಮವಿಕ್ಲಬಂ ಚ ।

ಮೃತೇವ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ ದೇವೀ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ರಾಮಂ ಪುನರಿತ್ಯುವಾಚ ॥ 50 ॥

ಯಥೈವ ತೇ ಪುತ್ರ ಪಿತಾ ತಥಾಽಹಂ ಗುರು ಸ್ಸ್ವಧರ್ಮೇಣ ಸುಹೃತ್ತಯಾ ಚ ।

ನ ತ್ವಾಽನುಜಾನಾಮಿ ನ ಮಾಂ ವಿಹಾಯ ಸುದುಃಖಿತಾಮರ್ಹಸಿ ಗನ್ತುಮೇವಮ್ ॥ 51 ॥

ಕಿಂ ಜೀವಿತೇನೇಹ ವಿನಾ ತ್ವಯಾ ಮೇ ಲೋಕೇನ ವಾ ಕಿಂ ಸ್ವಧಯಾಽಮೃತೇನ ।

ಶ್ರೇಯೋ ಮುಹೂರ್ತಂ ತವ ಸನ್ನಿಧಾನಂ ಮಮೇಹ ಕೃತ್ಸ್ನಾದಪಿ ಜೀವಲೋಕಾತ್ ॥ 52 ॥

ನರೈರಿವೋಲ್ಕಾಭಿರಪೋಹ್ಯಮಾನೋ ಮಹಾಗಜೋಽಧ್ವಾನಮನುಪ್ರವಿಷ್ಟಃ ।

ಭೂಯಃ ಪ್ರಜಜ್ವಾಲ ವಿಲಾಪಮೇವಂ ನಿಶಮ್ಯ ರಾಮಃ ಕರುಣಂ ಜನನ್ಯಾಃ ॥ 53 ॥

ಸ ಮಾತರಂ ಚೈವ ವಿಸಞ್ಜ್ಞಕಲ್ಪಾ ಮಾರ್ತಂ ಚ ಸೌಮಿತ್ರಿಮಭಿಪ್ರತಪ್ತಮ್ ।

ಧರ್ಮೇ ಸ್ಥಿತೋ ಧರ್ಮ್ಯಮುವಾಚ ವಾಕ್ಯಂ ಯಥಾ ಸ ಏವಾರ್ಹತಿ ತತ್ರ ವಕ್ತುಮ್ ॥ 54 ॥

ಅಹಂ ಹಿ ತೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನಿತ್ಯಮೇವ ಜಾನಾಮಿ ಭಕ್ತಿಂ ಚ ಪರಾಕ್ರಮಂ ಚ ।

ಮಮ ತ್ವಭಿಪ್ರಾಯಮಸನ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಸಹಾಭ್ಯರ್ದಸಿ ಮಾಂ ಸುದುಃಖಮ್ ॥ 55 ॥

ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಾಃ ಖಲು ತಾತ ಲೋಕೇ ಸಮೀಕ್ಷಿತಾ ಧರ್ಮಫಲೋದಯೇಷು ।

ತೇ ತತ್ರ ಸರ್ವೇ ಸ್ಯುರಸಂಶಯಂ ಮೇ ಭಾರ್ಯೇವ ವಶ್ಯಾಽಭಿಮತಾ ಸುಪುತ್ರಾ ॥ 56 ॥

ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಸರ್ವೇ ಸ್ಯುರಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಾ ಧರ್ಮೋ ಯತ ಸ್ಸ್ಯಾತ್ತದುಪಕ್ರಮೇತ ।

ದ್ವೇಷ್ಯೋ ಭವತ್ಯರ್ಥಪರೋ ಹಿ ಲೋಕೇ ಕಾಮಾತ್ಮತಾ ಖಲ್ವಪಿ ನ ಪ್ರಶಸ್ತಾ ॥ 57 ॥

ಗುರುಶ್ಚ ರಾಜಾ ಚ ಪಿತಾ ಚ ವೃದ್ಧಃ ಕ್ರೋಧಾತ್ಪ್ರಹರ್ಷಾದ್ಯದಿ ವಾಽಪಿ ಕಾಮಾತ್ ।

ಯದ್ವ್ಯಾದಿಶೇತ್ಕಾರ್ಯಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಧರ್ಮಂ ಕಸ್ತನ್ನ ಕುರ್ಯಾದನೃಶಂಸವೃತ್ತಿಃ ॥ 58 ॥

ಸ ವೈ ನ ಶಕ್ನೋಮಿ ಪಿತುಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಮಿಮಾಮಕರ್ತುಂ ಸಕಲಾಂ ಯಥಾವತ್ ।

ಸ ಹ್ಯಾವಯೋಸ್ತಾತ ಗುರುರ್ನಿಯೋಗೇ ದೇವ್ಯಾಶ್ಚ ಭರ್ತಾ ಸ ಗತಿ ಸ್ಸಧರ್ಮಃ ॥ 59 ॥

ತಸ್ಮಿನ್ಪುನರ್ಜೀವತಿ ಧರ್ಮರಾಜೇ ವಿಶೇಷತಸ್ಸ್ವೇ ಪಥಿ ವರ್ತಮಾನೇ ।

ದೇವೀ ಮಯಾ ಸಾರ್ಧಮಿತೋಽಪಗಚ್ಛೇತ್ ಕಥಂ ಸ್ವಿದನ್ಯಾ ವಿಧವೇವ ನಾರೀ ॥ 60 ॥

ಸಾ ಮಾಽನುಮನ್ಯಸ್ವ ವನಂ ವ್ರಜನ್ತಂ ಕುರುಷ್ವ ನ ಸ್ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾನಿ ದೇವಿ ।

ಯಥಾ ಸಮಾಪ್ತೇ ಪುನರಾವ್ರಜೇಯಂ ಯಥಾ ಹಿ ಸತ್ಯೇನ ಪುನರ್ಯಯಾತಿಃ ॥ 61 ॥

ಯಶೋ ಹ್ಯಹಂ ಕೇವಲರಾಜ್ಯಕಾರಣಾ ನ್ನ ಪೃಷ್ಠತಃ ಕರ್ತುಮಲಂ ಮಹೋದಯಮ್ ।

ಅದೀರ್ಘಕಾಲೇ ನ ತು ದೇವಿ ಜೀವಿತೇ ವೃಣೇಽವರಾಮದ್ಯ ಮಹೀಮಧರ್ಮತಃ ॥ 62 ॥

ಪ್ರಸಾದಯನ್ನರವೃಷಭ ಸ್ಸಮಾತರಂ ಪರಾಕ್ರಮಾಜ್ಜಿಗಮಿಷುರೇವ ದಣ್ಡಕಾನ್ ।

ಅಥಾನುಜಂ ಭೃಶಮನುಶಾಸ್ಯ ದರ್ಶನಂ ಚಕಾರ ತಾಂ ಹೃದಿ ಜನನೀಂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮ್ ॥ 63 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಏಕವಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekaviṃśassargaḥ |

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |

uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 1 ||

na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |

tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2 ||

viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |

nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānassamanmathaḥ || 3 ||

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |

yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 4 ||

na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |

svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 5 ||

devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |

avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 6 ||

tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥpunarbālyamupeyuṣaḥ |

putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 7 ||

yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |

tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8 ||

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |

ka ssamartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 9 ||

nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayodhyāṃ manujarṣabha |

kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 10 ||

bharatasyātha pakṣyo vā yo vā'sya hitamicchati |

sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 11 ||

protsāhito'yaṃ kaikeyyā sa duṣṭo yadi naḥ pitā |

amitrabhūto nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi || 12 ||

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |

utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam || 13 ||

balameṣa kimāśritya hetuṃ vāpuruṣarṣabha |

dātumicchati kaikeyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava || 14 ||

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |

kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 15 ||

anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |

satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 16 ||

dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |

praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 17 ||

harāmi vīryādduḥkhaṃ te tama ssūrya ivoditaḥ |

devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 18 ||

etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |

uvāca rāmaṃ kauśalyā rudantī śokalālasā || 19 ||

bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |

yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rocate || 20 ||

na cādharmyaṃ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |

vihāya śokasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 21 ||

dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |

śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 22 ||

śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |

pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 23 ||

yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā'smyaham |

tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 24 ||

tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |

tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 25 ||

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |

ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 26 ||

tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |

brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ || 27 ||

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |

uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 28 ||

nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |

prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 29 ||

ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |

gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaścitā || 30 ||

asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |

khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ || 31 ||

jāmadgnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |

kṛttā paraśunā'raṇye piturvacanakāriṇā || 32 ||

etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |

piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam || 33 ||

na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |

etairapi kṛtaṃ devi ye mayā tava kīrtitāḥ || 34 ||

nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |

pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 35 ||

tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |

piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 36 ||

tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |

vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaśśreṣṭhassarvadhanuṣmatām || 37 ||

tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |

vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam || 38 ||

mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |

abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 39 ||

dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |

dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 40 ||

saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |

na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 41 ||

so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |

piturhivacanādvīra kaikeyyā'haṃ pracoditaḥ || 42 ||

tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |

dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 43 ||

tamevamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |

uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ || 44 ||

anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |

śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me || 45 ||

tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm |

yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam || 46 ||

śokassandhāryatāṃ māta rhṛdaye sādhu mā śucaḥ |

vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ || 47 ||

tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |

piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ || 48 ||

amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |

vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām || 49 ||

etadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ ca |

mṛteva sañjñāṃ pratilabhya devī samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca || 50 ||

yathaiva te putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmeṇa suhṛttayā ca |

na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumevam || 51 ||

kiṃ jīviteneha vinā tvayā me lokena vā kiṃ svadhayā'mṛtena |

śreyo muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mameha kṛtsnādapi jīvalokāt || 52 ||

narairivolkābhirapohyamāno mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |

bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ || 53 ||

sa mātaraṃ caiva visañjñakalpā mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |

dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ yathā sa evārhati tatra vaktum || 54 ||

ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |

mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham || 55 ||

dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |

te tatra sarve syurasaṃśayaṃ me bhāryeva vaśyā'bhimatā suputrā || 56 ||

yasmiṃstu sarve syurasanniviṣṭā dharmo yata ssyāttadupakrameta |

dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke kāmātmatā khalvapi na praśastā || 57 ||

guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krodhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt |

yadvyādiśetkāryamavekṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ || 58 ||

sa vai na śaknomi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat |

sa hyāvayostāta gururniyoge devyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ || 59 ||

tasminpunarjīvati dharmarāje viśeṣatassve pathi vartamāne |

devī mayā sārdhamito'pagacchet kathaṃ svidanyā vidhaveva nārī || 60 ||

sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni devi |

yathā samāpte punarāvrajeyaṃ yathā hi satyena punaryayātiḥ || 61 ||

yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |

adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 62 ||

prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |

athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 63 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ एकविंशस्सर्गः ।

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् ।

उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ 1 ॥

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम् ।

त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥ 2 ॥

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः ।

नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः ॥ 3 ॥

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम् ।

येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः ॥ 4 ॥

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः ।

स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ 5 ॥

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम् ।

अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात् ॥ 6 ॥

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः ।

पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ 7 ॥

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः ।

तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ 8 ॥

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।

क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ 9 ॥

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ ।

करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ 10 ॥

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति ।

सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ 11 ॥

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता ।

अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि ॥ 12 ॥

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।

उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ 13 ॥

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ ।

दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव ॥ 14 ॥

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् ।

काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ 15 ॥

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः ।

सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ 16 ॥

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति ।

प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ 17 ॥

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः ।

देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ 18 ॥

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।

उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा ॥ 19 ॥

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया ।

यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते ॥ 20 ॥

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।

विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ 21 ॥

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि ।

शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ 22 ॥

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् ।

परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ 23 ॥

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम् ।

त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ 24 ॥

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा ।

त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ 25 ॥

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् ।

अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ 26 ॥

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् ।

ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः ॥ 27 ॥

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः ।

उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ 28 ॥

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम ।

प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ 29 ॥

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा ।

गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता ॥ 30 ॥

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः ।

खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः ॥ 31 ॥

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।

कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा ॥ 32 ॥

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।

पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ 33 ॥

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम् ।

एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः ॥ 34 ॥

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये ।

पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ 35 ॥

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा ।

पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते ॥ 36 ॥

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् ।

वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ॥ 37 ॥

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।

विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥ 38 ॥

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण ।

अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ 39 ॥

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् ।

धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ 40 ॥

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा ।

न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ 41 ॥

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम् ।

पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः ॥ 42 ॥

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् ।

धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ 43 ॥

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः ।

उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः ॥ 44 ॥

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ।

शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ 45 ॥

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम् ।

ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥ 46 ॥

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः ।

वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥ 47 ॥

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया ।

पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः ॥ 48 ॥

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च ।

वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम् ॥ 49 ॥

एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च ।

मृतेव सञ्ज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥ 50 ॥

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च ।

न त्वाऽनुजानामि न मां विहाय सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम् ॥ 51 ॥

किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन ।

श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥ 52 ॥

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः ।

भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥ 53 ॥

स मातरं चैव विसञ्ज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम् ।

धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥ 54 ॥

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च ।

मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम् ॥ 55 ॥

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।

ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा ॥ 56 ॥

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत ।

द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥ 57 ॥

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात् ।

यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मं कस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥ 58 ॥

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमामकर्तुं सकलां यथावत् ।

स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे देव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः ॥ 59 ॥

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने ।

देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत् कथं स्विदन्या विधवेव नारी ॥ 60 ॥

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि ।

यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥ 61 ॥

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम् ।

अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ 62 ॥

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान् ।

अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ 63 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकविंशस्सर्गः ॥