2.21 Ayodhyakanda - Ekavimsha Sargah

ॐ

2.21 ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡ - ಏಕವಿಂಶ ಸರ್ಗಃ

Valmiki Kannada

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।

ಅಥ ಏಕವಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ।

ತಥಾ ತು ವಿಲಪನ್ತೀಂ ತಾಂ ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ರಾಮಮಾತರಮ್ ।

ಉವಾಚ ಲಕ್ಷ್ಮಣೋ ದೀನಸ್ತತ್ಕಾಲಸದೃಶಂ ವಚಃ ॥ 1 ॥

ನ ರೋಚತೇ ಮಮಾಪ್ಯೇತದಾರ್ಯೇ ಯದ್ರಾಘವೋ ವನಮ್ ।

ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ರಾಜ್ಯಶ್ರಿಯಂ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ವಾಕ್ಯವಶಂ ಗತಃ ॥ 2 ॥

ವಿಪರೀತಶ್ಚ ವೃದ್ಧಶ್ಚ ವಿಷಯೈಶ್ಚ ಪ್ರಧರ್ಷಿತಃ ।

ನೃಪಃ ಕಿಮಿವ ನ ಬ್ರೂಯಾಚ್ಚೋದ್ಯಮಾನಸ್ಸಮನ್ಮಥಃ ॥ 3 ॥

ನಾಸ್ಯಾಪರಾಧಂ ಪಶ್ಯಾಮಿ ನಾಪಿ ದೋಷಂ ತಥಾವಿಧಮ್ ।

ಯೇನ ನಿರ್ವಾಸ್ಯತೇ ರಾಷ್ಟ್ರಾದ್ವನವಾಸಾಯ ರಾಘವಃ ॥ 4 ॥

ನ ತಂ ಪಶ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ಲೋಕೇ ಪರೋಕ್ಷಮಪಿ ಯೋ ನರಃ ।

ಸ್ವಮಿತ್ರೋಽಪಿ ನಿರಸ್ತೋಽಪಿ ಯೋಽಸ್ಯ ದೋಷಮುದಾಹರೇತ್ ॥ 5 ॥

ದೇವಕಲ್ಪಮೃಜುಂ ದಾನ್ತಂ ರಿಪೂಣಾಮಪಿ ವತ್ಸಲಮ್ ।

ಅವೇಕ್ಷಮಾಣಃ ಕೋ ಧರ್ಮಂ ತ್ಯಜೇತ್ಪುತ್ರಮಕಾರಣಾತ್ ॥ 6 ॥

ತದಿದಂ ವಚನಂ ರಾಜ್ಞಃಪುನರ್ಬಾಲ್ಯಮುಪೇಯುಷಃ ।

ಪುತ್ರಃ ಕೋ ಹೃದಯೇ ಕುರ್ಯಾದ್ರಾಜವೃತ್ತಮನುಸ್ಮರನ್ ॥ 7 ॥

ಯಾವದೇವ ನ ಜಾನಾತಿ ಕಶ್ಚಿದರ್ಥಮಿಮಂ ನರಃ ।

ತಾವದೇವ ಮಯಾ ಸಾರ್ಧಮಾತ್ಮಸ್ಥಂ ಕುರು ಶಾಸನಮ್ ॥ 8 ॥

ಮಯಾ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸಧನುಷಾ ತವ ಗುಪ್ತಸ್ಯ ರಾಘವ ।

ಕ ಸ್ಸಮರ್ಥೋಽಧಿಕಂ ಕರ್ತುಂ ಕೃತಾನ್ತಸ್ಯೇವ ತಿಷ್ಠತಃ ॥ 9 ॥

ನಿರ್ಮನುಷ್ಯಾಮಿಮಾಂ ಕೃತ್ಸ್ನಾಮಯೋಧ್ಯಾಂ ಮನುಜರ್ಷಭ ।

ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ಶರೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ಯದಿ ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ ವಿಪ್ರಿಯೇ ॥ 10 ॥

ಭರತಸ್ಯಾಥ ಪಕ್ಷ್ಯೋ ವಾ ಯೋ ವಾಽಸ್ಯ ಹಿತಮಿಚ್ಛತಿ ।

ಸರ್ವಾನೇತಾನ್ವಧಿಷ್ಯಾಮಿ ಮೃದುರ್ಹಿ ಪರಿಭೂಯತೇ ॥ 11 ॥

ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿತೋಽಯಂ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ಸ ದುಷ್ಟೋ ಯದಿ ನಃ ಪಿತಾ ।

ಅಮಿತ್ರಭೂತೋ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಂ ವಧ್ಯತಾಂ ಬಧ್ಯತಾಮಪಿ ॥ 12 ॥

ಗುರೋರಪ್ಯವಲಿಪ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಮಜಾನತಃ ।

ಉತ್ಪಥಂ ಪ್ರತಿಪನ್ನಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ಭವತಿ ಶಾಸನಮ್ ॥ 13 ॥

ಬಲಮೇಷ ಕಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಹೇತುಂ ವಾಪುರುಷರ್ಷಭ ।

ದಾತುಮಿಚ್ಛತಿ ಕೈಕೇಯ್ಯೈ ರಾಜ್ಯಂ ಸ್ಥಿತಮಿದಂ ತವ ॥ 14 ॥

ತ್ವಯಾ ಚೈವ ಮಯಾ ಚೈವ ಕೃತ್ವಾ ವೈರಮನುತ್ತಮಮ್ ।

ಕಾಽಸ್ಯ ಶಕ್ತಿಶ್ಶ್ರಿಯಂ ದಾತುಂ ಭರತಾಯಾರಿಶಾಸನ ॥ 15 ॥

ಅನುರಕ್ತೋಽಸ್ಮಿ ಭಾವೇನ ಭ್ರಾತರಂ ದೇವಿ ತತ್ತ್ವತಃ ।

ಸತ್ಯೇನ ಧನುಷಾ ಚೈವ ದತ್ತೇನೇಷ್ಟೇನ ತೇ ಶಪೇ ॥ 16 ॥

ದೀಪ್ತಮಗ್ನಿಮರಣ್ಯಂ ವಾ ಯದಿ ರಾಮಃ ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯತಿ ।

ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ತತ್ರ ಮಾಂ ದೇವಿ ತ್ವಂ ಪೂರ್ವಮವಧಾರಯ ॥ 17 ॥

ಹರಾಮಿ ವೀರ್ಯಾದ್ದುಃಖಂ ತೇ ತಮ ಸ್ಸೂರ್ಯ ಇವೋದಿತಃ ।

ದೇವೀ ಪಶ್ಯತು ಮೇ ವೀರ್ಯಂ ರಾಘವಶ್ಚೈವ ಪಶ್ಯತು ॥ 18 ॥

ಏತತ್ತು ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।

ಉವಾಚ ರಾಮಂ ಕೌಶಲ್ಯಾ ರುದನ್ತೀ ಶೋಕಲಾಲಸಾ ॥ 19 ॥

ಭ್ರಾತುಸ್ತೇ ವದತಃ ಪುತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯ ಶ್ರುತಂ ತ್ವಯಾ ।

ಯದತ್ರಾನನ್ತರಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕುರುಷ್ವ ಯದಿ ರೋಚತೇ ॥ 20 ॥

ನ ಚಾಧರ್ಮ್ಯಂ ವಚ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸಪತ್ನ್ಯಾ ಮಮ ಭಾಷಿತಮ್ ।

ವಿಹಾಯ ಶೋಕಸನ್ತಪ್ತಾಂ ಗನ್ತುಮರ್ಹಸಿ ಮಾಮಿತಃ ॥ 21 ॥

ಧರ್ಮಜ್ಞ ಯದಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠೋ ಧರ್ಮಂ ಚರಿತುಮಿಚ್ಛಸಿ ।

ಶುಶ್ರೂಷ ಮಾಮಿಹಸ್ಥಸ್ತ್ವಂ ಚರ ಧರ್ಮಮನುತ್ತಮಮ್ ॥ 22 ॥

ಶುಶ್ರೂಷುರ್ಜನನೀಂ ಪುತ್ರ ಸ್ವಗೃಹೇ ನಿಯತೋ ವಸನ್ ।

ಪರೇಣ ತಪಸಾ ಯುಕ್ತಃ ಕಾಶ್ಯಪಸ್ತ್ರಿದಿವಂ ಗತಃ ॥ 23 ॥

ಯಥೈವ ರಾಜಾ ಪೂಜ್ಯಸ್ತೇ ಗೌರವೇಣ ತಥಾಽಸ್ಮ್ಯಹಮ್ ।

ತ್ವಾಂ ನಾಹಮನುಜಾನಾಮಿ ನ ಗನ್ತವ್ಯಮಿತೋ ವನಮ್ ॥ 24 ॥

ತ್ವದ್ವಿಯೋಗಾನ್ನ ಮೇ ಕಾರ್ಯಂ ಜೀವಿತೇನ ಸುಖೇನ ವಾ ।

ತ್ವಯಾ ಸಹ ಮಮ ಶ್ರೇಯಸ್ತೃಣಾನಾಮಪಿ ಭಕ್ಷಣಮ್ ॥ 25 ॥

ಯದಿ ತ್ವಂ ಯಾಸ್ಯಸಿ ವನಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮಾಂ ಶೋಕಲಾಲಸಾಮ್ ।

ಅಹಂ ಪ್ರಾಯಮಿಹಾಸಿಷ್ಯೇ ನ ಹಿ ಶಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಜೀವಿತುಮ್ ॥ 26 ॥

ತತಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸೇ ಪುತ್ರ ನಿರಯಂ ಲೋಕವಿಶ್ರುತಮ್ ।

ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಮಿವಾಧರ್ಮಾತ್ಸಮುದ್ರ ಸ್ಸರಿತಾಂ ಪತಿಃ ॥ 27 ॥

ವಿಲಪನ್ತೀಂ ತಥಾ ದೀನಾಂ ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಜನನೀಂ ತತಃ ।

ಉವಾಚ ರಾಮೋ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಚನಂ ಧರ್ಮಸಂಹಿತಮ್ ॥ 28 ॥

ನಾಸ್ತಿ ಶಕ್ತಿಃ ಪಿತುರ್ವಾಕ್ಯಂ ಸಮತಿಕ್ರಮಿತುಂ ಮಮ ।

ಪ್ರಸಾದಯೇ ತ್ವಾಂ ಶಿರಸಾ ಗನ್ತುಮಿಚ್ಛಾಮ್ಯಹಂ ವನಮ್ ॥ 29 ॥

ಋಷಿಣಾ ಚ ಪಿತುರ್ವಾಕ್ಯಂ ಕುರ್ವತಾ ವ್ರತಚಾರಿಣಾ ।

ಗೌರ್ಹತಾ ಜಾನತಾ ಧರ್ಮಂ ಕಣ್ಡುನಾಽಪಿ ವಿಪಶ್ಚಿತಾ ॥ 30 ॥

ಅಸ್ಮಾಕಂ ಚ ಕುಲೇ ಪೂರ್ವಂ ಸಗರಸ್ಯಾಜ್ಞಯಾ ಪಿತುಃ ।

ಖನದ್ಭಿಸ್ಸಾಗರೈರ್ಭೂಮಿಮವಾಪ್ತಸ್ಸುಮಹಾನ್ವಧಃ ॥ 31 ॥

ಜಾಮದ್ಗ್ನ್ಯೇನ ರಾಮೇಣ ರೇಣುಕಾ ಜನನೀ ಸ್ವಯಮ್ ।

ಕೃತ್ತಾ ಪರಶುನಾಽರಣ್ಯೇ ಪಿತುರ್ವಚನಕಾರಿಣಾ ॥ 32 ॥

ಏತೈರನ್ಯೈಶ್ಚ ಬಹುಭಿರ್ದೇವಿ ದೇವಸಮೈಃ ಕೃತಮ್ ।

ಪಿತುರ್ವಚನಮಕ್ಲೀಬಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ಪಿತುರ್ಹಿತಮ್ ॥ 33 ॥

ನ ಖಲ್ವೇತನ್ಮಯೈಕೇನ ಕ್ರಿಯತೇ ಪಿತೃಶಾಸನಮ್ ।

ಏತೈರಪಿ ಕೃತಂ ದೇವಿ ಯೇ ಮಯಾ ತವ ಕೀರ್ತಿತಾಃ ॥ 34 ॥

ನಾಹಂ ಧರ್ಮಮಪೂರ್ವಂ ತೇ ಪ್ರತಿಕೂಲಂ ಪ್ರವರ್ತಯೇ ।

ಪೂರ್ವೈರಯಮಭಿಪ್ರೇತೋ ಗತೋ ಮಾರ್ಗೋಽನುಗಮ್ಯತೇ ॥ 35 ॥

ತದೇತತ್ತು ಮಯಾ ಕಾರ್ಯಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಭುವಿ ನಾನ್ಯಥಾ ।

ಪಿತುರ್ಹಿ ವಚನಂ ಕುರ್ವನ್ನ ಕಶ್ಚಿನ್ನಾಮ ಹೀಯತೇ ॥ 36 ॥

ತಾಮೇವಮುಕ್ತ್ವಾ ಜನನೀಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಪುನರಬ್ರವೀತ್ ।

ವಾಕ್ಯಂ ವಾಕ್ಯವಿದಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಶ್ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ಸರ್ವಧನುಷ್ಮತಾಮ್ ॥ 37 ॥

ತವ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಜಾನಾಮಿ ಮಯಿ ಸ್ನೇಹಮನುತ್ತಮಮ್ ।

ವಿಕ್ರಮಂ ಚೈವ ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ತೇಜಶ್ಚ ಸುದುರಾಸದಮ್ ॥ 38 ॥

ಮಮ ಮಾತುರ್ಮಹದ್ದುಃಖಮತುಲಂ ಶುಭಲಕ್ಷಣ ।

ಅಭಿಪ್ರಾಯಮವಿಜ್ಞಾಯ ಸತ್ಯಸ್ಯ ಚ ಶಮಸ್ಯ ಚ ॥ 39 ॥

ಧರ್ಮೋ ಹಿ ಪರಮೋ ಲೋಕೇ ಧರ್ಮೇ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ।

ಧರ್ಮಸಂಶ್ರಿತಮೇತಚ್ಚ ಪಿತುರ್ವಚನಮುತ್ತಮಮ್ ॥ 40 ॥

ಸಂಶ್ರುತ್ಯ ಚ ಪಿತುರ್ವಾಕ್ಯಂ ಮಾತುರ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಾ ।

ನ ಕರ್ತವ್ಯಂ ವೃಥಾ ವೀರ ಧರ್ಮಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಾ ॥ 41 ॥

ಸೋಽಹಂ ನ ಶಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪಿತುರ್ನಿಯೋಗಮತಿವರ್ತಿತುಮ್ ।

ಪಿತುರ್ಹಿವಚನಾದ್ವೀರ ಕೈಕೇಯ್ಯಾಽಹಂ ಪ್ರಚೋದಿತಃ ॥ 42 ॥

ತದೇತಾಂ ವಿಸೃಜಾನಾರ್ಯಾಂ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮಾಶ್ರಿತಾಂ ಮತಿಮ್ ।

ಧರ್ಮಮಾಶ್ರಯ ಮಾ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಮದ್ಬುದ್ಧಿರನುಗಮ್ಯತಾಮ್ ॥ 43 ॥

ತಮೇವಮುತ್ತ್ವಾ ಸೌಹಾರ್ದಾದ್ಭ್ರಾತರಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಗ್ರಜಃ ।

ಉವಾಚ ಭೂಯಃ ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿಶ್ಶಿರಸಾನತಃ ॥ 44 ॥

ಅನುಮನ್ಯಸ್ವ ಮಾಂ ದೇವಿ ಗಮಿಷ್ಯನ್ತಮಿತೋ ವನಮ್ ।

ಶಾಪಿತಾಽಸಿ ಮಮ ಪ್ರಾಣೈಃ ಕುರು ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾನಿ ಮೇ ॥ 45 ॥

ತೀರ್ಣಪ್ರತಿಜ್ಞಶ್ಚ ವನಾತ್ಪುನರೇಷ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ಪುರೀಮ್ ।

ಯಯಾತಿರಿವ ರಾಜರ್ಷಿಃಪುರಾ ಹಿತ್ವಾ ಪುನರ್ದಿವಮ್ ॥ 46 ॥

ಶೋಕಸ್ಸನ್ಧಾರ್ಯತಾಂ ಮಾತ ರ್ಹೃದಯೇ ಸಾಧು ಮಾ ಶುಚಃ ।

ವನವಾಸಾದಿಹೈಷ್ಯಾಮಿ ಪುನಃ ಕೃತ್ವಾ ಪಿತುರ್ವಚಃ ॥ 47 ॥

ತ್ವಯಾ ಮಯಾ ಚ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಸುಮಿತ್ರಯಾ ।

ಪಿತುರ್ನಿಯೋಗೇ ಸ್ಥಾತವ್ಯಮೇಷ ಧರ್ಮಸ್ಸನಾತನಃ ॥ 48 ॥

ಅಮ್ಬ ಸಂಹೃತ್ಯ ಸಮ್ಭಾರಾನ್ ದುಃಖಂ ಹೃದಿ ನಿಗೃಹ್ಯ ಚ ।

ವನವಾಸಕೃತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಮಮ ಧರ್ಮ್ಯಾಽನು ವರ್ತ್ಯತಾಮ್ ॥ 49 ॥

ಏತದ್ವಚಸ್ತಸ್ಯ ನಿಶಮ್ಯ ಮಾತಾ ಸುಧರ್ಮ್ಯಮವ್ಯಗ್ರಮವಿಕ್ಲಬಂ ಚ ।

ಮೃತೇವ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ ದೇವೀ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ರಾಮಂ ಪುನರಿತ್ಯುವಾಚ ॥ 50 ॥

ಯಥೈವ ತೇ ಪುತ್ರ ಪಿತಾ ತಥಾಽಹಂ ಗುರು ಸ್ಸ್ವಧರ್ಮೇಣ ಸುಹೃತ್ತಯಾ ಚ ।

ನ ತ್ವಾಽನುಜಾನಾಮಿ ನ ಮಾಂ ವಿಹಾಯ ಸುದುಃಖಿತಾಮರ್ಹಸಿ ಗನ್ತುಮೇವಮ್ ॥ 51 ॥

ಕಿಂ ಜೀವಿತೇನೇಹ ವಿನಾ ತ್ವಯಾ ಮೇ ಲೋಕೇನ ವಾ ಕಿಂ ಸ್ವಧಯಾಽಮೃತೇನ ।

ಶ್ರೇಯೋ ಮುಹೂರ್ತಂ ತವ ಸನ್ನಿಧಾನಂ ಮಮೇಹ ಕೃತ್ಸ್ನಾದಪಿ ಜೀವಲೋಕಾತ್ ॥ 52 ॥

ನರೈರಿವೋಲ್ಕಾಭಿರಪೋಹ್ಯಮಾನೋ ಮಹಾಗಜೋಽಧ್ವಾನಮನುಪ್ರವಿಷ್ಟಃ ।

ಭೂಯಃ ಪ್ರಜಜ್ವಾಲ ವಿಲಾಪಮೇವಂ ನಿಶಮ್ಯ ರಾಮಃ ಕರುಣಂ ಜನನ್ಯಾಃ ॥ 53 ॥

ಸ ಮಾತರಂ ಚೈವ ವಿಸಞ್ಜ್ಞಕಲ್ಪಾ ಮಾರ್ತಂ ಚ ಸೌಮಿತ್ರಿಮಭಿಪ್ರತಪ್ತಮ್ ।

ಧರ್ಮೇ ಸ್ಥಿತೋ ಧರ್ಮ್ಯಮುವಾಚ ವಾಕ್ಯಂ ಯಥಾ ಸ ಏವಾರ್ಹತಿ ತತ್ರ ವಕ್ತುಮ್ ॥ 54 ॥

ಅಹಂ ಹಿ ತೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನಿತ್ಯಮೇವ ಜಾನಾಮಿ ಭಕ್ತಿಂ ಚ ಪರಾಕ್ರಮಂ ಚ ।

ಮಮ ತ್ವಭಿಪ್ರಾಯಮಸನ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಸಹಾಭ್ಯರ್ದಸಿ ಮಾಂ ಸುದುಃಖಮ್ ॥ 55 ॥

ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಾಃ ಖಲು ತಾತ ಲೋಕೇ ಸಮೀಕ್ಷಿತಾ ಧರ್ಮಫಲೋದಯೇಷು ।

ತೇ ತತ್ರ ಸರ್ವೇ ಸ್ಯುರಸಂಶಯಂ ಮೇ ಭಾರ್ಯೇವ ವಶ್ಯಾಽಭಿಮತಾ ಸುಪುತ್ರಾ ॥ 56 ॥

ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಸರ್ವೇ ಸ್ಯುರಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಾ ಧರ್ಮೋ ಯತ ಸ್ಸ್ಯಾತ್ತದುಪಕ್ರಮೇತ ।

ದ್ವೇಷ್ಯೋ ಭವತ್ಯರ್ಥಪರೋ ಹಿ ಲೋಕೇ ಕಾಮಾತ್ಮತಾ ಖಲ್ವಪಿ ನ ಪ್ರಶಸ್ತಾ ॥ 57 ॥

ಗುರುಶ್ಚ ರಾಜಾ ಚ ಪಿತಾ ಚ ವೃದ್ಧಃ ಕ್ರೋಧಾತ್ಪ್ರಹರ್ಷಾದ್ಯದಿ ವಾಽಪಿ ಕಾಮಾತ್ ।

ಯದ್ವ್ಯಾದಿಶೇತ್ಕಾರ್ಯಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಧರ್ಮಂ ಕಸ್ತನ್ನ ಕುರ್ಯಾದನೃಶಂಸವೃತ್ತಿಃ ॥ 58 ॥

ಸ ವೈ ನ ಶಕ್ನೋಮಿ ಪಿತುಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಮಿಮಾಮಕರ್ತುಂ ಸಕಲಾಂ ಯಥಾವತ್ ।

ಸ ಹ್ಯಾವಯೋಸ್ತಾತ ಗುರುರ್ನಿಯೋಗೇ ದೇವ್ಯಾಶ್ಚ ಭರ್ತಾ ಸ ಗತಿ ಸ್ಸಧರ್ಮಃ ॥ 59 ॥

ತಸ್ಮಿನ್ಪುನರ್ಜೀವತಿ ಧರ್ಮರಾಜೇ ವಿಶೇಷತಸ್ಸ್ವೇ ಪಥಿ ವರ್ತಮಾನೇ ।

ದೇವೀ ಮಯಾ ಸಾರ್ಧಮಿತೋಽಪಗಚ್ಛೇತ್ ಕಥಂ ಸ್ವಿದನ್ಯಾ ವಿಧವೇವ ನಾರೀ ॥ 60 ॥

ಸಾ ಮಾಽನುಮನ್ಯಸ್ವ ವನಂ ವ್ರಜನ್ತಂ ಕುರುಷ್ವ ನ ಸ್ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾನಿ ದೇವಿ ।

ಯಥಾ ಸಮಾಪ್ತೇ ಪುನರಾವ್ರಜೇಯಂ ಯಥಾ ಹಿ ಸತ್ಯೇನ ಪುನರ್ಯಯಾತಿಃ ॥ 61 ॥

ಯಶೋ ಹ್ಯಹಂ ಕೇವಲರಾಜ್ಯಕಾರಣಾ ನ್ನ ಪೃಷ್ಠತಃ ಕರ್ತುಮಲಂ ಮಹೋದಯಮ್ ।

ಅದೀರ್ಘಕಾಲೇ ನ ತು ದೇವಿ ಜೀವಿತೇ ವೃಣೇಽವರಾಮದ್ಯ ಮಹೀಮಧರ್ಮತಃ ॥ 62 ॥

ಪ್ರಸಾದಯನ್ನರವೃಷಭ ಸ್ಸಮಾತರಂ ಪರಾಕ್ರಮಾಜ್ಜಿಗಮಿಷುರೇವ ದಣ್ಡಕಾನ್ ।

ಅಥಾನುಜಂ ಭೃಶಮನುಶಾಸ್ಯ ದರ್ಶನಂ ಚಕಾರ ತಾಂ ಹೃದಿ ಜನನೀಂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮ್ ॥ 63 ॥

ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಏಕವಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekaviṃśassargaḥ |

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |

uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 1 ||

na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |

tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2 ||

viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |

nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānassamanmathaḥ || 3 ||

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |

yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 4 ||

na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |

svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 5 ||

devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |

avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 6 ||

tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥpunarbālyamupeyuṣaḥ |

putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 7 ||

yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |

tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8 ||

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |

ka ssamartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 9 ||

nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayodhyāṃ manujarṣabha |

kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 10 ||

bharatasyātha pakṣyo vā yo vā'sya hitamicchati |

sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 11 ||

protsāhito'yaṃ kaikeyyā sa duṣṭo yadi naḥ pitā |

amitrabhūto nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi || 12 ||

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |

utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam || 13 ||

balameṣa kimāśritya hetuṃ vāpuruṣarṣabha |

dātumicchati kaikeyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava || 14 ||

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |

kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 15 ||

anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |

satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 16 ||

dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |

praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 17 ||

harāmi vīryādduḥkhaṃ te tama ssūrya ivoditaḥ |

devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 18 ||

etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |

uvāca rāmaṃ kauśalyā rudantī śokalālasā || 19 ||

bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |

yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rocate || 20 ||

na cādharmyaṃ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |

vihāya śokasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 21 ||

dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |

śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 22 ||

śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |

pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 23 ||

yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā'smyaham |

tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 24 ||

tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |

tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 25 ||

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |

ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 26 ||

tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |

brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ || 27 ||

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |

uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 28 ||

nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |

prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 29 ||

ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |

gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaścitā || 30 ||

asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |

khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ || 31 ||

jāmadgnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |

kṛttā paraśunā'raṇye piturvacanakāriṇā || 32 ||

etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |

piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam || 33 ||

na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |

etairapi kṛtaṃ devi ye mayā tava kīrtitāḥ || 34 ||

nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |

pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 35 ||

tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |

piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 36 ||

tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |

vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaśśreṣṭhassarvadhanuṣmatām || 37 ||

tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |

vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam || 38 ||

mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |

abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 39 ||

dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |

dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 40 ||

saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |

na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 41 ||

so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |

piturhivacanādvīra kaikeyyā'haṃ pracoditaḥ || 42 ||

tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |

dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 43 ||

tamevamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |

uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ || 44 ||

anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |

śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me || 45 ||

tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm |

yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam || 46 ||

śokassandhāryatāṃ māta rhṛdaye sādhu mā śucaḥ |

vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ || 47 ||

tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |

piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ || 48 ||

amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |

vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām || 49 ||

etadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ ca |

mṛteva sañjñāṃ pratilabhya devī samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca || 50 ||

yathaiva te putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmeṇa suhṛttayā ca |

na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumevam || 51 ||

kiṃ jīviteneha vinā tvayā me lokena vā kiṃ svadhayā'mṛtena |

śreyo muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mameha kṛtsnādapi jīvalokāt || 52 ||

narairivolkābhirapohyamāno mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |

bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ || 53 ||

sa mātaraṃ caiva visañjñakalpā mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |

dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ yathā sa evārhati tatra vaktum || 54 ||

ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |

mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham || 55 ||

dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |

te tatra sarve syurasaṃśayaṃ me bhāryeva vaśyā'bhimatā suputrā || 56 ||

yasmiṃstu sarve syurasanniviṣṭā dharmo yata ssyāttadupakrameta |

dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke kāmātmatā khalvapi na praśastā || 57 ||

guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krodhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt |

yadvyādiśetkāryamavekṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ || 58 ||

sa vai na śaknomi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat |

sa hyāvayostāta gururniyoge devyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ || 59 ||

tasminpunarjīvati dharmarāje viśeṣatassve pathi vartamāne |

devī mayā sārdhamito'pagacchet kathaṃ svidanyā vidhaveva nārī || 60 ||

sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni devi |

yathā samāpte punarāvrajeyaṃ yathā hi satyena punaryayātiḥ || 61 ||

yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |

adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 62 ||

prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |

athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 63 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||