ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਰਾਮੋ ਧਰ੍ਮਭृਤਾਂ ਵਰਃ ।
ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਮ੍ ॥ 1 ॥
ਯਦਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਵਰ੍षਤੇ ਵਰ੍षਂ ਨ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਭਵੇਤ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ।
ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਵਾ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਤਿਮਿਰਂ ਨਭਃ ॥ 2 ॥
ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪृਥਿਵੀਂ ਸੌਮ੍ਯ ਨਿਰ੍ਮਲਾਮ੍ ।
ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਧੋ ਵਾऽਪਿ ਮਿਤ੍ਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪਰਨ੍ਤਪ ॥ 3 ॥
ਏਵਂ ਤ੍ਵਯਿ ਨ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਭਵੇਦ੍ਯਤ੍ਸੌਮ੍ਯ ਸ਼ੋਭਨਮ੍ ।
ਜਾਨਾਮ੍ਯਹਂ ਤ੍ਵਾਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਤਤਂ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਨਮ੍ ॥ 4 ॥
ਤ੍ਵਤ੍ਸਨਾਥਃ ਸਖੇ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਜੇਤਾऽਸ੍ਮਿ ਸਕਲਾਨਰੀਨ੍ ।
ਤ੍ਵਮੇਵ ਮੇ ਸੁਹृਤਨ੍ਮਿਤ੍ਰਂ ਸਾਹਾਯ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ॥ 5 ॥
ਜਹਾਰਾਤ੍ਮਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਵੈਦੇਹੀਂ ਰਾਕ੍षਸਾਧਮਃ ।
ਵਞ੍ਚਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪੌਲੋਮੀਮਨੁਹ੍ਲਾਦੋ ਯਥਾ ਸ਼ਚੀਮ੍ ॥ 6 ॥
ਨ ਚਿਰਾਤ੍ਤਂ ਹਨਿष੍ਯਾਮਿ ਰਾਵਣਂ ਨਿਸ਼ਿਤੈਸ਼੍ਸ਼ਰੈਃ ।
ਪੌਲੋਮ੍ਯਾਃ ਪਿਤਰਂ ਦृਪ੍ਤਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਰਿਵਾऽਹਵੇ ॥ 7 ॥
ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਰਜਸ੍ਸਮਭਿਵਰ੍ਤਤ ।
ਉष੍ਣਾਂ ਤੀਵ੍ਰਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੋਸ਼੍ਛਾਦਯਦ੍ਗਗਨੇ ਪ੍ਰਭਾਮ੍ ॥ 8 ॥
ਦਿਸ਼ਃ ਪਰ੍ਯਾਕੁਲਾਸ਼੍ਚਾਸਨ੍ਰਜਸਾ ਤੇਨ ਮੂਰ੍ਛਤਾ ।
ਚਚਾਲ ਚ ਮਹੀ ਸਰ੍ਵਾ ਸਸ਼ੈਲਵਨਕਾਨਨਾ ॥ 9 ॥
ਤਤੋ ਨਗੇਨ੍ਦ੍ਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ੈਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣਦਂष੍ਟ੍ਰੈਰ੍ਮਹਾਬਲੈਃ ।
ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਸਞ੍ਛਾਦਿਤਾ ਭੂਮਿਰਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯੈਃ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮੈਃ ॥ 10 ॥
ਨਿਮੇषਾਨ੍ਤਰਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤਤਸ੍ਤੈਰ੍ਹਰਿਯੂਥਪੈਃ ।
ਕੋਟੀਸ਼ਤਪਰੀਵਾਰੈਃ ਕਾਮਰੂਪਿਭਿਰਾਵृਤਾ ॥ 11 ॥
ਨਾਦੇਯੈਃ ਪਾਰ੍ਵਤੀਯੈਸ਼੍ਚ ਸਾਮੁਦ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਮਹਾਬਲੈਃ ।
ਹਰਿਭਿਰ੍ਮੇਘਨਿਰ੍ਹ੍ਰਾਦੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਨਚਾਰਿਭਿਃ ॥ 12 ॥
ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਸ਼ਿਗੌਰੈਸ਼੍ਚ ਵਾਨਰੈਃ ।
ਪਦ੍ਮਕੇਸਰਵਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵੇਤੈਰ੍ਮੇਰੁਕृਤਾਲਯੈਃ ॥ 13 ॥
ਕੋਟੀਸਹਸ੍ਰੈਰ੍ਦਸ਼ਭਿਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਪਰਿਵृਤਸ੍ਤਦਾ ।
ਵੀਰਸ਼੍ਸ਼ਤਵਲਿਰ੍ਨਾਮ ਵਾਨਰਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਦृਸ਼੍ਯਤ ॥ 14 ॥
ਤਤਃ ਕਾਞ੍ਚਨਸ਼ੈਲਾਭਸ੍ਤਾਰਾਯਾ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ਪਿਤਾ ।
ਅਨੇਕੈਰ੍ਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰੈਃ ਕੋਟਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਦृਸ਼੍ਯਤ ॥ 15 ॥
ਤਥਾऽਪਰੇਣ ਕੋਟੀਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ।
ਪਿਤਾ ਰੁਮਾਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰੋ ਵਿਭੁਃ ॥ 16 ॥
ਪਦ੍ਮਕੇਸਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਸ੍ਤਰੁਣਾਰ੍ਕਨਿਭਾਨਨਃ ।
ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ਵਾਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਸਰ੍ਵਵਾਨਰਸਤ੍ਤਮਃ ॥ 17 ॥
ਅਨੇਕੈਰ੍ਬਹੁਸਾਹਸ੍ਰੈਰ੍ਵਾਨਰਾਣਾਂ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ।
ਪਿਤਾ ਹਨੁਮਤਸ਼੍ਰਸ਼ੀਮਾਨ੍ਕੇਸਰੀ ਪ੍ਰਤ੍ਯਦृਸ਼੍ਯਤ ॥ 18 ॥
ਗੋਲਾਙ੍ਗੂਲਮਹਾਰਾਜੋ ਗਵਾਕ੍षੋ ਭੀਮਵਿਕ੍ਰਮਃ ।
ਵृਤਃ ਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰੇਣ ਵਾਨਰਾਣਾਮਦृਸ਼੍ਯਤ ॥ 19 ॥
ऋਕ੍षਾਣਾਂ ਭੀਮਵੇਗਾਨਾਂ ਧੂਮ੍ਰਸ਼੍ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਿਬਰ੍ਹਣਃ ।
ਵृਤਃ ਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਭਿਵਰ੍ਤਤ ॥ 20 ॥
ਮਹਾਚਲਨਿਭੈਰ੍ਘੋਰੈਃ ਪਨਸੋ ਨਾਮ ਯੂਥਪਃ ।
ਆਜਗਾਮ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਸ੍ਤਿਸृਭਿਃ ਕੋਟਿਭਿਰ੍ਵृਤਃ ॥ 21 ॥
ਨੀਲਾਞ੍ਜਨਚਯਾਕਾਰੋ ਨੀਲੋ ਨਾਮਾऽਥ ਯੂਥਪਃ ।
ਅਦृਸ਼੍ਯਤ ਮਹਾਕਾਯਃ ਕੋਟਿਭਿਰ੍ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਵृਤਃ ॥ 22 ॥
ਤਤਃ ਕਾਞ੍ਚਨਸ਼ੈਲਾਭੋ ਗਵਯੋ ਨਾਮ ਯੂਥਪਃ ।
ਆਜਗਾਮ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚਭਿਃ ਕੋਟਿਭਿਰ੍ਵृਤਃ ॥ 23 ॥
ਦਰੀਮੁਖਸ਼੍ਚ ਬਲਵਾਨ੍ਯੂਥਪੋऽਭ੍ਯਾਯਯੌ ਤਦਾ ।
ਵृਤਃ ਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰੇਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 24 ॥
ਮੈਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਦਸ਼੍ਚੋਭਾਵਸ਼੍ਵਿਪੁਤ੍ਰੌ ਮਹਾਬਲੌ ।
ਕੋਟਿਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰੇਣ ਵਾਨਰਾਣਾਮਦृਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 25 ॥
ਗਜਸ਼੍ਚ ਬਲਵਾਨ੍ ਵੀਰਃ ਕੋਟਿਭਿਸ੍ਤਿਸृਭਿਰ੍ਵृਤਃ ।
ਆਜਗਾਮ ਮਹਾਤੇਜਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਸਮੀਪਤਃ ॥ 26 ॥
ऋਕ੍षਰਾਜੋ ਮਹਾਤੇਜਾ ਜਾਮ੍ਬਵਾਨ੍ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ ।
ਕੋਟਿਭਿਰ੍ਦਸ਼ਭਿਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਵਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 27 ॥
ਰੁਮਣ੍ਵਾਨ੍ਨਾਮ ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਵਾਨਰੋ ਵਾਨਰੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।
ਆਯਯੌ ਬਲਵਾਂਸ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਕੋਟੀਸ਼ਤਸਮਾਵृਤਃ ॥ 28 ॥
ਤਤਃ ਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਸ਼ਤੇਨ ਚ ।
ਪृष੍ਠਤੋऽਨੁਗਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਹਰਿਭਿਰ੍ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਃ ॥ 29 ॥
ਤਤਃ ਪਦ੍ਮਸਹਸ੍ਰੇਣ ਵृਤਸ਼੍ਸ਼ਙ੍ਕੁਸ਼ਤੇਨ ਚ ।
ਯੁਵਰਾਜੋऽਙ੍ਗਦਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਪਿਤृਤੁਲ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮਃ ॥ 30 ॥
ਤਤਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ਯੁਤਿਸ੍ਤਾਰੋ ਹਰਿਰ੍ਭੀਮਪਰਾਕ੍ਰਮਃ ।
ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਹਰਿਕੋਟੀਭਿਰ੍ਦੂਰਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਦृਸ਼੍ਯਤ ॥ 31 ॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਨੁਃ ਕਪਿਰ੍ਵੀਰੋ ਯੂਥਪਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਦृਸ਼੍ਯਤ ।
ਏਕਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਕੋਟੀਨਾਮੀਸ਼੍ਵਰਸ੍ਤੈਸ੍ਸਮਾਵृਤਃ ॥ 32 ॥
ਤਤੋ ਰਮ੍ਭਸ੍ਤ੍ਵਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਸਨ੍ਨਿਭਃ ।
ਅਯੁਤੇਨਾਵृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਸ਼ਤੇਨ ਚ ॥ 33 ॥
ਤਤੋ ਯੂਥਪਤਿਰ੍ਵੀਰੋ ਦੁਰ੍ਮੁਖੋ ਨਾਮ ਵਾਨਰਃ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਦृਸ਼੍ਯਤ ਕੋਟੀਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਵृਤੋ ਬਲੀ ॥ 34 ॥
ਕੈਲਾਸਸ਼ਿਖਰਾਕਾਰੈਰ੍ਵਾਨਰੈਰ੍ਭੀਮਵਿਕ੍ਰਮੈਃ ।
ਵृਤਃ ਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰੇਣ ਹਨੁਮਾਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਦृਸ਼੍ਯਤ ॥ 35 ॥
ਨਲਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਸ੍ਸਂਵृਤੋ ਦ੍ਰੁਮਵਾਸਿਭਿਃ ।
ਕੋਟੀਸ਼ਤੇਨ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਸ਼ਤੇਨ ਚ ॥ 36 ॥
ਤਤੋ ਦਧਿਮੁਖਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਕੋਟਿਭਿਰ੍ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਵृਤਃ ।
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਭਿਮਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 37 ॥
ਸ਼ਰਭਃ ਕੁਮੁਦੋ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਵਾਨਰੋ ਰਂਹ ਏਵ ਚ ।
ਏਤੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਚ ਬਹਵੋ ਵਾਨਰਾਃ ਕਾਮਰੂਪਿਣਃ ॥ 38 ॥
ਆਵृਤ੍ਯ ਪृਥਿਵੀਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਪਰ੍ਵਤਾਂਸ਼੍ਚ ਵਨਾਨਿ ਚ ।
ਯੂਥਪਾ ਸ੍ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਸ੍ਤੇषਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ 39 ॥
ਆਗਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਵਾਨਰਾਃ ।
ਆਪ੍ਲਵਨ੍ਤਃ ਪ੍ਲਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਗਰ੍ਜਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਾਃ ।
ਅਭ੍ਯਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਸੂਰ੍ਯਮਭ੍ਰਗਣਾ ਇਵ ॥ 40 ॥
ਕੁਰ੍ਵਾਣਾ ਬਹੁਸ਼ਬ੍ਦਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਹृष੍ਟਾ ਬਾਹੁਸ਼ਾਲਿਨਃ ।
ਸ਼ਿਰੋਭਿਰ੍ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵਾਯ ਨ੍ਯਵੇਦਯਨ੍ ॥ 41 ॥
ਅਪਰੇ ਵਾਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਸ੍ਸਙ੍ਗਮ੍ਯ ਚ ਯਥੋਚਿਤਮ੍ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵੇਣ ਸਮਾਗਮ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਯ ਸ੍ਤਦਾ ॥ 42 ॥
ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਤ੍ਵਰਿਤੋ ਰਾਮੇ ਸਰ੍ਵਾਂਸ੍ਤਾਂ ਵਾਨਰਰਰ੍षਭਾਨ੍ ।
ਨਿਵੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 43 ॥
ਯਥਾਸੁਖਂ ਪਰ੍ਵਤਨਿਝਰੇषੁ ਵਨੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਚ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ।
ਨਿਵੇਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਧਿਵਦ੍ਬਲਾਨਿ ਬਲਂ ਬਲਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤੁਮੀष੍ਟੇ ॥ 44 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonacatvāriṃśassargaḥ |
iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bāhubhyāṃ sampariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim || 1 ||
yadindro varṣate varṣaṃ na taccitraṃ bhavetkvacit |
ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryādvitimiraṃ nabhaḥ || 2 ||
candramā raśmibhiḥ kuryātpṛthivīṃ saumya nirmalām |
tvadvidho vā'pi mitrāṇāṃ pratikuryātparantapa || 3 ||
evaṃ tvayi na taccitraṃ bhavedyatsaumya śobhanam |
jānāmyahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam || 4 ||
tvatsanāthaḥ sakhe saṅkhye jetā'smi sakalānarīn |
tvameva me suhṛtanmitraṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi || 5 ||
jahārātmavināśāya vaidehīṃ rākṣasādhamaḥ |
vañcayitvā tu paulomīmanuhlādo yathā śacīm || 6 ||
na cirāttaṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiśśaraiḥ |
paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakraturivā'have || 7 ||
etasminnantare caiva rajassamabhivartata |
uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśośchādayadgagane prabhām || 8 ||
diśaḥ paryākulāścāsanrajasā tena mūrchatā |
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā || 9 ||
tato nagendrasaṅkāśaistīkṣṇadaṃṣṭrairmahābalaiḥ |
kṛtsnā sañchāditā bhūmirasaṅkhyeyaiḥ plavaṅgamaiḥ || 10 ||
nimeṣāntaramātreṇa tatastairhariyūthapaiḥ |
koṭīśataparīvāraiḥ kāmarūpibhirāvṛtā || 11 ||
nādeyaiḥ pārvatīyaiśca sāmudraiśca mahābalaiḥ |
haribhirmeghanirhrādairanyaiśca vanacāribhiḥ || 12 ||
taruṇādityavarṇaiśca śaśigauraiśca vānaraiḥ |
padmakesaravarṇaiśca śvetairmerukṛtālayaiḥ || 13 ||
koṭīsahasrairdaśabhiḥ śrīmānparivṛtastadā |
vīraśśatavalirnāma vānaraḥ pratyadṛśyata || 14 ||
tataḥ kāñcanaśailābhastārāyā vīryavānpitā |
anekairdaśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata || 15 ||
tathā'pareṇa koṭīnāṃ sahasreṇa samanvitaḥ |
pitā rumāyā samprāptassugrīvaśvaśuro vibhuḥ || 16 ||
padmakesarasaṅkāśastaruṇārkanibhānanaḥ |
buddhimānvānaraśreṣṭhassarvavānarasattamaḥ || 17 ||
anekairbahusāhasrairvānarāṇāṃ samanvitaḥ |
pitā hanumataśraśīmānkesarī pratyadṛśyata || 18 ||
golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyata || 19 ||
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraśśatrunibarhaṇaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata || 20 ||
mahācalanibhairghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 21 ||
nīlāñjanacayākāro nīlo nāmā'tha yūthapaḥ |
adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 22 ||
tataḥ kāñcanaśailābho gavayo nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryaḥ pañcabhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 23 ||
darīmukhaśca balavānyūthapo'bhyāyayau tadā |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samupasthitaḥ || 24 ||
maindaśca dvividaścobhāvaśviputrau mahābalau |
koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyatām || 25 ||
gajaśca balavān vīraḥ koṭibhistisṛbhirvṛtaḥ |
ājagāma mahātejā sugrīvasya samīpataḥ || 26 ||
ṛkṣarājo mahātejā jāmbavānnāma nāmataḥ |
koṭibhirdaśabhiḥ prāptaḥ sugrīvasya vaśe sthitaḥ || 27 ||
rumaṇvānnāma vikrānto vānaro vānareśvaram |
āyayau balavāṃstūrṇaṃ koṭīśatasamāvṛtaḥ || 28 ||
tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca |
pṛṣṭhato'nugataḥ prāpto haribhirgandhamādanaḥ || 29 ||
tataḥ padmasahasreṇa vṛtaśśaṅkuśatena ca |
yuvarājo'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ || 30 ||
tatastārādyutistāro harirbhīmaparākramaḥ |
pañcabhirharikoṭībhirdūrataḥ pratyadṛśyata || 31 ||
indrajānuḥ kapirvīro yūthapaḥ pratyadṛśyata |
ekādaśānāṃ koṭīnāmīśvarastaissamāvṛtaḥ || 32 ||
tato rambhastvanuprāptastaruṇādityasannibhaḥ |
ayutenāvṛtaścaiva sahasreṇa śatena ca || 33 ||
tato yūthapatirvīro durmukho nāma vānaraḥ |
pratyadṛśyata koṭībhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī || 34 ||
kailāsaśikharākārairvānarairbhīmavikramaiḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumānpratyadṛśyata || 35 ||
nalaścāpi mahāvīryassaṃvṛto drumavāsibhiḥ |
koṭīśatena samprāptassahasreṇa śatena ca || 36 ||
tato dadhimukhaśrīmānkoṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
samprāpto'bhimatastasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 37 ||
śarabhaḥ kumudo vahnirvānaro raṃha eva ca |
ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ || 38 ||
āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca |
yūthapā ssamanuprāptā steṣāṃ saṅkhyā na vidyate || 39 ||
āgatāśca viśiṣṭāśca pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ |
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ |
abhyavartanta sugrīvaṃ sūryamabhragaṇā iva || 40 ||
kurvāṇā bahuśabdāṃśca prahṛṣṭā bāhuśālinaḥ |
śirobhirvānarendrāya sugrīvāya nyavedayan || 41 ||
apare vānaraśreṣṭhāssaṅgamya ca yathocitam |
sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalaya stadā || 42 ||
sugrīvastvarito rāme sarvāṃstāṃ vānarararṣabhān |
nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalirabravīt || 43 ||
yathāsukhaṃ parvatanijhareṣu vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ |
niveśayitvā vidhivadbalāni balaṃ balajñaḥ pratipattumīṣṭe || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonacatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ एकोनचत्वारिंशस्सर्गः ।
इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम् ॥ 1 ॥
यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भवेत्क्वचित् ।
आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद्वितिमिरं नभः ॥ 2 ॥
चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात्पृथिवीं सौम्य निर्मलाम् ।
त्वद्विधो वाऽपि मित्राणां प्रतिकुर्यात्परन्तप ॥ 3 ॥
एवं त्वयि न तच्चित्रं भवेद्यत्सौम्य शोभनम् ।
जानाम्यहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम् ॥ 4 ॥
त्वत्सनाथः सखे सङ्ख्ये जेताऽस्मि सकलानरीन् ।
त्वमेव मे सुहृतन्मित्रं साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ 5 ॥
जहारात्मविनाशाय वैदेहीं राक्षसाधमः ।
वञ्चयित्वा तु पौलोमीमनुह्लादो यथा शचीम् ॥ 6 ॥
न चिरात्तं हनिष्यामि रावणं निशितैश्शरैः ।
पौलोम्याः पितरं दृप्तं शतक्रतुरिवाऽहवे ॥ 7 ॥
एतस्मिन्नन्तरे चैव रजस्समभिवर्तत ।
उष्णां तीव्रां सहस्रांशोश्छादयद्गगने प्रभाम् ॥ 8 ॥
दिशः पर्याकुलाश्चासन्रजसा तेन मूर्छता ।
चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना ॥ 9 ॥
ततो नगेन्द्रसङ्काशैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाबलैः ।
कृत्स्ना सञ्छादिता भूमिरसङ्ख्येयैः प्लवङ्गमैः ॥ 10 ॥
निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः ।
कोटीशतपरीवारैः कामरूपिभिरावृता ॥ 11 ॥
नादेयैः पार्वतीयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः ।
हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनचारिभिः ॥ 12 ॥
तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः ।
पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्मेरुकृतालयैः ॥ 13 ॥
कोटीसहस्रैर्दशभिः श्रीमान्परिवृतस्तदा ।
वीरश्शतवलिर्नाम वानरः प्रत्यदृश्यत ॥ 14 ॥
ततः काञ्चनशैलाभस्ताराया वीर्यवान्पिता ।
अनेकैर्दशसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत ॥ 15 ॥
तथाऽपरेण कोटीनां सहस्रेण समन्वितः ।
पिता रुमाया सम्प्राप्तस्सुग्रीवश्वशुरो विभुः ॥ 16 ॥
पद्मकेसरसङ्काशस्तरुणार्कनिभाननः ।
बुद्धिमान्वानरश्रेष्ठस्सर्ववानरसत्तमः ॥ 17 ॥
अनेकैर्बहुसाहस्रैर्वानराणां समन्वितः ।
पिता हनुमतश्रशीमान्केसरी प्रत्यदृश्यत ॥ 18 ॥
गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः ।
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यत ॥ 19 ॥
ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रश्शत्रुनिबर्हणः ।
वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत ॥ 20 ॥
महाचलनिभैर्घोरैः पनसो नाम यूथपः ।
आजगाम महावीर्यस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः ॥ 21 ॥
नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामाऽथ यूथपः ।
अदृश्यत महाकायः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ॥ 22 ॥
ततः काञ्चनशैलाभो गवयो नाम यूथपः ।
आजगाम महावीर्यः पञ्चभिः कोटिभिर्वृतः ॥ 23 ॥
दरीमुखश्च बलवान्यूथपोऽभ्याययौ तदा ।
वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समुपस्थितः ॥ 24 ॥
मैन्दश्च द्विविदश्चोभावश्विपुत्रौ महाबलौ ।
कोटिकोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यताम् ॥ 25 ॥
गजश्च बलवान् वीरः कोटिभिस्तिसृभिर्वृतः ।
आजगाम महातेजा सुग्रीवस्य समीपतः ॥ 26 ॥
ऋक्षराजो महातेजा जाम्बवान्नाम नामतः ।
कोटिभिर्दशभिः प्राप्तः सुग्रीवस्य वशे स्थितः ॥ 27 ॥
रुमण्वान्नाम विक्रान्तो वानरो वानरेश्वरम् ।
आययौ बलवांस्तूर्णं कोटीशतसमावृतः ॥ 28 ॥
ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च ।
पृष्ठतोऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर्गन्धमादनः ॥ 29 ॥
ततः पद्मसहस्रेण वृतश्शङ्कुशतेन च ।
युवराजोऽङ्गदः प्राप्तः पितृतुल्यपराक्रमः ॥ 30 ॥
ततस्ताराद्युतिस्तारो हरिर्भीमपराक्रमः ।
पञ्चभिर्हरिकोटीभिर्दूरतः प्रत्यदृश्यत ॥ 31 ॥
इन्द्रजानुः कपिर्वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत ।
एकादशानां कोटीनामीश्वरस्तैस्समावृतः ॥ 32 ॥
ततो रम्भस्त्वनुप्राप्तस्तरुणादित्यसन्निभः ।
अयुतेनावृतश्चैव सहस्रेण शतेन च ॥ 33 ॥
ततो यूथपतिर्वीरो दुर्मुखो नाम वानरः ।
प्रत्यदृश्यत कोटीभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली ॥ 34 ॥
कैलासशिखराकारैर्वानरैर्भीमविक्रमैः ।
वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान्प्रत्यदृश्यत ॥ 35 ॥
नलश्चापि महावीर्यस्संवृतो द्रुमवासिभिः ।
कोटीशतेन सम्प्राप्तस्सहस्रेण शतेन च ॥ 36 ॥
ततो दधिमुखश्रीमान्कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।
सम्प्राप्तोऽभिमतस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ 37 ॥
शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रंह एव च ।
एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः ॥ 38 ॥
आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च ।
यूथपा स्समनुप्राप्ता स्तेषां सङ्ख्या न विद्यते ॥ 39 ॥
आगताश्च विशिष्टाश्च पृथिव्यां सर्ववानराः ।
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यमभ्रगणा इव ॥ 40 ॥
कुर्वाणा बहुशब्दांश्च प्रहृष्टा बाहुशालिनः ।
शिरोभिर्वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन् ॥ 41 ॥
अपरे वानरश्रेष्ठास्सङ्गम्य च यथोचितम् ।
सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलय स्तदा ॥ 42 ॥
सुग्रीवस्त्वरितो रामे सर्वांस्तां वानररर्षभान् ।
निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ 43 ॥
यथासुखं पर्वतनिझरेषु वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः ।
निवेशयित्वा विधिवद्बलानि बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुमीष्टे ॥ 44 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonacatvāriṃśassargaḥ |
iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bāhubhyāṃ sampariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim || 1 ||
yadindro varṣate varṣaṃ na taccitraṃ bhavetkvacit |
ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryādvitimiraṃ nabhaḥ || 2 ||
candramā raśmibhiḥ kuryātpṛthivīṃ saumya nirmalām |
tvadvidho vā'pi mitrāṇāṃ pratikuryātparantapa || 3 ||
evaṃ tvayi na taccitraṃ bhavedyatsaumya śobhanam |
jānāmyahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam || 4 ||
tvatsanāthaḥ sakhe saṅkhye jetā'smi sakalānarīn |
tvameva me suhṛtanmitraṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi || 5 ||
jahārātmavināśāya vaidehīṃ rākṣasādhamaḥ |
vañcayitvā tu paulomīmanuhlādo yathā śacīm || 6 ||
na cirāttaṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiśśaraiḥ |
paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakraturivā'have || 7 ||
etasminnantare caiva rajassamabhivartata |
uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśośchādayadgagane prabhām || 8 ||
diśaḥ paryākulāścāsanrajasā tena mūrchatā |
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā || 9 ||
tato nagendrasaṅkāśaistīkṣṇadaṃṣṭrairmahābalaiḥ |
kṛtsnā sañchāditā bhūmirasaṅkhyeyaiḥ plavaṅgamaiḥ || 10 ||
nimeṣāntaramātreṇa tatastairhariyūthapaiḥ |
koṭīśataparīvāraiḥ kāmarūpibhirāvṛtā || 11 ||
nādeyaiḥ pārvatīyaiśca sāmudraiśca mahābalaiḥ |
haribhirmeghanirhrādairanyaiśca vanacāribhiḥ || 12 ||
taruṇādityavarṇaiśca śaśigauraiśca vānaraiḥ |
padmakesaravarṇaiśca śvetairmerukṛtālayaiḥ || 13 ||
koṭīsahasrairdaśabhiḥ śrīmānparivṛtastadā |
vīraśśatavalirnāma vānaraḥ pratyadṛśyata || 14 ||
tataḥ kāñcanaśailābhastārāyā vīryavānpitā |
anekairdaśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata || 15 ||
tathā'pareṇa koṭīnāṃ sahasreṇa samanvitaḥ |
pitā rumāyā samprāptassugrīvaśvaśuro vibhuḥ || 16 ||
padmakesarasaṅkāśastaruṇārkanibhānanaḥ |
buddhimānvānaraśreṣṭhassarvavānarasattamaḥ || 17 ||
anekairbahusāhasrairvānarāṇāṃ samanvitaḥ |
pitā hanumataśraśīmānkesarī pratyadṛśyata || 18 ||
golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyata || 19 ||
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraśśatrunibarhaṇaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata || 20 ||
mahācalanibhairghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 21 ||
nīlāñjanacayākāro nīlo nāmā'tha yūthapaḥ |
adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 22 ||
tataḥ kāñcanaśailābho gavayo nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryaḥ pañcabhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 23 ||
darīmukhaśca balavānyūthapo'bhyāyayau tadā |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samupasthitaḥ || 24 ||
maindaśca dvividaścobhāvaśviputrau mahābalau |
koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyatām || 25 ||
gajaśca balavān vīraḥ koṭibhistisṛbhirvṛtaḥ |
ājagāma mahātejā sugrīvasya samīpataḥ || 26 ||
ṛkṣarājo mahātejā jāmbavānnāma nāmataḥ |
koṭibhirdaśabhiḥ prāptaḥ sugrīvasya vaśe sthitaḥ || 27 ||
rumaṇvānnāma vikrānto vānaro vānareśvaram |
āyayau balavāṃstūrṇaṃ koṭīśatasamāvṛtaḥ || 28 ||
tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca |
pṛṣṭhato'nugataḥ prāpto haribhirgandhamādanaḥ || 29 ||
tataḥ padmasahasreṇa vṛtaśśaṅkuśatena ca |
yuvarājo'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ || 30 ||
tatastārādyutistāro harirbhīmaparākramaḥ |
pañcabhirharikoṭībhirdūrataḥ pratyadṛśyata || 31 ||
indrajānuḥ kapirvīro yūthapaḥ pratyadṛśyata |
ekādaśānāṃ koṭīnāmīśvarastaissamāvṛtaḥ || 32 ||
tato rambhastvanuprāptastaruṇādityasannibhaḥ |
ayutenāvṛtaścaiva sahasreṇa śatena ca || 33 ||
tato yūthapatirvīro durmukho nāma vānaraḥ |
pratyadṛśyata koṭībhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī || 34 ||
kailāsaśikharākārairvānarairbhīmavikramaiḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumānpratyadṛśyata || 35 ||
nalaścāpi mahāvīryassaṃvṛto drumavāsibhiḥ |
koṭīśatena samprāptassahasreṇa śatena ca || 36 ||
tato dadhimukhaśrīmānkoṭibhirdaśabhirvṛtaḥ |
samprāpto'bhimatastasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 37 ||
śarabhaḥ kumudo vahnirvānaro raṃha eva ca |
ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ || 38 ||
āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca |
yūthapā ssamanuprāptā steṣāṃ saṅkhyā na vidyate || 39 ||
āgatāśca viśiṣṭāśca pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ |
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ |
abhyavartanta sugrīvaṃ sūryamabhragaṇā iva || 40 ||
kurvāṇā bahuśabdāṃśca prahṛṣṭā bāhuśālinaḥ |
śirobhirvānarendrāya sugrīvāya nyavedayan || 41 ||
apare vānaraśreṣṭhāssaṅgamya ca yathocitam |
sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalaya stadā || 42 ||
sugrīvastvarito rāme sarvāṃstāṃ vānarararṣabhān |
nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalirabravīt || 43 ||
yathāsukhaṃ parvatanijhareṣu vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ |
niveśayitvā vidhivadbalāni balaṃ balajñaḥ pratipattumīṣṭe || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonacatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.