ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੁਭਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਤਾਪਸ੍ਯਾ ਧਰ੍ਮਸਂਹਿਤਮ੍ ।
ਉਵਾਚ ਹਨੁਮਾਨ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਤਾਮਨਿਨ੍ਦਿਤਚੇष੍ਟਿਤਾਮ੍ ॥ 1 ॥
ਸ਼ਰਣਂ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾ ਸ੍ਮ ਸਰ੍ਵੇ ਵੈ ਧਰ੍ਮਚਾਰਿਣੀਮ੍ ।
ਯਃ ਕृਤਸ੍ਸਮਯੋऽਸ੍ਮਾਕਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ॥ 2 ॥
ਸ ਚ ਕਾਲੋ ਹ੍ਯਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਬਿਲੇ ਚ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤਾਮ੍ ।
ਸਾ ਤ੍ਵਮਸ੍ਮਾਦ੍ਬਿਲਾਦ੍ਘੋਰਾਦੁਤ੍ਤਾਰਯਿਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ॥ 3 ॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਵਚਨਾਦਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨ੍ਗਤਾਯੁषਃ ।
ਤ੍ਰਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ਨਸ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਭਯਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍ ॥ 4 ॥
ਮਹਚ੍ਚਕਾਰ੍ਯਮਸ੍ਮਾਭਿਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਚਾਰਿਣਿ ।
ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਨ ਕृਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮਸ੍ਮਾਭਿਰਿਹ ਵਾਸਿਭਿਃ ॥ 5 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਹਨੁਮਤਾ ਤਾਪਸੀ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਜੀਵਤਾ ਦੁष੍ਕਰਂ ਮਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੇਨ ਨਿਵਰ੍ਤਿਤੁਮ੍ ॥ 6 ॥
ਤਪਸਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਭਾਵੇਨ ਨਿਯਮੋਪਾਰ੍ਜਿਤੇਨ ਚ ।
ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਬਿਲਾਦਸ੍ਮਾਦੁਦ੍ਧਰਿष੍ਯਾਮਿ ਵਾਨਰਾਨ੍ ॥ 7 ॥
ਨਿਮੀਲਯਤ ਚਕ੍षੂਂषਿ ਸਰ੍ਵੇ ਵਾਨਰਪੁਙ੍ਗਵਾਃ ।
ਨ ਹਿ ਨਿष੍ਕ੍ਰਮਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਮਨਿਮੀਲਿਤਲੋਚਨੈਃ ॥ 8 ॥
ਤਤਸ੍ਸਮ੍ਮੀਲਿਤਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਸੁਕੁਮਾਰਾਙ੍ਗੁਲੈਃ ਕਰੈਃ ।
ਸਹਸਾऽਪਿਦਧੁਰ੍ਦृष੍ਟਿਂ ਹृष੍ਟਾ ਗਮਨਕਾਙ੍ਕ੍षਯਾ ॥ 9 ॥
ਵਾਨਰਾਸ੍ਤੁ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਹਸ੍ਤਰੁਦ੍ਧਮੁਖਾਸ੍ਤਦਾ ।
ਨਿਮੇषਾਨ੍ਤਰਮਾਤ੍ਰੇਣ ਬਿਲਾਦੁਤ੍ਤਾਰਿਤਾਸ੍ਤਯਾ ॥ 10 ॥
ਤਤਸ੍ਤਾਨ੍ਵਾਨਰਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਂਸ੍ਤਾਪਸੀ ਧਰ੍ਮਚਾਰਿਣੀ ।
ਨਿਸ੍ਸृਤਾਨ੍ਵਿषਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਮਾਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯੇਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 11 ॥
ਏष ਵਿਨ੍ਧ੍ਯੋ ਗਿਰਿਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਨਾਨਾਦ੍ਰੁਮਲਤਾਕੁਲਃ ।
ਏष ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਸ਼੍ਸ਼ੈਲਸ੍ਸਾਗਰੋऽਯਂ ਮਹੋਦਧਿਃ ॥ 12 ॥
ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਵੋऽਸ੍ਤੁ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਭਵਨਂ ਵਾਨਰਰ੍षਭਾਃ ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਦ੍ਬਿਲਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਸ੍ਵਯਮ੍ਪ੍ਰਭਾ ॥ 13 ॥
ਤਤਸ੍ਤੇ ਦਦृਸ਼ੁਰ੍ਘੋਰਂ ਸਾਗਰਂ ਵਰੁਣਾਲਯਮ੍ ।
ਅਪਾਰਮਭਿਗਰ੍ਜਨ੍ਤਂ ਘੋਰੈਰੂਰ੍ਮਿਭਿਰਾਵृਤਮ੍ ॥ 14 ॥
ਮਯਸ੍ਯ ਮਾਯਾਵਿਹਿਤਂ ਗਿਰਿਦੁਰ੍ਗਂ ਵਿਚਿਨ੍ਵਤਾਮ੍ ।
ਤੇषਾਂ ਮਾਸੋ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਯੋ ਰਾਜ੍ਞਾ ਸਮਯਃ ਕृਤਃ ॥ 15 ॥
ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਗਿਰੇਃ ਪਾਦੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਪੁष੍ਪਿਤਪਾਦਪੇ ।
ਉਪਵਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਭਾਗਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਮਾਪੇਦਿਰੇ ਤਦਾ ॥ 16 ॥
ਤਤਃ ਪੁष੍ਪਾਤਿਭਾਰਾਗ੍ਰਾਨ੍ ਲਤਾਸ਼ਤਸਮਾਵृਤਾਨ੍ ।
ਦ੍ਰੁਮਾਨ੍ਵਾਸਨ੍ਤਿਕਾਨ੍ਦृष੍ਟਵਾ ਬਭੂਵੁਰ੍ਭਯਸ਼ਙ੍ਕਿਤਾਃ ॥ 17 ॥
ਤੇ ਵਸਨ੍ਤਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।
ਨष੍ਟਸਨ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਰ੍ਥਾ ਨਿਪੇਤੁਰ੍ਧਰਣੀਤਲੇ ॥ 18 ॥
ਤਤਸ੍ਤਾਨ੍ਕਪਿਵृਦ੍ਧਾਂਸ੍ਤੁ ਸ਼ਿष੍ਟਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਵਨੌਕਸਃ ।
ਵਾਚਾ ਮਧੁਰਯਾऽਭਾष੍ਯ ਯਥਾਵਦਨੁਮਾਨ੍ਯ ਚ ॥ 19 ॥
ਸ ਤੁ ਸਿਂਹਵृषਸ੍ਕਨ੍ਧਃ ਪੀਨਾਯਤਭੁਜਃ ਕਪਿਃ ।
ਯੁਵਰਾਜੋ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਅਙ੍ਗਦੋ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 20 ॥
ਸ਼ਾਸਨਾਤ੍ਕਪਿਰਾਜਸ੍ਯ ਵਯਂ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਨਿਰ੍ਗਤਾਃ ।
ਮਾਸਃ ਪੂਰ੍ਣੋ ਬਿਲਸ੍ਥਾਨਾਂ ਹਰਯਃ ਕਿਂ ਨ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਤੇ ॥ 21 ॥
ਵਯਮਾਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਮਾਸਿ ਕਾਲਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।
ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਸੋऽਪਿ ਚਾਤੀਤਃ ਕਿਮਤਃ ਕਾਰ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰਮ੍ ॥ 22 ॥
ਭਵਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਨੀਤਿਮਾਰ੍ਗਵਿਸ਼ਾਰਦਾਃ ।
ਹਿਤੇष੍ਵਭਿਰਤਾ ਭਰ੍ਤੁਰ੍ਨਿਸृष੍ਟਾਸ੍ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ॥ 23 ॥
ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਪ੍ਰਤਿਮਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਦਿਕ੍षੁ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਪੌਰੁषਾਃ ।
ਮਾਂ ਪੁਰਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਨਿਰ੍ਯਾਤਾਃ ਪਿਙ੍ਗਾਕ੍षਪ੍ਰਤਿਚੋਦਿਤਾਃ ॥ 24 ॥
ਇਦਾਨੀਮਕृਤਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ।
ਹਰਿਰਾਜਸ੍ਯ ਸਨ੍ਦੇਸ਼ਮਕृਤ੍ਵਾ ਕਸ੍ਸੁਖੀ ਭਵੇਤ੍ ॥ 25 ॥
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤੀਤੇ ਕਾਲੇ ਤੁ ਸੁਗ੍ਰੀਵੇਣ ਕृਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।
ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਵਨੌਕਸਾਮ੍ ॥ 26 ॥
ਤੀਕ੍ष੍ਣਃ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਸ੍ਵਾਮਿਭਾਵੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਨ ਕ੍षਮਿष੍ਯਤਿ ਨਸ੍ਸਰ੍ਵਾਨਪਰਾਧਕृਤੋ ਗਤਾਨ੍ ॥ 27 ॥
ਅਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੌ ਚ ਸੀਤਾਯਾਃ ਪਾਪਮੇਵ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍षਮਮਿਹਾਦ੍ਯੈਵ ਗਨ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨਂ ਹਿ ਨਃ ॥ 28 ॥
ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਦਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਧਨਾਨਿ ਚ ਗृਹਾਣਿ ਚ ।
ਧृਵਂ ਨੋ ਹਿਂਸਿਤਾ ਰਾਜਾ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਗਤਾਨਿਤਃ ॥ 29 ॥
ਵਧੇਨਾਪ੍ਰਤਿਰੂਪੇਣ ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਰਿਹੈਵ ਨਃ ।
ਨ ਚਾਹਂ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯੇਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵੇਣਾਭਿषੇਚਿਤਃ ॥ 30 ॥
ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣਾਭਿषਿਕ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿ ਰਾਮੇਣਾਕ੍ਲਿष੍ਟਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਸ ਪੂਰ੍ਵਂ ਬਦ੍ਧਵੈਰੋ ਮਾਂ ਰਾਜਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ 31 ॥
ਘਾਤਯਿष੍ਯਤਿ ਦਣ੍ਡੇਨ ਤੀਕ੍ष੍ਣੇਨ ਕृਤਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।
ਕਿਂ ਮੇ ਸੁਹृਦਭਿਰ੍ਵ੍ਯਸਨਂ ਪਸ਼੍ਯਦ੍ਭਿਰ੍ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਰੇ ॥ 32 ॥
ਇਹੈਵ ਪ੍ਰਾਯਮਾਸਿष੍ਯੇ ਪੁਣ੍ਯੇ ਸਾਗਰਰੋਧਸਿ ।
ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕੁਮਾਰੇਣ ਯੁਵਰਾਜੇਨ ਭਾषਿਤਮ੍ ॥ 33 ॥
ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਵਾਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਕਰੁਣਂ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰੁਵਨ੍ ।
ਤੀਕ੍ष੍ਣਃ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਪ੍ਰਿਯਾਸਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਰਾਘਵਃ ॥ 34 ॥
ਅਦृष੍ਟਾਯਾਂ ਤੁ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾऽਸ੍ਮਾਂਸ਼੍ਤ ਸਮਾਗਤਾਨ੍ ।
ਰਾਘਵਪ੍ਰਿਯਕਾਮਾਰ੍ਥਂ ਘਾਤਯਿष੍ਯਤ੍ਯਸਂਸ਼ਯਮ੍ ॥ 35 ॥
ਨ ਕ੍षਮਂ ਚਾਪਰਾਦ੍ਧਾਨਾਂ ਗਮਨਂ ਸ੍ਵਾਮਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ ।
ਇਹੈਵ ਸੀਤਾਮਨ੍ਵਿष੍ਯ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਮੁਪਲਭ੍ਯ ਵਾ ॥ 36 ॥
ਨੋ ਚੇਦ੍ਗਚ੍ਛਾਮ ਤਂ ਵੀਰਂ ਗਮਿष੍ਯਾਮੋ ਯਮਕ੍षਯਮ੍ ।
ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਾਨਾਂ ਤੁ ਭਯਾਰ੍ਦਿਤਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਸ੍ਤਾਰ ਇਦਂ ਬਭਾषੇ ।
ਅਲਂ ਵਿषਾਦੇਨ ਬਿਲਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਵਸਾਮ ਸਰ੍ਵੇ ਯਦਿ ਰੋਚਤੇ ਵਃ ॥ 37 ॥
ਇਦਂ ਹਿ ਮਾਯਾਵਿਹਿਤਂ ਸੁਦੁਰ੍ਗਮਂ ਪ੍ਰਭੂਤਵृਕ੍षੋਦਕਭੋਜ੍ਯਪੇਯਕਮ੍ ।
ਇਹਾਸ੍ਤਿ ਨੋ ਨੈਵ ਭਯਂ ਪੁਰਨ੍ਦਰਾ ਨ੍ਨ ਰਾਘਵਾਦ੍ਵਾਨਰਰਾਜਤੋऽਪਿ ਵਾ ॥ 38 ॥
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾऽਙ੍ਗਦਸ੍ਯਾਪਿ ਵਚੋऽਨੁਕੂਲ ਮੂਚੁਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਹਰਯਃ ਪ੍ਰਤੀਤਾਃ ।
ਯਥਾ ਨ ਹਿਂਸ੍ਯੇਮ ਤਥਾ ਵਿਧਾਨ ਮਸਕ੍ਤਮਦ੍ਯੈਵ ਵਿਧੀਯਤਾਂ ਨਃ ॥ 39 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha tripañcāśassargaḥ |
evamuktaśśubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam |
uvāca hanumānvākyaṃ tāmaninditaceṣṭitām || 1 ||
śaraṇaṃ tvāṃ prapannā sma sarve vai dharmacāriṇīm |
yaḥ kṛtassamayo'smākaṃ sugrīveṇa mahātmanā || 2 ||
sa ca kālo hyatikrānto bile ca parivartatām |
sā tvamasmādbilādghorāduttārayitumarhasi || 3 ||
tasmātsugrīvavacanādatikrāntāngatāyuṣaḥ |
trātumarhasi nassarvānsugrīvabhayakarśitān || 4 ||
mahaccakāryamasmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi |
taccāpi na kṛtaṃ kāryamasmābhiriha vāsibhiḥ || 5 ||
evamuktā hanumatā tāpasī vākyamabravīt |
jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum || 6 ||
tapasastu prabhāvena niyamopārjitena ca |
sarvāneva bilādasmāduddhariṣyāmi vānarān || 7 ||
nimīlayata cakṣūṃṣi sarve vānarapuṅgavāḥ |
na hi niṣkramituṃ śakyamanimīlitalocanaiḥ || 8 ||
tatassammīlitāssarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ |
sahasā'pidadhurdṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṅkṣayā || 9 ||
vānarāstu mahātmāno hastaruddhamukhāstadā |
nimeṣāntaramātreṇa bilāduttāritāstayā || 10 ||
tatastānvānarānsarvāṃstāpasī dharmacāriṇī |
nissṛtānviṣamāttasmātsamāśvāsyedamabravīt || 11 ||
eṣa vindhyo giriśśrīmānnānādrumalatākulaḥ |
eṣa prasravaṇaśśailassāgaro'yaṃ mahodadhiḥ || 12 ||
svasti vo'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ |
ityuktvā tadbilaṃ śrīmatpraviveśa svayamprabhā || 13 ||
tataste dadṛśurghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam |
apāramabhigarjantaṃ ghorairūrmibhirāvṛtam || 14 ||
mayasya māyāvihitaṃ giridurgaṃ vicinvatām |
teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ || 15 ||
vindhyasya tu gireḥ pāde samprapuṣpitapādape |
upaviśya mahābhāgāścintāmāpedire tadā || 16 ||
tataḥ puṣpātibhārāgrān latāśatasamāvṛtān |
drumānvāsantikāndṛṣṭavā babhūvurbhayaśaṅkitāḥ || 17 ||
te vasantamanuprāptaṃ pratibuddhvā parasparam |
naṣṭasandeśakālārthā nipeturdharaṇītale || 18 ||
tatastānkapivṛddhāṃstu śiṣṭāṃścaiva vanaukasaḥ |
vācā madhurayā'bhāṣya yathāvadanumānya ca || 19 ||
sa tu siṃhavṛṣaskandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ |
yuvarājo mahāprājñaḥ aṅgado vākyamabravīt || 20 ||
śāsanātkapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ |
māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na buddhyate || 21 ||
vayamāśvayuje māsi kālasaṅkhyāvyavasthitāḥ |
prasthitāsso'pi cātītaḥ kimataḥ kāryamuttaram || 22 ||
bhavantaḥ pratyayaṃ prāptāḥ nītimārgaviśāradāḥ |
hiteṣvabhiratā bharturnisṛṣṭāssarvakarmasu || 23 ||
karmasvapratimāssarve dikṣu viśrutapauruṣāḥ |
māṃ puraskṛtya niryātāḥ piṅgākṣapraticoditāḥ || 24 ||
idānīmakṛtārthānāṃ martavyaṃ nātra saṃśayaḥ |
harirājasya sandeśamakṛtvā kassukhī bhavet || 25 ||
tasminnatīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam |
prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām || 26 ||
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvassvāmibhāve vyavasthitaḥ |
na kṣamiṣyati nassarvānaparādhakṛto gatān || 27 ||
apravṛttau ca sītāyāḥ pāpameva kariṣyati |
tasmāt kṣamamihādyaiva gantuṃ prāyopaveśanaṃ hi naḥ || 28 ||
tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca dhanāni ca gṛhāṇi ca |
dhṛvaṃ no hiṃsitā rājā sarvānpratigatānitaḥ || 29 ||
vadhenāpratirūpeṇa śreyānmṛtyurihaiva naḥ |
na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ || 30 ||
narendreṇābhiṣikto'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam || 31 ||
ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ |
kiṃ me suhṛdabhirvyasanaṃ paśyadbhirjīvitāntare || 32 ||
ihaiva prāyamāsiṣye puṇye sāgararodhasi |
etacchrutvā kumāreṇa yuvarājena bhāṣitam || 33 ||
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyamabruvan |
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāsaktaśca rāghavaḥ || 34 ||
adṛṣṭāyāṃ tu vaidehyāṃ dṛṣṭvā'smāṃśta samāgatān |
rāghavapriyakāmārthaṃ ghātayiṣyatyasaṃśayam || 35 ||
na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ |
ihaiva sītāmanviṣya pravṛttimupalabhya vā || 36 ||
no cedgacchāma taṃ vīraṃ gamiṣyāmo yamakṣayam |
plavaṅgamānāṃ tu bhayārditānāṃ śrutvā vacastāra idaṃ babhāṣe |
alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya vasāma sarve yadi rocate vaḥ || 37 ||
idaṃ hi māyāvihitaṃ sudurgamaṃ prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyakam |
ihāsti no naiva bhayaṃ purandarā nna rāghavādvānararājato'pi vā || 38 ||
śrutvā'ṅgadasyāpi vaco'nukūla mūcuśca sarve harayaḥ pratītāḥ |
yathā na hiṃsyema tathā vidhāna masaktamadyaiva vidhīyatāṃ naḥ || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ त्रिपञ्चाशस्सर्गः ।
एवमुक्तश्शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम् ।
उवाच हनुमान्वाक्यं तामनिन्दितचेष्टिताम् ॥ 1 ॥
शरणं त्वां प्रपन्ना स्म सर्वे वै धर्मचारिणीम् ।
यः कृतस्समयोऽस्माकं सुग्रीवेण महात्मना ॥ 2 ॥
स च कालो ह्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ।
सा त्वमस्माद्बिलाद्घोरादुत्तारयितुमर्हसि ॥ 3 ॥
तस्मात्सुग्रीववचनादतिक्रान्तान्गतायुषः ।
त्रातुमर्हसि नस्सर्वान्सुग्रीवभयकर्शितान् ॥ 4 ॥
महच्चकार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि ।
तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः ॥ 5 ॥
एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत् ।
जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् ॥ 6 ॥
तपसस्तु प्रभावेन नियमोपार्जितेन च ।
सर्वानेव बिलादस्मादुद्धरिष्यामि वानरान् ॥ 7 ॥
निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुङ्गवाः ।
न हि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः ॥ 8 ॥
ततस्सम्मीलितास्सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः ।
सहसाऽपिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकाङ्क्षया ॥ 9 ॥
वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा ।
निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया ॥ 10 ॥
ततस्तान्वानरान्सर्वांस्तापसी धर्मचारिणी ।
निस्सृतान्विषमात्तस्मात्समाश्वास्येदमब्रवीत् ॥ 11 ॥
एष विन्ध्यो गिरिश्श्रीमान्नानाद्रुमलताकुलः ।
एष प्रस्रवणश्शैलस्सागरोऽयं महोदधिः ॥ 12 ॥
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः ।
इत्युक्त्वा तद्बिलं श्रीमत्प्रविवेश स्वयम्प्रभा ॥ 13 ॥
ततस्ते ददृशुर्घोरं सागरं वरुणालयम् ।
अपारमभिगर्जन्तं घोरैरूर्मिभिरावृतम् ॥ 14 ॥
मयस्य मायाविहितं गिरिदुर्गं विचिन्वताम् ।
तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः ॥ 15 ॥
विन्ध्यस्य तु गिरेः पादे सम्प्रपुष्पितपादपे ।
उपविश्य महाभागाश्चिन्तामापेदिरे तदा ॥ 16 ॥
ततः पुष्पातिभाराग्रान् लताशतसमावृतान् ।
द्रुमान्वासन्तिकान्दृष्टवा बभूवुर्भयशङ्किताः ॥ 17 ॥
ते वसन्तमनुप्राप्तं प्रतिबुद्ध्वा परस्परम् ।
नष्टसन्देशकालार्था निपेतुर्धरणीतले ॥ 18 ॥
ततस्तान्कपिवृद्धांस्तु शिष्टांश्चैव वनौकसः ।
वाचा मधुरयाऽभाष्य यथावदनुमान्य च ॥ 19 ॥
स तु सिंहवृषस्कन्धः पीनायतभुजः कपिः ।
युवराजो महाप्राज्ञः अङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥ 20 ॥
शासनात्कपिराजस्य वयं सर्वे विनिर्गताः ।
मासः पूर्णो बिलस्थानां हरयः किं न बुद्ध्यते ॥ 21 ॥
वयमाश्वयुजे मासि कालसङ्ख्याव्यवस्थिताः ।
प्रस्थितास्सोऽपि चातीतः किमतः कार्यमुत्तरम् ॥ 22 ॥
भवन्तः प्रत्ययं प्राप्ताः नीतिमार्गविशारदाः ।
हितेष्वभिरता भर्तुर्निसृष्टास्सर्वकर्मसु ॥ 23 ॥
कर्मस्वप्रतिमास्सर्वे दिक्षु विश्रुतपौरुषाः ।
मां पुरस्कृत्य निर्याताः पिङ्गाक्षप्रतिचोदिताः ॥ 24 ॥
इदानीमकृतार्थानां मर्तव्यं नात्र संशयः ।
हरिराजस्य सन्देशमकृत्वा कस्सुखी भवेत् ॥ 25 ॥
तस्मिन्नतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम् ।
प्रायोपवेशनं युक्तं सर्वेषां च वनौकसाम् ॥ 26 ॥
तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवस्स्वामिभावे व्यवस्थितः ।
न क्षमिष्यति नस्सर्वानपराधकृतो गतान् ॥ 27 ॥
अप्रवृत्तौ च सीतायाः पापमेव करिष्यति ।
तस्मात् क्षममिहाद्यैव गन्तुं प्रायोपवेशनं हि नः ॥ 28 ॥
त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च धनानि च गृहाणि च ।
धृवं नो हिंसिता राजा सर्वान्प्रतिगतानितः ॥ 29 ॥
वधेनाप्रतिरूपेण श्रेयान्मृत्युरिहैव नः ।
न चाहं यौवराज्येन सुग्रीवेणाभिषेचितः ॥ 30 ॥
नरेन्द्रेणाभिषिक्तोऽस्मि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
स पूर्वं बद्धवैरो मां राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम् ॥ 31 ॥
घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृतनिश्चयः ।
किं मे सुहृदभिर्व्यसनं पश्यद्भिर्जीवितान्तरे ॥ 32 ॥
इहैव प्रायमासिष्ये पुण्ये सागररोधसि ।
एतच्छ्रुत्वा कुमारेण युवराजेन भाषितम् ॥ 33 ॥
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यमब्रुवन् ।
तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः प्रियासक्तश्च राघवः ॥ 34 ॥
अदृष्टायां तु वैदेह्यां दृष्ट्वाऽस्मांश्त समागतान् ।
राघवप्रियकामार्थं घातयिष्यत्यसंशयम् ॥ 35 ॥
न क्षमं चापराद्धानां गमनं स्वामिपार्श्वतः ।
इहैव सीतामन्विष्य प्रवृत्तिमुपलभ्य वा ॥ 36 ॥
नो चेद्गच्छाम तं वीरं गमिष्यामो यमक्षयम् ।
प्लवङ्गमानां तु भयार्दितानां श्रुत्वा वचस्तार इदं बभाषे ।
अलं विषादेन बिलं प्रविश्य वसाम सर्वे यदि रोचते वः ॥ 37 ॥
इदं हि मायाविहितं सुदुर्गमं प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयकम् ।
इहास्ति नो नैव भयं पुरन्दरा न्न राघवाद्वानरराजतोऽपि वा ॥ 38 ॥
श्रुत्वाऽङ्गदस्यापि वचोऽनुकूल मूचुश्च सर्वे हरयः प्रतीताः ।
यथा न हिंस्येम तथा विधान मसक्तमद्यैव विधीयतां नः ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha tripañcāśassargaḥ |
evamuktaśśubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam |
uvāca hanumānvākyaṃ tāmaninditaceṣṭitām || 1 ||
śaraṇaṃ tvāṃ prapannā sma sarve vai dharmacāriṇīm |
yaḥ kṛtassamayo'smākaṃ sugrīveṇa mahātmanā || 2 ||
sa ca kālo hyatikrānto bile ca parivartatām |
sā tvamasmādbilādghorāduttārayitumarhasi || 3 ||
tasmātsugrīvavacanādatikrāntāngatāyuṣaḥ |
trātumarhasi nassarvānsugrīvabhayakarśitān || 4 ||
mahaccakāryamasmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi |
taccāpi na kṛtaṃ kāryamasmābhiriha vāsibhiḥ || 5 ||
evamuktā hanumatā tāpasī vākyamabravīt |
jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum || 6 ||
tapasastu prabhāvena niyamopārjitena ca |
sarvāneva bilādasmāduddhariṣyāmi vānarān || 7 ||
nimīlayata cakṣūṃṣi sarve vānarapuṅgavāḥ |
na hi niṣkramituṃ śakyamanimīlitalocanaiḥ || 8 ||
tatassammīlitāssarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ |
sahasā'pidadhurdṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṅkṣayā || 9 ||
vānarāstu mahātmāno hastaruddhamukhāstadā |
nimeṣāntaramātreṇa bilāduttāritāstayā || 10 ||
tatastānvānarānsarvāṃstāpasī dharmacāriṇī |
nissṛtānviṣamāttasmātsamāśvāsyedamabravīt || 11 ||
eṣa vindhyo giriśśrīmānnānādrumalatākulaḥ |
eṣa prasravaṇaśśailassāgaro'yaṃ mahodadhiḥ || 12 ||
svasti vo'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ |
ityuktvā tadbilaṃ śrīmatpraviveśa svayamprabhā || 13 ||
tataste dadṛśurghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam |
apāramabhigarjantaṃ ghorairūrmibhirāvṛtam || 14 ||
mayasya māyāvihitaṃ giridurgaṃ vicinvatām |
teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ || 15 ||
vindhyasya tu gireḥ pāde samprapuṣpitapādape |
upaviśya mahābhāgāścintāmāpedire tadā || 16 ||
tataḥ puṣpātibhārāgrān latāśatasamāvṛtān |
drumānvāsantikāndṛṣṭavā babhūvurbhayaśaṅkitāḥ || 17 ||
te vasantamanuprāptaṃ pratibuddhvā parasparam |
naṣṭasandeśakālārthā nipeturdharaṇītale || 18 ||
tatastānkapivṛddhāṃstu śiṣṭāṃścaiva vanaukasaḥ |
vācā madhurayā'bhāṣya yathāvadanumānya ca || 19 ||
sa tu siṃhavṛṣaskandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ |
yuvarājo mahāprājñaḥ aṅgado vākyamabravīt || 20 ||
śāsanātkapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ |
māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na buddhyate || 21 ||
vayamāśvayuje māsi kālasaṅkhyāvyavasthitāḥ |
prasthitāsso'pi cātītaḥ kimataḥ kāryamuttaram || 22 ||
bhavantaḥ pratyayaṃ prāptāḥ nītimārgaviśāradāḥ |
hiteṣvabhiratā bharturnisṛṣṭāssarvakarmasu || 23 ||
karmasvapratimāssarve dikṣu viśrutapauruṣāḥ |
māṃ puraskṛtya niryātāḥ piṅgākṣapraticoditāḥ || 24 ||
idānīmakṛtārthānāṃ martavyaṃ nātra saṃśayaḥ |
harirājasya sandeśamakṛtvā kassukhī bhavet || 25 ||
tasminnatīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam |
prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām || 26 ||
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvassvāmibhāve vyavasthitaḥ |
na kṣamiṣyati nassarvānaparādhakṛto gatān || 27 ||
apravṛttau ca sītāyāḥ pāpameva kariṣyati |
tasmāt kṣamamihādyaiva gantuṃ prāyopaveśanaṃ hi naḥ || 28 ||
tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca dhanāni ca gṛhāṇi ca |
dhṛvaṃ no hiṃsitā rājā sarvānpratigatānitaḥ || 29 ||
vadhenāpratirūpeṇa śreyānmṛtyurihaiva naḥ |
na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ || 30 ||
narendreṇābhiṣikto'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam || 31 ||
ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ |
kiṃ me suhṛdabhirvyasanaṃ paśyadbhirjīvitāntare || 32 ||
ihaiva prāyamāsiṣye puṇye sāgararodhasi |
etacchrutvā kumāreṇa yuvarājena bhāṣitam || 33 ||
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyamabruvan |
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāsaktaśca rāghavaḥ || 34 ||
adṛṣṭāyāṃ tu vaidehyāṃ dṛṣṭvā'smāṃśta samāgatān |
rāghavapriyakāmārthaṃ ghātayiṣyatyasaṃśayam || 35 ||
na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ |
ihaiva sītāmanviṣya pravṛttimupalabhya vā || 36 ||
no cedgacchāma taṃ vīraṃ gamiṣyāmo yamakṣayam |
plavaṅgamānāṃ tu bhayārditānāṃ śrutvā vacastāra idaṃ babhāṣe |
alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya vasāma sarve yadi rocate vaḥ || 37 ||
idaṃ hi māyāvihitaṃ sudurgamaṃ prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyakam |
ihāsti no naiva bhayaṃ purandarā nna rāghavādvānararājato'pi vā || 38 ||
śrutvā'ṅgadasyāpi vaco'nukūla mūcuśca sarve harayaḥ pratītāḥ |
yathā na hiṃsyema tathā vidhāna masaktamadyaiva vidhīyatāṃ naḥ || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.