ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଏଵମୁକ୍ତଶ୍ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯଂ ତାପସ୍ଯା ଧର୍ମସଂହିତମ୍ ।
ଉଵାଚ ହନୁମାନ୍ଵାକ୍ଯଂ ତାମନିନ୍ଦିତଚେଷ୍ଟିତାମ୍ ॥ 1 ॥
ଶରଣଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରପନ୍ନା ସ୍ମ ସର୍ଵେ ଵୈ ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍ ।
ଯଃ କୃତସ୍ସମଯୋଽସ୍ମାକଂ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ମହାତ୍ମନା ॥ 2 ॥
ସ ଚ କାଲୋ ହ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତୋ ବିଲେ ଚ ପରିଵର୍ତତାମ୍ ।
ସା ତ୍ଵମସ୍ମାଦ୍ବିଲାଦ୍ଘୋରାଦୁତ୍ତାରଯିତୁମର୍ହସି ॥ 3 ॥
ତସ୍ମାତ୍ସୁଗ୍ରୀଵଵଚନାଦତିକ୍ରାନ୍ତାନ୍ଗତାଯୁଷଃ ।
ତ୍ରାତୁମର୍ହସି ନସ୍ସର୍ଵାନ୍ସୁଗ୍ରୀଵଭଯକର୍ଶିତାନ୍ ॥ 4 ॥
ମହଚ୍ଚକାର୍ଯମସ୍ମାଭିଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଧର୍ମଚାରିଣି ।
ତଚ୍ଚାପି ନ କୃତଂ କାର୍ଯମସ୍ମାଭିରିହ ଵାସିଭିଃ ॥ 5 ॥
ଏଵମୁକ୍ତା ହନୁମତା ତାପସୀ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଜୀଵତା ଦୁଷ୍କରଂ ମନ୍ଯେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେନ ନିଵର୍ତିତୁମ୍ ॥ 6 ॥
ତପସସ୍ତୁ ପ୍ରଭାଵେନ ନିଯମୋପାର୍ଜିତେନ ଚ ।
ସର୍ଵାନେଵ ବିଲାଦସ୍ମାଦୁଦ୍ଧରିଷ୍ଯାମି ଵାନରାନ୍ ॥ 7 ॥
ନିମୀଲଯତ ଚକ୍ଷୂଂଷି ସର୍ଵେ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵାଃ ।
ନ ହି ନିଷ୍କ୍ରମିତୁଂ ଶକ୍ଯମନିମୀଲିତଲୋଚନୈଃ ॥ 8 ॥
ତତସ୍ସମ୍ମୀଲିତାସ୍ସର୍ଵେ ସୁକୁମାରାଙ୍ଗୁଲୈଃ କରୈଃ ।
ସହସାଽପିଦଧୁର୍ଦୃଷ୍ଟିଂ ହୃଷ୍ଟା ଗମନକାଙ୍କ୍ଷଯା ॥ 9 ॥
ଵାନରାସ୍ତୁ ମହାତ୍ମାନୋ ହସ୍ତରୁଦ୍ଧମୁଖାସ୍ତଦା ।
ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ବିଲାଦୁତ୍ତାରିତାସ୍ତଯା ॥ 10 ॥
ତତସ୍ତାନ୍ଵାନରାନ୍ସର୍ଵାଂସ୍ତାପସୀ ଧର୍ମଚାରିଣୀ ।
ନିସ୍ସୃତାନ୍ଵିଷମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 11 ॥
ଏଷ ଵିନ୍ଧ୍ଯୋ ଗିରିଶ୍ଶ୍ରୀମାନ୍ନାନାଦ୍ରୁମଲତାକୁଲଃ ।
ଏଷ ପ୍ରସ୍ରଵଣଶ୍ଶୈଲସ୍ସାଗରୋଽଯଂ ମହୋଦଧିଃ ॥ 12 ॥
ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ଭଵନଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତଦ୍ବିଲଂ ଶ୍ରୀମତ୍ପ୍ରଵିଵେଶ ସ୍ଵଯମ୍ପ୍ରଭା ॥ 13 ॥
ତତସ୍ତେ ଦଦୃଶୁର୍ଘୋରଂ ସାଗରଂ ଵରୁଣାଲଯମ୍ ।
ଅପାରମଭିଗର୍ଜନ୍ତଂ ଘୋରୈରୂର୍ମିଭିରାଵୃତମ୍ ॥ 14 ॥
ମଯସ୍ଯ ମାଯାଵିହିତଂ ଗିରିଦୁର୍ଗଂ ଵିଚିନ୍ଵତାମ୍ ।
ତେଷାଂ ମାସୋ ଵ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତୋ ଯୋ ରାଜ୍ଞା ସମଯଃ କୃତଃ ॥ 15 ॥
ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ତୁ ଗିରେଃ ପାଦେ ସମ୍ପ୍ରପୁଷ୍ପିତପାଦପେ ।
ଉପଵିଶ୍ଯ ମହାଭାଗାଶ୍ଚିନ୍ତାମାପେଦିରେ ତଦା ॥ 16 ॥
ତତଃ ପୁଷ୍ପାତିଭାରାଗ୍ରାନ୍ ଲତାଶତସମାଵୃତାନ୍ ।
ଦ୍ରୁମାନ୍ଵାସନ୍ତିକାନ୍ଦୃଷ୍ଟଵା ବଭୂଵୁର୍ଭଯଶଙ୍କିତାଃ ॥ 17 ॥
ତେ ଵସନ୍ତମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପରସ୍ପରମ୍ ।
ନଷ୍ଟସନ୍ଦେଶକାଲାର୍ଥା ନିପେତୁର୍ଧରଣୀତଲେ ॥ 18 ॥
ତତସ୍ତାନ୍କପିଵୃଦ୍ଧାଂସ୍ତୁ ଶିଷ୍ଟାଂଶ୍ଚୈଵ ଵନୌକସଃ ।
ଵାଚା ମଧୁରଯାଽଭାଷ୍ଯ ଯଥାଵଦନୁମାନ୍ଯ ଚ ॥ 19 ॥
ସ ତୁ ସିଂହଵୃଷସ୍କନ୍ଧଃ ପୀନାଯତଭୁଜଃ କପିଃ ।
ଯୁଵରାଜୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ଅଙ୍ଗଦୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 20 ॥
ଶାସନାତ୍କପିରାଜସ୍ଯ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଵିନିର୍ଗତାଃ ।
ମାସଃ ପୂର୍ଣୋ ବିଲସ୍ଥାନାଂ ହରଯଃ କିଂ ନ ବୁଦ୍ଧ୍ଯତେ ॥ 21 ॥
ଵଯମାଶ୍ଵଯୁଜେ ମାସି କାଲସଙ୍ଖ୍ଯାଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।
ପ୍ରସ୍ଥିତାସ୍ସୋଽପି ଚାତୀତଃ କିମତଃ କାର୍ଯମୁତ୍ତରମ୍ ॥ 22 ॥
ଭଵନ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ନୀତିମାର୍ଗଵିଶାରଦାଃ ।
ହିତେଷ୍ଵଭିରତା ଭର୍ତୁର୍ନିସୃଷ୍ଟାସ୍ସର୍ଵକର୍ମସୁ ॥ 23 ॥
କର୍ମସ୍ଵପ୍ରତିମାସ୍ସର୍ଵେ ଦିକ୍ଷୁ ଵିଶ୍ରୁତପୌରୁଷାଃ ।
ମାଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ନିର୍ଯାତାଃ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷପ୍ରତିଚୋଦିତାଃ ॥ 24 ॥
ଇଦାନୀମକୃତାର୍ଥାନାଂ ମର୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।
ହରିରାଜସ୍ଯ ସନ୍ଦେଶମକୃତ୍ଵା କସ୍ସୁଖୀ ଭଵେତ୍ ॥ 25 ॥
ତସ୍ମିନ୍ନତୀତେ କାଲେ ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ କୃତେ ସ୍ଵଯମ୍ ।
ପ୍ରାଯୋପଵେଶନଂ ଯୁକ୍ତଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଵନୌକସାମ୍ ॥ 26 ॥
ତୀକ୍ଷ୍ଣଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ସ୍ଵାମିଭାଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ ।
ନ କ୍ଷମିଷ୍ଯତି ନସ୍ସର୍ଵାନପରାଧକୃତୋ ଗତାନ୍ ॥ 27 ॥
ଅପ୍ରଵୃତ୍ତୌ ଚ ସୀତାଯାଃ ପାପମେଵ କରିଷ୍ଯତି ।
ତସ୍ମାତ୍ କ୍ଷମମିହାଦ୍ଯୈଵ ଗନ୍ତୁଂ ପ୍ରାଯୋପଵେଶନଂ ହି ନଃ ॥ 28 ॥
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଦାରାଂଶ୍ଚ ଧନାନି ଚ ଗୃହାଣି ଚ ।
ଧୃଵଂ ନୋ ହିଂସିତା ରାଜା ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରତିଗତାନିତଃ ॥ 29 ॥
ଵଧେନାପ୍ରତିରୂପେଣ ଶ୍ରେଯାନ୍ମୃତ୍ଯୁରିହୈଵ ନଃ ।
ନ ଚାହଂ ଯୌଵରାଜ୍ଯେନ ସୁଗ୍ରୀଵେଣାଭିଷେଚିତଃ ॥ 30 ॥
ନରେନ୍ଦ୍ରେଣାଭିଷିକ୍ତୋଽସ୍ମି ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣା ।
ସ ପୂର୍ଵଂ ବଦ୍ଧଵୈରୋ ମାଂ ରାଜା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯତିକ୍ରମମ୍ ॥ 31 ॥
ଘାତଯିଷ୍ଯତି ଦଣ୍ଡେନ ତୀକ୍ଷ୍ଣେନ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ ।
କିଂ ମେ ସୁହୃଦଭିର୍ଵ୍ଯସନଂ ପଶ୍ଯଦ୍ଭିର୍ଜୀଵିତାନ୍ତରେ ॥ 32 ॥
ଇହୈଵ ପ୍ରାଯମାସିଷ୍ଯେ ପୁଣ୍ଯେ ସାଗରରୋଧସି ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କୁମାରେଣ ଯୁଵରାଜେନ ଭାଷିତମ୍ ॥ 33 ॥
ସର୍ଵେ ତେ ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ କରୁଣଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରୁଵନ୍ ।
ତୀକ୍ଷ୍ଣଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରିଯାସକ୍ତଶ୍ଚ ରାଘଵଃ ॥ 34 ॥
ଅଦୃଷ୍ଟାଯାଂ ତୁ ଵୈଦେହ୍ଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽସ୍ମାଂଶ୍ତ ସମାଗତାନ୍ ।
ରାଘଵପ୍ରିଯକାମାର୍ଥଂ ଘାତଯିଷ୍ଯତ୍ଯସଂଶଯମ୍ ॥ 35 ॥
ନ କ୍ଷମଂ ଚାପରାଦ୍ଧାନାଂ ଗମନଂ ସ୍ଵାମିପାର୍ଶ୍ଵତଃ ।
ଇହୈଵ ସୀତାମନ୍ଵିଷ୍ଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତିମୁପଲଭ୍ଯ ଵା ॥ 36 ॥
ନୋ ଚେଦ୍ଗଚ୍ଛାମ ତଂ ଵୀରଂ ଗମିଷ୍ଯାମୋ ଯମକ୍ଷଯମ୍ ।
ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାନାଂ ତୁ ଭଯାର୍ଦିତାନାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତାର ଇଦଂ ବଭାଷେ ।
ଅଲଂ ଵିଷାଦେନ ବିଲଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵସାମ ସର୍ଵେ ଯଦି ରୋଚତେ ଵଃ ॥ 37 ॥
ଇଦଂ ହି ମାଯାଵିହିତଂ ସୁଦୁର୍ଗମଂ ପ୍ରଭୂତଵୃକ୍ଷୋଦକଭୋଜ୍ଯପେଯକମ୍ ।
ଇହାସ୍ତି ନୋ ନୈଵ ଭଯଂ ପୁରନ୍ଦରା ନ୍ନ ରାଘଵାଦ୍ଵାନରରାଜତୋଽପି ଵା ॥ 38 ॥
ଶ୍ରୁତ୍ଵାଽଙ୍ଗଦସ୍ଯାପି ଵଚୋଽନୁକୂଲ ମୂଚୁଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ହରଯଃ ପ୍ରତୀତାଃ ।
ଯଥା ନ ହିଂସ୍ଯେମ ତଥା ଵିଧାନ ମସକ୍ତମଦ୍ଯୈଵ ଵିଧୀଯତାଂ ନଃ ॥ 39 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha tripañcāśassargaḥ |
evamuktaśśubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam |
uvāca hanumānvākyaṃ tāmaninditaceṣṭitām || 1 ||
śaraṇaṃ tvāṃ prapannā sma sarve vai dharmacāriṇīm |
yaḥ kṛtassamayo'smākaṃ sugrīveṇa mahātmanā || 2 ||
sa ca kālo hyatikrānto bile ca parivartatām |
sā tvamasmādbilādghorāduttārayitumarhasi || 3 ||
tasmātsugrīvavacanādatikrāntāngatāyuṣaḥ |
trātumarhasi nassarvānsugrīvabhayakarśitān || 4 ||
mahaccakāryamasmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi |
taccāpi na kṛtaṃ kāryamasmābhiriha vāsibhiḥ || 5 ||
evamuktā hanumatā tāpasī vākyamabravīt |
jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum || 6 ||
tapasastu prabhāvena niyamopārjitena ca |
sarvāneva bilādasmāduddhariṣyāmi vānarān || 7 ||
nimīlayata cakṣūṃṣi sarve vānarapuṅgavāḥ |
na hi niṣkramituṃ śakyamanimīlitalocanaiḥ || 8 ||
tatassammīlitāssarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ |
sahasā'pidadhurdṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṅkṣayā || 9 ||
vānarāstu mahātmāno hastaruddhamukhāstadā |
nimeṣāntaramātreṇa bilāduttāritāstayā || 10 ||
tatastānvānarānsarvāṃstāpasī dharmacāriṇī |
nissṛtānviṣamāttasmātsamāśvāsyedamabravīt || 11 ||
eṣa vindhyo giriśśrīmānnānādrumalatākulaḥ |
eṣa prasravaṇaśśailassāgaro'yaṃ mahodadhiḥ || 12 ||
svasti vo'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ |
ityuktvā tadbilaṃ śrīmatpraviveśa svayamprabhā || 13 ||
tataste dadṛśurghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam |
apāramabhigarjantaṃ ghorairūrmibhirāvṛtam || 14 ||
mayasya māyāvihitaṃ giridurgaṃ vicinvatām |
teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ || 15 ||
vindhyasya tu gireḥ pāde samprapuṣpitapādape |
upaviśya mahābhāgāścintāmāpedire tadā || 16 ||
tataḥ puṣpātibhārāgrān latāśatasamāvṛtān |
drumānvāsantikāndṛṣṭavā babhūvurbhayaśaṅkitāḥ || 17 ||
te vasantamanuprāptaṃ pratibuddhvā parasparam |
naṣṭasandeśakālārthā nipeturdharaṇītale || 18 ||
tatastānkapivṛddhāṃstu śiṣṭāṃścaiva vanaukasaḥ |
vācā madhurayā'bhāṣya yathāvadanumānya ca || 19 ||
sa tu siṃhavṛṣaskandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ |
yuvarājo mahāprājñaḥ aṅgado vākyamabravīt || 20 ||
śāsanātkapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ |
māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na buddhyate || 21 ||
vayamāśvayuje māsi kālasaṅkhyāvyavasthitāḥ |
prasthitāsso'pi cātītaḥ kimataḥ kāryamuttaram || 22 ||
bhavantaḥ pratyayaṃ prāptāḥ nītimārgaviśāradāḥ |
hiteṣvabhiratā bharturnisṛṣṭāssarvakarmasu || 23 ||
karmasvapratimāssarve dikṣu viśrutapauruṣāḥ |
māṃ puraskṛtya niryātāḥ piṅgākṣapraticoditāḥ || 24 ||
idānīmakṛtārthānāṃ martavyaṃ nātra saṃśayaḥ |
harirājasya sandeśamakṛtvā kassukhī bhavet || 25 ||
tasminnatīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam |
prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām || 26 ||
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvassvāmibhāve vyavasthitaḥ |
na kṣamiṣyati nassarvānaparādhakṛto gatān || 27 ||
apravṛttau ca sītāyāḥ pāpameva kariṣyati |
tasmāt kṣamamihādyaiva gantuṃ prāyopaveśanaṃ hi naḥ || 28 ||
tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca dhanāni ca gṛhāṇi ca |
dhṛvaṃ no hiṃsitā rājā sarvānpratigatānitaḥ || 29 ||
vadhenāpratirūpeṇa śreyānmṛtyurihaiva naḥ |
na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ || 30 ||
narendreṇābhiṣikto'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam || 31 ||
ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ |
kiṃ me suhṛdabhirvyasanaṃ paśyadbhirjīvitāntare || 32 ||
ihaiva prāyamāsiṣye puṇye sāgararodhasi |
etacchrutvā kumāreṇa yuvarājena bhāṣitam || 33 ||
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyamabruvan |
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāsaktaśca rāghavaḥ || 34 ||
adṛṣṭāyāṃ tu vaidehyāṃ dṛṣṭvā'smāṃśta samāgatān |
rāghavapriyakāmārthaṃ ghātayiṣyatyasaṃśayam || 35 ||
na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ |
ihaiva sītāmanviṣya pravṛttimupalabhya vā || 36 ||
no cedgacchāma taṃ vīraṃ gamiṣyāmo yamakṣayam |
plavaṅgamānāṃ tu bhayārditānāṃ śrutvā vacastāra idaṃ babhāṣe |
alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya vasāma sarve yadi rocate vaḥ || 37 ||
idaṃ hi māyāvihitaṃ sudurgamaṃ prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyakam |
ihāsti no naiva bhayaṃ purandarā nna rāghavādvānararājato'pi vā || 38 ||
śrutvā'ṅgadasyāpi vaco'nukūla mūcuśca sarve harayaḥ pratītāḥ |
yathā na hiṃsyema tathā vidhāna masaktamadyaiva vidhīyatāṃ naḥ || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ त्रिपञ्चाशस्सर्गः ।
एवमुक्तश्शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम् ।
उवाच हनुमान्वाक्यं तामनिन्दितचेष्टिताम् ॥ 1 ॥
शरणं त्वां प्रपन्ना स्म सर्वे वै धर्मचारिणीम् ।
यः कृतस्समयोऽस्माकं सुग्रीवेण महात्मना ॥ 2 ॥
स च कालो ह्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ।
सा त्वमस्माद्बिलाद्घोरादुत्तारयितुमर्हसि ॥ 3 ॥
तस्मात्सुग्रीववचनादतिक्रान्तान्गतायुषः ।
त्रातुमर्हसि नस्सर्वान्सुग्रीवभयकर्शितान् ॥ 4 ॥
महच्चकार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि ।
तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः ॥ 5 ॥
एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत् ।
जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् ॥ 6 ॥
तपसस्तु प्रभावेन नियमोपार्जितेन च ।
सर्वानेव बिलादस्मादुद्धरिष्यामि वानरान् ॥ 7 ॥
निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुङ्गवाः ।
न हि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः ॥ 8 ॥
ततस्सम्मीलितास्सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः ।
सहसाऽपिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकाङ्क्षया ॥ 9 ॥
वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा ।
निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया ॥ 10 ॥
ततस्तान्वानरान्सर्वांस्तापसी धर्मचारिणी ।
निस्सृतान्विषमात्तस्मात्समाश्वास्येदमब्रवीत् ॥ 11 ॥
एष विन्ध्यो गिरिश्श्रीमान्नानाद्रुमलताकुलः ।
एष प्रस्रवणश्शैलस्सागरोऽयं महोदधिः ॥ 12 ॥
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः ।
इत्युक्त्वा तद्बिलं श्रीमत्प्रविवेश स्वयम्प्रभा ॥ 13 ॥
ततस्ते ददृशुर्घोरं सागरं वरुणालयम् ।
अपारमभिगर्जन्तं घोरैरूर्मिभिरावृतम् ॥ 14 ॥
मयस्य मायाविहितं गिरिदुर्गं विचिन्वताम् ।
तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः ॥ 15 ॥
विन्ध्यस्य तु गिरेः पादे सम्प्रपुष्पितपादपे ।
उपविश्य महाभागाश्चिन्तामापेदिरे तदा ॥ 16 ॥
ततः पुष्पातिभाराग्रान् लताशतसमावृतान् ।
द्रुमान्वासन्तिकान्दृष्टवा बभूवुर्भयशङ्किताः ॥ 17 ॥
ते वसन्तमनुप्राप्तं प्रतिबुद्ध्वा परस्परम् ।
नष्टसन्देशकालार्था निपेतुर्धरणीतले ॥ 18 ॥
ततस्तान्कपिवृद्धांस्तु शिष्टांश्चैव वनौकसः ।
वाचा मधुरयाऽभाष्य यथावदनुमान्य च ॥ 19 ॥
स तु सिंहवृषस्कन्धः पीनायतभुजः कपिः ।
युवराजो महाप्राज्ञः अङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥ 20 ॥
शासनात्कपिराजस्य वयं सर्वे विनिर्गताः ।
मासः पूर्णो बिलस्थानां हरयः किं न बुद्ध्यते ॥ 21 ॥
वयमाश्वयुजे मासि कालसङ्ख्याव्यवस्थिताः ।
प्रस्थितास्सोऽपि चातीतः किमतः कार्यमुत्तरम् ॥ 22 ॥
भवन्तः प्रत्ययं प्राप्ताः नीतिमार्गविशारदाः ।
हितेष्वभिरता भर्तुर्निसृष्टास्सर्वकर्मसु ॥ 23 ॥
कर्मस्वप्रतिमास्सर्वे दिक्षु विश्रुतपौरुषाः ।
मां पुरस्कृत्य निर्याताः पिङ्गाक्षप्रतिचोदिताः ॥ 24 ॥
इदानीमकृतार्थानां मर्तव्यं नात्र संशयः ।
हरिराजस्य सन्देशमकृत्वा कस्सुखी भवेत् ॥ 25 ॥
तस्मिन्नतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम् ।
प्रायोपवेशनं युक्तं सर्वेषां च वनौकसाम् ॥ 26 ॥
तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवस्स्वामिभावे व्यवस्थितः ।
न क्षमिष्यति नस्सर्वानपराधकृतो गतान् ॥ 27 ॥
अप्रवृत्तौ च सीतायाः पापमेव करिष्यति ।
तस्मात् क्षममिहाद्यैव गन्तुं प्रायोपवेशनं हि नः ॥ 28 ॥
त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च धनानि च गृहाणि च ।
धृवं नो हिंसिता राजा सर्वान्प्रतिगतानितः ॥ 29 ॥
वधेनाप्रतिरूपेण श्रेयान्मृत्युरिहैव नः ।
न चाहं यौवराज्येन सुग्रीवेणाभिषेचितः ॥ 30 ॥
नरेन्द्रेणाभिषिक्तोऽस्मि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
स पूर्वं बद्धवैरो मां राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम् ॥ 31 ॥
घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृतनिश्चयः ।
किं मे सुहृदभिर्व्यसनं पश्यद्भिर्जीवितान्तरे ॥ 32 ॥
इहैव प्रायमासिष्ये पुण्ये सागररोधसि ।
एतच्छ्रुत्वा कुमारेण युवराजेन भाषितम् ॥ 33 ॥
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यमब्रुवन् ।
तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः प्रियासक्तश्च राघवः ॥ 34 ॥
अदृष्टायां तु वैदेह्यां दृष्ट्वाऽस्मांश्त समागतान् ।
राघवप्रियकामार्थं घातयिष्यत्यसंशयम् ॥ 35 ॥
न क्षमं चापराद्धानां गमनं स्वामिपार्श्वतः ।
इहैव सीतामन्विष्य प्रवृत्तिमुपलभ्य वा ॥ 36 ॥
नो चेद्गच्छाम तं वीरं गमिष्यामो यमक्षयम् ।
प्लवङ्गमानां तु भयार्दितानां श्रुत्वा वचस्तार इदं बभाषे ।
अलं विषादेन बिलं प्रविश्य वसाम सर्वे यदि रोचते वः ॥ 37 ॥
इदं हि मायाविहितं सुदुर्गमं प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयकम् ।
इहास्ति नो नैव भयं पुरन्दरा न्न राघवाद्वानरराजतोऽपि वा ॥ 38 ॥
श्रुत्वाऽङ्गदस्यापि वचोऽनुकूल मूचुश्च सर्वे हरयः प्रतीताः ।
यथा न हिंस्येम तथा विधान मसक्तमद्यैव विधीयतां नः ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha tripañcāśassargaḥ |
evamuktaśśubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam |
uvāca hanumānvākyaṃ tāmaninditaceṣṭitām || 1 ||
śaraṇaṃ tvāṃ prapannā sma sarve vai dharmacāriṇīm |
yaḥ kṛtassamayo'smākaṃ sugrīveṇa mahātmanā || 2 ||
sa ca kālo hyatikrānto bile ca parivartatām |
sā tvamasmādbilādghorāduttārayitumarhasi || 3 ||
tasmātsugrīvavacanādatikrāntāngatāyuṣaḥ |
trātumarhasi nassarvānsugrīvabhayakarśitān || 4 ||
mahaccakāryamasmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi |
taccāpi na kṛtaṃ kāryamasmābhiriha vāsibhiḥ || 5 ||
evamuktā hanumatā tāpasī vākyamabravīt |
jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum || 6 ||
tapasastu prabhāvena niyamopārjitena ca |
sarvāneva bilādasmāduddhariṣyāmi vānarān || 7 ||
nimīlayata cakṣūṃṣi sarve vānarapuṅgavāḥ |
na hi niṣkramituṃ śakyamanimīlitalocanaiḥ || 8 ||
tatassammīlitāssarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ |
sahasā'pidadhurdṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṅkṣayā || 9 ||
vānarāstu mahātmāno hastaruddhamukhāstadā |
nimeṣāntaramātreṇa bilāduttāritāstayā || 10 ||
tatastānvānarānsarvāṃstāpasī dharmacāriṇī |
nissṛtānviṣamāttasmātsamāśvāsyedamabravīt || 11 ||
eṣa vindhyo giriśśrīmānnānādrumalatākulaḥ |
eṣa prasravaṇaśśailassāgaro'yaṃ mahodadhiḥ || 12 ||
svasti vo'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ |
ityuktvā tadbilaṃ śrīmatpraviveśa svayamprabhā || 13 ||
tataste dadṛśurghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam |
apāramabhigarjantaṃ ghorairūrmibhirāvṛtam || 14 ||
mayasya māyāvihitaṃ giridurgaṃ vicinvatām |
teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ || 15 ||
vindhyasya tu gireḥ pāde samprapuṣpitapādape |
upaviśya mahābhāgāścintāmāpedire tadā || 16 ||
tataḥ puṣpātibhārāgrān latāśatasamāvṛtān |
drumānvāsantikāndṛṣṭavā babhūvurbhayaśaṅkitāḥ || 17 ||
te vasantamanuprāptaṃ pratibuddhvā parasparam |
naṣṭasandeśakālārthā nipeturdharaṇītale || 18 ||
tatastānkapivṛddhāṃstu śiṣṭāṃścaiva vanaukasaḥ |
vācā madhurayā'bhāṣya yathāvadanumānya ca || 19 ||
sa tu siṃhavṛṣaskandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ |
yuvarājo mahāprājñaḥ aṅgado vākyamabravīt || 20 ||
śāsanātkapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ |
māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na buddhyate || 21 ||
vayamāśvayuje māsi kālasaṅkhyāvyavasthitāḥ |
prasthitāsso'pi cātītaḥ kimataḥ kāryamuttaram || 22 ||
bhavantaḥ pratyayaṃ prāptāḥ nītimārgaviśāradāḥ |
hiteṣvabhiratā bharturnisṛṣṭāssarvakarmasu || 23 ||
karmasvapratimāssarve dikṣu viśrutapauruṣāḥ |
māṃ puraskṛtya niryātāḥ piṅgākṣapraticoditāḥ || 24 ||
idānīmakṛtārthānāṃ martavyaṃ nātra saṃśayaḥ |
harirājasya sandeśamakṛtvā kassukhī bhavet || 25 ||
tasminnatīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam |
prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām || 26 ||
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvassvāmibhāve vyavasthitaḥ |
na kṣamiṣyati nassarvānaparādhakṛto gatān || 27 ||
apravṛttau ca sītāyāḥ pāpameva kariṣyati |
tasmāt kṣamamihādyaiva gantuṃ prāyopaveśanaṃ hi naḥ || 28 ||
tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca dhanāni ca gṛhāṇi ca |
dhṛvaṃ no hiṃsitā rājā sarvānpratigatānitaḥ || 29 ||
vadhenāpratirūpeṇa śreyānmṛtyurihaiva naḥ |
na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ || 30 ||
narendreṇābhiṣikto'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam || 31 ||
ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ |
kiṃ me suhṛdabhirvyasanaṃ paśyadbhirjīvitāntare || 32 ||
ihaiva prāyamāsiṣye puṇye sāgararodhasi |
etacchrutvā kumāreṇa yuvarājena bhāṣitam || 33 ||
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyamabruvan |
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāsaktaśca rāghavaḥ || 34 ||
adṛṣṭāyāṃ tu vaidehyāṃ dṛṣṭvā'smāṃśta samāgatān |
rāghavapriyakāmārthaṃ ghātayiṣyatyasaṃśayam || 35 ||
na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ |
ihaiva sītāmanviṣya pravṛttimupalabhya vā || 36 ||
no cedgacchāma taṃ vīraṃ gamiṣyāmo yamakṣayam |
plavaṅgamānāṃ tu bhayārditānāṃ śrutvā vacastāra idaṃ babhāṣe |
alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya vasāma sarve yadi rocate vaḥ || 37 ||
idaṃ hi māyāvihitaṃ sudurgamaṃ prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyakam |
ihāsti no naiva bhayaṃ purandarā nna rāghavādvānararājato'pi vā || 38 ||
śrutvā'ṅgadasyāpi vaco'nukūla mūcuśca sarve harayaḥ pratītāḥ |
yathā na hiṃsyema tathā vidhāna masaktamadyaiva vidhīyatāṃ naḥ || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.