ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਏਕषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਤਸ੍ਤਦ੍ਦਾਰੁਣਂ ਕਰ੍ਮ ਦੁष੍ਕਰਂ ਸਹਸਾਤ੍ਕृਤਮ੍ ।
ਆਚਚਕ੍षੇ ਮੁਨੇਸ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸੂਰ੍ਯਾਨੁਗਮਨਂ ਤਥਾ ॥ 1 ॥
ਭਗਵਨ੍ਵ੍ਰਣਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਲ੍ਲਜ੍ਜਯਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਮਿ ਵਚਨਂ ਪਰਿਭਾषਿਤੁਮ੍ ॥ 2 ॥
ਅਹਂ ਚੈਵ ਜਟਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਘਰ੍षਾਦ੍ਧਰ੍ਪਮੋਹਿਤੌ ।
ਆਕਾਸ਼ਂ ਪਤਿਤੌ ਵੀਰੌ ਜਿਜ੍ਞਾਸਨ੍ਤੌ ਪਰਾਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ 3 ॥
ਕੈਲਾਸਸ਼ਿਖਰੇ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਮੁਨੀਨਾਮਗ੍ਰਤਃ ਪਣਮ੍ ।
ਰਵਿਸ੍ਸ੍ਯਾਦਨੁਯਾਤਵ੍ਯੋ ਯਾਵਦਸ੍ਤਂ ਮਹਾਗਿਰਿਮ੍ ॥ 4 ॥
ਅਥਾऽਵਾਂ ਯੁਗਪਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਵਪਸ਼੍ਯਾਵ ਮਹੀਤਲੇ ।
ਰਥਚਕ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਨਗਰਾਣਿ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ ॥ 5 ॥
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵਾਦਿਤ੍ਰਘੋषਾਂਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਘੋषਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਵਃ ।
ਗਾਯਨ੍ਤੀਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਨਾ ਬਹ੍ਵੀਃ ਪਸ਼੍ਯਾਵੋ ਰਕ੍ਤਵਾਸਸਃ ॥ 6 ॥
ਤੂਰ੍ਣਮੁਤ੍ਪਤ੍ਯ ਚਾਕਾਸ਼ਮਾਦਿਤ੍ਯਪਥਮਾਸ਼੍ਰਿਤੌ ।
ਆਵਾਮਾਲੋਕਯਾਵਸ੍ਤਦ੍ਵਨਂ ਸ਼ਾਦ੍ਵਲਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ ॥ 7 ॥
ਉਪਲੈਰਿਵ ਸਞ੍ਛਨ੍ਨਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਭੂਸ਼੍ਸ਼ਿਲੋਚ੍ਚਯੈਃ ।
ਆਪਗਾਭਿਸ਼੍ਚ ਸਂਵੀਤਾ ਸੂਤ੍ਰੈਰਿਵ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ ॥ 8 ॥
ਹਿਮਵਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮੇਰੁਸ਼੍ਚ ਸੁਮਹਾਨ੍ਨਗਃ ।
ਭੂਤਲੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ੍ਤੇ ਨਾਗਾ ਇਵ ਜਲਾਸ਼ਯੇ ॥ 9 ॥
ਤੀਵ੍ਰਸ੍ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਖੇਦਸ਼੍ਚ ਭਯਂ ਚਾਸੀਤ੍ਤਦਾऽऽਵਯੋਃ ।
ਸਮਾਵਿਸ਼ਤਿ ਮੋਹਸ਼੍ਚ ਤਮੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਚ ਦਾਰੁਣਾ ॥ 10 ॥
ਨ ਦਿਗ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯਾਮ੍ਯਾ ਨਾਗ੍ਨੇਯੀ ਨ ਚ ਵਾਰੁਣੀ ।
ਯੁਗਾਨ੍ਤੇ ਨਿਯਤੋ ਲੋਕੋ ਹਤੋ ਦਗ੍ਧ ਇਵਾਗ੍ਨਿਨਾ ॥ 11 ॥
ਮਨਸ਼੍ਚ ਮੇ ਹਤਂ ਭੂਯਸ੍ਸਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯਤੁ ਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ ।
ਯਤ੍ਨੇਨ ਮਹਤਾ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਪੁਨਸ੍ਸਨ੍ਧਾਯ ਚਕ੍षੁषੀ ॥ 12 ॥
ਯਤ੍ਨੇਨ ਮਹਤਾ ਭੂਯੋ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ਪ੍ਰਤਿਲੋਕਿਤਃ ।
ਤੁਲ੍ਯਃ ਪृਥ੍ਵੀਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਨੌ ॥ 13 ॥
ਜਟਾਯੁਰ੍ਮਾਮਨਾਪृਚ੍ਛ੍ਯ ਨਿਪਪਾਤ ਮਹੀਂ ਤਤਃ ।
ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੂਰ੍ਣਮਾਕਾਸ਼ਾਦਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮੁਕ੍ਤਵਾਨਹਮ੍ ॥ 14 ॥
ਪਕ੍षਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਮਯਾ ਗੁਪ੍ਤੋ ਜਟਾਯੁਰ੍ਨ ਪ੍ਰਦਹ੍ਯਤੇ ।
ਪ੍ਰਮਾਦਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧਃ ਪਤਨ੍ਵਾਯੁਪਥਾਦਹਮ੍ ॥ 15 ॥
ਆਸ਼ਙ੍ਕੇ ਤਂ ਨਿਪਤਿਤਂ ਜਨਸ੍ਥਾਨੇ ਜਟਾਯੁषਮ੍ ।
ਅਹਂ ਤੁ ਪਤਿਤੋ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯੇ ਦਗ੍ਧਪਕ੍षੋ ਜਡੀਕृਤਃ ॥ 16 ॥
ਰਾਜ੍ਯੇਨ ਹੀਨੋ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਚ ਪਕ੍षਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ।
ਸਰ੍ਵਥਾ ਮਰ੍ਤੁਮੇਵੇਚ੍ਛਨ੍ਪਤਿष੍ਯੇ ਸ਼ਿਖਰਾਦ੍ਗੀਰੇਃ ॥ 17 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |
tatastaddāruṇaṃ karma duṣkaraṃ sahasātkṛtam |
ācacakṣe munessarvaṃ sūryānugamanaṃ tathā || 1 ||
bhagavanvraṇayuktatvāllajjayā vyākulendriyaḥ |
pariśrānto na śaknomi vacanaṃ paribhāṣitum || 2 ||
ahaṃ caiva jaṭāyuśca saṅgharṣāddharpamohitau |
ākāśaṃ patitau vīrau jijñāsantau parākramam || 3 ||
kailāsaśikhare baddhvā munīnāmagrataḥ paṇam |
ravissyādanuyātavyo yāvadastaṃ mahāgirim || 4 ||
athā'vāṃ yugapatprāptāvapaśyāva mahītale |
rathacakrapramāṇāni nagarāṇi pṛthakpṛthak || 5 ||
kvacidvāditraghoṣāṃśca brahmaghoṣāṃśca śuśruvaḥ |
gāyantīścāṅganā bahvīḥ paśyāvo raktavāsasaḥ || 6 ||
tūrṇamutpatya cākāśamādityapathamāśritau |
āvāmālokayāvastadvanaṃ śādvalasannibham || 7 ||
upalairiva sañchannā dṛśyate bhūśśiloccayaiḥ |
āpagābhiśca saṃvītā sūtrairiva vasundharā || 8 ||
himavāṃścaiva vindhyaśca meruśca sumahānnagaḥ |
bhūtale samprakāśante nāgā iva jalāśaye || 9 ||
tīvrassvedaśca khedaśca bhayaṃ cāsīttadā''vayoḥ |
samāviśati mohaśca tamo mūrchā ca dāruṇā || 10 ||
na digvijñāyate yāmyā nāgneyī na ca vāruṇī |
yugānte niyato loko hato dagdha ivāgninā || 11 ||
manaśca me hataṃ bhūyassannivartyatu saṃśrayam |
yatnena mahatā hyasminpunassandhāya cakṣuṣī || 12 ||
yatnena mahatā bhūyo bhāskaraḥ pratilokitaḥ |
tulyaḥ pṛthvīpramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau || 13 ||
jaṭāyurmāmanāpṛcchya nipapāta mahīṃ tataḥ |
taṃ dṛṣṭvā tūrṇamākāśādātmānaṃ muktavānaham || 14 ||
pakṣābhyāṃ ca mayā gupto jaṭāyurna pradahyate |
pramādāttatra nirdagdhaḥ patanvāyupathādaham || 15 ||
āśaṅke taṃ nipatitaṃ janasthāne jaṭāyuṣam |
ahaṃ tu patito vindhye dagdhapakṣo jaḍīkṛtaḥ || 16 ||
rājyena hīno bhrātrā ca pakṣābhyāṃ vikrameṇa ca |
sarvathā martumevecchanpatiṣye śikharādgīreḥ || 17 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ एकषष्टितमस्सर्गः ।
ततस्तद्दारुणं कर्म दुष्करं सहसात्कृतम् ।
आचचक्षे मुनेस्सर्वं सूर्यानुगमनं तथा ॥ 1 ॥
भगवन्व्रणयुक्तत्वाल्लज्जया व्याकुलेन्द्रियः ।
परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनं परिभाषितुम् ॥ 2 ॥
अहं चैव जटायुश्च सङ्घर्षाद्धर्पमोहितौ ।
आकाशं पतितौ वीरौ जिज्ञासन्तौ पराक्रमम् ॥ 3 ॥
कैलासशिखरे बद्ध्वा मुनीनामग्रतः पणम् ।
रविस्स्यादनुयातव्यो यावदस्तं महागिरिम् ॥ 4 ॥
अथाऽवां युगपत्प्राप्तावपश्याव महीतले ।
रथचक्रप्रमाणानि नगराणि पृथक्पृथक् ॥ 5 ॥
क्वचिद्वादित्रघोषांश्च ब्रह्मघोषांश्च शुश्रुवः ।
गायन्तीश्चाङ्गना बह्वीः पश्यावो रक्तवाससः ॥ 6 ॥
तूर्णमुत्पत्य चाकाशमादित्यपथमाश्रितौ ।
आवामालोकयावस्तद्वनं शाद्वलसन्निभम् ॥ 7 ॥
उपलैरिव सञ्छन्ना दृश्यते भूश्शिलोच्चयैः ।
आपगाभिश्च संवीता सूत्रैरिव वसुन्धरा ॥ 8 ॥
हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्च सुमहान्नगः ।
भूतले सम्प्रकाशन्ते नागा इव जलाशये ॥ 9 ॥
तीव्रस्स्वेदश्च खेदश्च भयं चासीत्तदाऽऽवयोः ।
समाविशति मोहश्च तमो मूर्छा च दारुणा ॥ 10 ॥
न दिग्विज्ञायते याम्या नाग्नेयी न च वारुणी ।
युगान्ते नियतो लोको हतो दग्ध इवाग्निना ॥ 11 ॥
मनश्च मे हतं भूयस्सन्निवर्त्यतु संश्रयम् ।
यत्नेन महता ह्यस्मिन्पुनस्सन्धाय चक्षुषी ॥ 12 ॥
यत्नेन महता भूयो भास्करः प्रतिलोकितः ।
तुल्यः पृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ ॥ 13 ॥
जटायुर्मामनापृच्छ्य निपपात महीं ततः ।
तं दृष्ट्वा तूर्णमाकाशादात्मानं मुक्तवानहम् ॥ 14 ॥
पक्षाभ्यां च मया गुप्तो जटायुर्न प्रदह्यते ।
प्रमादात्तत्र निर्दग्धः पतन्वायुपथादहम् ॥ 15 ॥
आशङ्के तं निपतितं जनस्थाने जटायुषम् ।
अहं तु पतितो विन्ध्ये दग्धपक्षो जडीकृतः ॥ 16 ॥
राज्येन हीनो भ्रात्रा च पक्षाभ्यां विक्रमेण च ।
सर्वथा मर्तुमेवेच्छन्पतिष्ये शिखराद्गीरेः ॥ 17 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |
tatastaddāruṇaṃ karma duṣkaraṃ sahasātkṛtam |
ācacakṣe munessarvaṃ sūryānugamanaṃ tathā || 1 ||
bhagavanvraṇayuktatvāllajjayā vyākulendriyaḥ |
pariśrānto na śaknomi vacanaṃ paribhāṣitum || 2 ||
ahaṃ caiva jaṭāyuśca saṅgharṣāddharpamohitau |
ākāśaṃ patitau vīrau jijñāsantau parākramam || 3 ||
kailāsaśikhare baddhvā munīnāmagrataḥ paṇam |
ravissyādanuyātavyo yāvadastaṃ mahāgirim || 4 ||
athā'vāṃ yugapatprāptāvapaśyāva mahītale |
rathacakrapramāṇāni nagarāṇi pṛthakpṛthak || 5 ||
kvacidvāditraghoṣāṃśca brahmaghoṣāṃśca śuśruvaḥ |
gāyantīścāṅganā bahvīḥ paśyāvo raktavāsasaḥ || 6 ||
tūrṇamutpatya cākāśamādityapathamāśritau |
āvāmālokayāvastadvanaṃ śādvalasannibham || 7 ||
upalairiva sañchannā dṛśyate bhūśśiloccayaiḥ |
āpagābhiśca saṃvītā sūtrairiva vasundharā || 8 ||
himavāṃścaiva vindhyaśca meruśca sumahānnagaḥ |
bhūtale samprakāśante nāgā iva jalāśaye || 9 ||
tīvrassvedaśca khedaśca bhayaṃ cāsīttadā''vayoḥ |
samāviśati mohaśca tamo mūrchā ca dāruṇā || 10 ||
na digvijñāyate yāmyā nāgneyī na ca vāruṇī |
yugānte niyato loko hato dagdha ivāgninā || 11 ||
manaśca me hataṃ bhūyassannivartyatu saṃśrayam |
yatnena mahatā hyasminpunassandhāya cakṣuṣī || 12 ||
yatnena mahatā bhūyo bhāskaraḥ pratilokitaḥ |
tulyaḥ pṛthvīpramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau || 13 ||
jaṭāyurmāmanāpṛcchya nipapāta mahīṃ tataḥ |
taṃ dṛṣṭvā tūrṇamākāśādātmānaṃ muktavānaham || 14 ||
pakṣābhyāṃ ca mayā gupto jaṭāyurna pradahyate |
pramādāttatra nirdagdhaḥ patanvāyupathādaham || 15 ||
āśaṅke taṃ nipatitaṃ janasthāne jaṭāyuṣam |
ahaṃ tu patito vindhye dagdhapakṣo jaḍīkṛtaḥ || 16 ||
rājyena hīno bhrātrā ca pakṣābhyāṃ vikrameṇa ca |
sarvathā martumevecchanpatiṣye śikharādgīreḥ || 17 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.