ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਅष੍ਟਤ੍ਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯ ਚ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮੁਪਾਯਨਮੁਪਾਹृਤਮ੍ ।
ਵਾਨਰਾਨ੍ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਵ੍ਯਸਰ੍ਜਯਤ੍ ॥ 1 ॥
ਵਿਸਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਸ ਹਰੀਨ੍ ਸ਼ੂਰਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ਕृਤਕਰ੍ਮਣਃ ।
ਮੇਨੇ ਕृਤਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਰਾਘਵਂ ਚ ਮਹਾਬਲਮ੍ ॥ 2 ॥
ਸ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਭੀਮਬਲਂ ਸਰ੍ਵਵਾਨਰਸਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਿਤਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਹਰ੍षਯਨ੍ ॥ 3 ॥
ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਯਾ ਵਿਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮ ਯਦਿ ਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਰੋਚਤੇ ।
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਸੁਭਾषਿਤਮ੍ ॥ 4 ॥
ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਪਰਮਪ੍ਰੀਤੋ ਵਾਕ੍ਯਮੇਤਦੁਵਾਚ ਹ ।
ਏਵਂ ਭਵਤੁ ਗਚ੍ਛਾਵਃ ਸ੍ਥੇਯਂ ਤ੍ਵਚ੍ਛਾਸਨੇ ਮਯਾ ॥ 5 ॥
ਤਮੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਸ਼ੁਭਲਕ੍षਣਮ੍ ।
ਵਿਸਰ੍ਜਯਾਮਾਸ ਤਦਾ ਤਾਰਾਮਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯੋषਿਤਃ ॥ 6 ॥
ਏਤੇਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਰ੍ਹਰਿਵਰਾਨ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਸਮੁਦਾਹਰਤ੍ ।
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਹਰਯਸ਼੍ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਯਯੁਃ ॥ 7 ॥
ਬਦ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਪੁਟਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਯੇ ਸ੍ਯੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਦਰ੍ਸ਼ਨਕ੍षਮਾਃ ।
ਤਾਨੁਵਾਚ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨ੍ਰਾਜਾऽਰ੍ਕਸਦृਸ਼ਪ੍ਰਭਃ ॥ 8 ॥
ਉਪਸ੍ਥਾਪਯਤ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਸ਼ਿਬਿਕਾਂ ਮਮ ਵਾਨਰਾਃ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਵਚਨਂ ਤਸ੍ਯ ਹਰਯਸ਼੍ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਕ੍ਰਮਾਃ ॥ 9 ॥
ਸਮੁਪਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸੁਸ਼੍ਸ਼ਿਬਿਕਾਂ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਮ੍ ।
ਤਾਮੁਪਸ੍ਥਾਪਿਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ਿਬਿਕਾਂ ਵਾਨਰਾਧਿਪਃ ॥ 10 ॥
ਲਕ੍ष੍ਮਣਾऽਰੁਹ੍ਯਤਾਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਿਤਿ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਾਞ੍ਚਨਂ ਯਾਨਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ ॥ 11 ॥
ਬृਹਦ੍ਭਿਰ੍ਹਰਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਮਾਰੁਰੋਹ ਸਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ।
ਪਾਣ੍ਡੁਰੇਣਾਤਪਤ੍ਰੇਣ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣੇਨ ਮੂਰ੍ਧਨਿ ॥ 12 ॥
ਸ਼ੁਕ੍ਲੈਸ਼੍ਚ ਵਾਲਵ੍ਯਜਨੈਰ੍ਧੂਯਮਾਨੈਸ੍ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।
ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਰੀਨਿਨਾਦੈਸ਼੍ਚ ਹਰਿਭਿਸ਼੍ਚਾਭਿਵਨ੍ਦਿਤਃ ॥ 13 ॥
ਨਿਰ੍ਯਯੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਰਾਜ੍ਯਸ਼੍ਰਿਯਮਨੁਤ੍ਤਮਾਮ੍ ।
ਸ ਵਾਨਰਸ਼ਤੈਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣੈਰ੍ਬਹੁਭਿ ਸ਼੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪਾਣਿਭਿਃ ॥ 14 ॥
ਪਰਿਕੀਰ੍ਣੋ ਯਯੌ ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਰਾਮੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਸ ਤਂ ਦੇਸ਼ਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਰਾਮਨਿषੇਵਿਤਮ੍ ॥ 15 ॥
ਅਵਾਤਰਨ੍ਮਹਾਤੇਜਾ ਸ਼੍ਸ਼ਿਬਿਕਾਯਾਸ੍ਸਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ।
ਆਸਾਦ੍ਯ ਚ ਤਤੋ ਰਾਮਂ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਪੁਟੋऽਭਵਤ੍ ॥ 16 ॥
ਕृਤਾਞ੍ਜਲੌ ਸ੍ਥਿਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਾਨਰਾਸ਼੍ਚਾਭਵਂਸ੍ਤਥਾ ।
ਤਟਾਕਮਿਵ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਾਮਃ ਕੁਡ੍ਮਲਪਙ੍ਕਜਮ੍ ॥ 17 ॥
ਵਾਨਰਾਣਾਂ ਮਹਤ੍ਸੈਨ੍ਯਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵੇ ਪ੍ਰੀਤਿਮਾਨਭੂਤ੍ ।
ਪਾਦਯੋਃ ਪਤਿਤਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਾ ਤਮੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯ ਹਰੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ॥ 18 ॥
ਪ੍ਰੇਮ੍ਣਾ ਚ ਬਹੁਮਾਨਾਚ੍ਚ ਰਾਘਵਃ ਪਰਿषਸ੍ਵਜੇ ।
ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਚ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਨਿषੀਦੇਤਿ ਤਤੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 19 ॥
ਨਿषਣ੍ਣਂ ਤਂ ਤਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕ੍षਿਤੌ ਰਾਮੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ਵਚਃ ।
ਧਰ੍ਮਮਰ੍ਥਂ ਚ ਕਾਮਂ ਚ ਯਸ੍ਤੁ ਕਾਲੇ ਨਿषੇਵਤੇ ॥ 20 ॥
ਵਿਭਜ੍ਯ ਸਤਤਂ ਵੀਰ ਸ੍ਸ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸਤ੍ਤਮ ।
ਹਿਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਂ ਤਥਾऽਰ੍ਥਂ ਚ ਕਾਮਂ ਯਸ੍ਤੁ ਨਿषੇਵਤੇ ॥ 21 ॥
ਸ ਵृਕ੍षਾਗ੍ਰੇ ਯਥਾ ਸੁਪ੍ਤਃ ਪਤਿਤਃ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ ।
ਅਮਿਤ੍ਰਾਣਾਂ ਵਧੇ ਯੁਕ੍ਤੋ ਮਿਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਰਤਃ ॥ 22 ॥
ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਫਲਭੋਕ੍ਤਾ ਤੁ ਰਾਜਾ ਧਰ੍ਮੇਣ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ।
ਉਦ੍ਯੋਗਸਮਯਸ੍ਤ੍ਵੇषਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ਤ੍ਰੁਵਿਨਾਸ਼ਨ ॥ 23 ॥
ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤਾਂ ਹਿ ਪਿਙ੍ਗੇਸ਼ ਹਰਿਭਿਸ੍ਸਹ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਰਾਮਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 24 ॥
ਪ੍ਰਣष੍ਟਾ ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਕਪਿਰਾਜ੍ਯਂ ਚ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ ।
ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਾਨ੍ਮਹਾਬਾਹੋ ਪੁਨਃਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਦਂ ਮਯਾ ॥ 25 ॥
ਤਵ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸਾਦਾਚ੍ਚ ਭ੍ਰਾਤੁਸ਼੍ਚ ਜਯਤਾਂ ਵਰ ।
ਕृਤਂ ਨ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਃ ਪੁਰੁषਾਣਾਂ ਸ ਦੂषਕਃ ॥ 26 ॥
ਏਤੇ ਵਾਨਰਮੂਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤਸ਼ਸ਼੍ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੂਦਨ ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਦਾਯ ਬਲਿਨਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਵਾਨਰਾਨ੍ ॥ 27 ॥
ऋਕ੍षਾਸ਼੍ਚਾਵਹਿਤਾਸ਼੍ਸ਼ੂਰਾ ਗੋਲਾਙ੍ਗੂਲਾਸ਼੍ਚ ਰਾਘਵ ।
ਕਾਨ੍ਤਾਰਵਨਦੁਰ੍ਗਾਣਾਮਭਿਜ੍ਞਾ ਘੋਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ॥ 28 ॥
ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਵਾਨਰਾਃ ਕਾਮਰੂਪਿਣਃ ।
ਸ੍ਵੈਸ੍ਸ੍ਵੈਃ ਪਰਿਵृਤਾਸ੍ਸੈਨ੍ਯੈਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪਥਿ ਰਾਘਵ ॥ 29 ॥
ਸ਼ਤੈਸ਼੍ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕੋਟਿਭਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਾਃ ।
ਅਯੁਤੈਸ਼੍ਚਾਵृਤਾ ਵੀਰਾਸ਼੍ਸ਼ਙ੍ਕੁਭਿਸ਼੍ਚ ਪਰਨ੍ਤਪ ॥ 30 ॥
ਅਰ੍ਬੁਦੈਰਰ੍ਬੁਦਸ਼ਤੈਰ੍ਮਧ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਾਨਰਾਃ ।
ਸਮੁਦ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਪਰਾਰ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਹਰਯੋ ਹਰਿਯੂਥਪਾਃ ॥ 31 ॥
ਆਗਮਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੇ ਰਾਜਨ੍ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸਮਵਿਕ੍ਰਮਾਃ ।
ਮੇਰੁਮਨ੍ਦਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯ ਮੇਰੁਕृਤਾਲਯਾਃ ॥ 32 ॥
ਤੇ ਤ੍ਵਾਮਭਿਗਮਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਕ੍षਸਂ ਯੇ ਸਬਾਨ੍ਧਵਮ੍ ।
ਨਿਹਤ੍ਯ ਰਾਵਣਂ ਸਖ੍ਯੇ ਹ੍ਯਾਨਯਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੈਥਿਲੀਮ੍ ॥ 33 ॥
ਤਤਸ੍ਤਮੁਦ੍ਯੋਗਮਵੇਕ੍ष੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾ ਨ੍ਹਰਿਪ੍ਰਵੀਰਸ੍ਯ ਨਿਦੇਸ਼ਵਰ੍ਤਿਨਃ ।
ਬਭੂਵ ਹਰ੍षਾਦ੍ਵਸੁਧਾਧਿਪਾਤ੍ਮਜਃ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਨੀਲੋਤ੍ਪਲਤੁਲ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥ 34 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਅष੍ਟਤ੍ਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha aṣṭatriṃśassargaḥ |
pratigṛhya ca tatsarvamupāyanamupāhṛtam |
vānarānsāntvayitvā ca sarvāneva vyasarjayat || 1 ||
visarjayitvā sa harīn śūrāṃstānkṛtakarmaṇaḥ |
mene kṛtārthamātmānaṃ rāghavaṃ ca mahābalam || 2 ||
sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ sampraharṣayan || 3 ||
kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate |
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam || 4 ||
sugrīvaḥ paramaprīto vākyametaduvāca ha |
evaṃ bhavatu gacchāvaḥ stheyaṃ tvacchāsane mayā || 5 ||
tamevamuktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
visarjayāmāsa tadā tārāmanyāśca yoṣitaḥ || 6 ||
etetyuccairharivarānsugrīvassamudāharat |
tasya tadvacanaṃ śrutvā harayaśśīghramāyayuḥ || 7 ||
baddhāñjalipuṭāssarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ |
tānuvāca tataḥ prāptānrājā'rkasadṛśaprabhaḥ || 8 ||
upasthāpayata kṣipraṃ śibikāṃ mama vānarāḥ |
śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaśśīghravikramāḥ || 9 ||
samupasthāpayāmāsuśśibikāṃ priyadarśanām |
tāmupasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ || 10 ||
lakṣmaṇā'ruhyatāṃ śīghramiti saumitrimabravīt |
ityuktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvassūryasannibham || 11 ||
bṛhadbhirharibhiryuktamāruroha salakṣmaṇaḥ |
pāṇḍureṇātapatreṇa mriyamāṇena mūrdhani || 12 ||
śuklaiśca vālavyajanairdhūyamānaissamantataḥ |
śaṅkhabherīninādaiśca haribhiścābhivanditaḥ || 13 ||
niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyamanuttamām |
sa vānaraśataistīkṣṇairbahubhi śśastrapāṇibhiḥ || 14 ||
parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ |
sa taṃ deśamanuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam || 15 ||
avātaranmahātejā śśibikāyāssalakṣmaṇaḥ |
āsādya ca tato rāmaṃ kṛtāñjalipuṭo'bhavat || 16 ||
kṛtāñjalau sthite tasminvānarāścābhavaṃstathā |
taṭākamiva taṃ dṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam || 17 ||
vānarāṇāṃ mahatsainyaṃ sugrīve prītimānabhūt |
pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tamutthāpya harīśvaram || 18 ||
premṇā ca bahumānācca rāghavaḥ pariṣasvaje |
pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato'bravīt || 19 ||
niṣaṇṇaṃ taṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo'bravīdvacaḥ |
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca yastu kāle niṣevate || 20 ||
vibhajya satataṃ vīra ssa rājā harisattama |
hitvā dharmaṃ tathā'rthaṃ ca kāmaṃ yastu niṣevate || 21 ||
sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate |
amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṅgrahe rataḥ || 22 ||
trivargaphalabhoktā tu rājā dharmeṇa yujyate |
udyogasamayastveṣaprāptaśśatruvināśana || 23 ||
sañcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhissaha mantribhiḥ |
evamuktastu sugrīvo rāmaṃ vacanamabravīt || 24 ||
praṇaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
tvatprasādānmahābāho punaḥprāptamidaṃ mayā || 25 ||
tava deva prasādācca bhrātuśca jayatāṃ vara |
kṛtaṃ na pratikuryādyaḥ puruṣāṇāṃ sa dūṣakaḥ || 26 ||
ete vānaramūkhyāśca śataśaśśatrusūdana |
prāptāścādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān || 27 ||
ṛkṣāścāvahitāśśūrā golāṅgūlāśca rāghava |
kāntāravanadurgāṇāmabhijñā ghoradarśanāḥ || 28 ||
devagandharvaputrāśca vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
svaissvaiḥ parivṛtāssainyairvartante pathi rāghava || 29 ||
śataiśśatasahasraiśca vartante koṭibhiśca plavaṅgamāḥ |
ayutaiścāvṛtā vīrāśśaṅkubhiśca parantapa || 30 ||
arbudairarbudaśatairmadhyaiścāntyaiśca vānarāḥ |
samudraiśca parārdhaiśca harayo hariyūthapāḥ || 31 ||
āgamiṣyanti te rājanmahendrasamavikramāḥ |
merumandarasaṅkāśā vindhya merukṛtālayāḥ || 32 ||
te tvāmabhigamiṣyanti rākṣasaṃ ye sabāndhavam |
nihatya rāvaṇaṃ sakhye hyānayiṣyanti maithilīm || 33 ||
tatastamudyogamavekṣya buddhimā nharipravīrasya nideśavartinaḥ |
babhūva harṣādvasudhādhipātmajaḥ prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ || 34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe aṣṭatriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ अष्टत्रिंशस्सर्गः ।
प्रतिगृह्य च तत्सर्वमुपायनमुपाहृतम् ।
वानरान्सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत् ॥ 1 ॥
विसर्जयित्वा स हरीन् शूरांस्तान्कृतकर्मणः ।
मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम् ॥ 2 ॥
स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन् ॥ 3 ॥
किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् ॥ 4 ॥
सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह ।
एवं भवतु गच्छावः स्थेयं त्वच्छासने मया ॥ 5 ॥
तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
विसर्जयामास तदा तारामन्याश्च योषितः ॥ 6 ॥
एतेत्युच्चैर्हरिवरान्सुग्रीवस्समुदाहरत् ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरयश्शीघ्रमाययुः ॥ 7 ॥
बद्धाञ्जलिपुटास्सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः ।
तानुवाच ततः प्राप्तान्राजाऽर्कसदृशप्रभः ॥ 8 ॥
उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः ।
श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयश्शीघ्रविक्रमाः ॥ 9 ॥
समुपस्थापयामासुश्शिबिकां प्रियदर्शनाम् ।
तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः ॥ 10 ॥
लक्ष्मणाऽरुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत् ।
इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवस्सूर्यसन्निभम् ॥ 11 ॥
बृहद्भिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः ।
पाण्डुरेणातपत्रेण म्रियमाणेन मूर्धनि ॥ 12 ॥
शुक्लैश्च वालव्यजनैर्धूयमानैस्समन्ततः ।
शङ्खभेरीनिनादैश्च हरिभिश्चाभिवन्दितः ॥ 13 ॥
निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम् ।
स वानरशतैस्तीक्ष्णैर्बहुभि श्शस्त्रपाणिभिः ॥ 14 ॥
परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ।
स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम् ॥ 15 ॥
अवातरन्महातेजा श्शिबिकायास्सलक्ष्मणः ।
आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटोऽभवत् ॥ 16 ॥
कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन्वानराश्चाभवंस्तथा ।
तटाकमिव तं दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम् ॥ 17 ॥
वानराणां महत्सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत् ।
पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम् ॥ 18 ॥
प्रेम्णा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे ।
परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततोऽब्रवीत् ॥ 19 ॥
निषण्णं तं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीद्वचः ।
धर्ममर्थं च कामं च यस्तु काले निषेवते ॥ 20 ॥
विभज्य सततं वीर स्स राजा हरिसत्तम ।
हित्वा धर्मं तथाऽर्थं च कामं यस्तु निषेवते ॥ 21 ॥
स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ।
अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां सङ्ग्रहे रतः ॥ 22 ॥
त्रिवर्गफलभोक्ता तु राजा धर्मेण युज्यते ।
उद्योगसमयस्त्वेषप्राप्तश्शत्रुविनाशन ॥ 23 ॥
सञ्चिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिस्सह मन्त्रिभिः ।
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत् ॥ 24 ॥
प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनःप्राप्तमिदं मया ॥ 25 ॥
तव देव प्रसादाच्च भ्रातुश्च जयतां वर ।
कृतं न प्रतिकुर्याद्यः पुरुषाणां स दूषकः ॥ 26 ॥
एते वानरमूख्याश्च शतशश्शत्रुसूदन ।
प्राप्ताश्चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥ 27 ॥
ऋक्षाश्चावहिताश्शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव ।
कान्तारवनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः ॥ 28 ॥
देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः ।
स्वैस्स्वैः परिवृतास्सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव ॥ 29 ॥
शतैश्शतसहस्रैश्च वर्तन्ते कोटिभिश्च प्लवङ्गमाः ।
अयुतैश्चावृता वीराश्शङ्कुभिश्च परन्तप ॥ 30 ॥
अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्त्यैश्च वानराः ।
समुद्रैश्च परार्धैश्च हरयो हरियूथपाः ॥ 31 ॥
आगमिष्यन्ति ते राजन्महेन्द्रसमविक्रमाः ।
मेरुमन्दरसङ्काशा विन्ध्य मेरुकृतालयाः ॥ 32 ॥
ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं ये सबान्धवम् ।
निहत्य रावणं सख्ये ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ 33 ॥
ततस्तमुद्योगमवेक्ष्य बुद्धिमा न्हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः ।
बभूव हर्षाद्वसुधाधिपात्मजः प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥ 34 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टत्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha aṣṭatriṃśassargaḥ |
pratigṛhya ca tatsarvamupāyanamupāhṛtam |
vānarānsāntvayitvā ca sarvāneva vyasarjayat || 1 ||
visarjayitvā sa harīn śūrāṃstānkṛtakarmaṇaḥ |
mene kṛtārthamātmānaṃ rāghavaṃ ca mahābalam || 2 ||
sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ sampraharṣayan || 3 ||
kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate |
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam || 4 ||
sugrīvaḥ paramaprīto vākyametaduvāca ha |
evaṃ bhavatu gacchāvaḥ stheyaṃ tvacchāsane mayā || 5 ||
tamevamuktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
visarjayāmāsa tadā tārāmanyāśca yoṣitaḥ || 6 ||
etetyuccairharivarānsugrīvassamudāharat |
tasya tadvacanaṃ śrutvā harayaśśīghramāyayuḥ || 7 ||
baddhāñjalipuṭāssarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ |
tānuvāca tataḥ prāptānrājā'rkasadṛśaprabhaḥ || 8 ||
upasthāpayata kṣipraṃ śibikāṃ mama vānarāḥ |
śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaśśīghravikramāḥ || 9 ||
samupasthāpayāmāsuśśibikāṃ priyadarśanām |
tāmupasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ || 10 ||
lakṣmaṇā'ruhyatāṃ śīghramiti saumitrimabravīt |
ityuktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvassūryasannibham || 11 ||
bṛhadbhirharibhiryuktamāruroha salakṣmaṇaḥ |
pāṇḍureṇātapatreṇa mriyamāṇena mūrdhani || 12 ||
śuklaiśca vālavyajanairdhūyamānaissamantataḥ |
śaṅkhabherīninādaiśca haribhiścābhivanditaḥ || 13 ||
niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyamanuttamām |
sa vānaraśataistīkṣṇairbahubhi śśastrapāṇibhiḥ || 14 ||
parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ |
sa taṃ deśamanuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam || 15 ||
avātaranmahātejā śśibikāyāssalakṣmaṇaḥ |
āsādya ca tato rāmaṃ kṛtāñjalipuṭo'bhavat || 16 ||
kṛtāñjalau sthite tasminvānarāścābhavaṃstathā |
taṭākamiva taṃ dṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam || 17 ||
vānarāṇāṃ mahatsainyaṃ sugrīve prītimānabhūt |
pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tamutthāpya harīśvaram || 18 ||
premṇā ca bahumānācca rāghavaḥ pariṣasvaje |
pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato'bravīt || 19 ||
niṣaṇṇaṃ taṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo'bravīdvacaḥ |
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca yastu kāle niṣevate || 20 ||
vibhajya satataṃ vīra ssa rājā harisattama |
hitvā dharmaṃ tathā'rthaṃ ca kāmaṃ yastu niṣevate || 21 ||
sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate |
amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṅgrahe rataḥ || 22 ||
trivargaphalabhoktā tu rājā dharmeṇa yujyate |
udyogasamayastveṣaprāptaśśatruvināśana || 23 ||
sañcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhissaha mantribhiḥ |
evamuktastu sugrīvo rāmaṃ vacanamabravīt || 24 ||
praṇaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
tvatprasādānmahābāho punaḥprāptamidaṃ mayā || 25 ||
tava deva prasādācca bhrātuśca jayatāṃ vara |
kṛtaṃ na pratikuryādyaḥ puruṣāṇāṃ sa dūṣakaḥ || 26 ||
ete vānaramūkhyāśca śataśaśśatrusūdana |
prāptāścādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān || 27 ||
ṛkṣāścāvahitāśśūrā golāṅgūlāśca rāghava |
kāntāravanadurgāṇāmabhijñā ghoradarśanāḥ || 28 ||
devagandharvaputrāśca vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
svaissvaiḥ parivṛtāssainyairvartante pathi rāghava || 29 ||
śataiśśatasahasraiśca vartante koṭibhiśca plavaṅgamāḥ |
ayutaiścāvṛtā vīrāśśaṅkubhiśca parantapa || 30 ||
arbudairarbudaśatairmadhyaiścāntyaiśca vānarāḥ |
samudraiśca parārdhaiśca harayo hariyūthapāḥ || 31 ||
āgamiṣyanti te rājanmahendrasamavikramāḥ |
merumandarasaṅkāśā vindhya merukṛtālayāḥ || 32 ||
te tvāmabhigamiṣyanti rākṣasaṃ ye sabāndhavam |
nihatya rāvaṇaṃ sakhye hyānayiṣyanti maithilīm || 33 ||
tatastamudyogamavekṣya buddhimā nharipravīrasya nideśavartinaḥ |
babhūva harṣādvasudhādhipātmajaḥ prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ || 34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe aṣṭatriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.