શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।
અથ અષ્ટત્રિંશસ્સર્ગઃ ।
પ્રતિગૃહ્ય ચ તત્સર્વમુપાયનમુપાહૃતમ્ ।
વાનરાન્સાન્ત્વયિત્વા ચ સર્વાનેવ વ્યસર્જયત્ ॥ 1 ॥
વિસર્જયિત્વા સ હરીન્ શૂરાંસ્તાન્કૃતકર્મણઃ ।
મેને કૃતાર્થમાત્માનં રાઘવં ચ મહાબલમ્ ॥ 2 ॥
સ લક્ષ્મણો ભીમબલં સર્વવાનરસત્તમમ્ ।
અબ્રવીત્પ્રશ્રિતં વાક્યં સુગ્રીવં સમ્પ્રહર્ષયન્ ॥ 3 ॥
કિષ્કિન્ધાયા વિનિષ્ક્રામ યદિ તે સૌમ્ય રોચતે ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા લક્ષ્મણસ્ય સુભાષિતમ્ ॥ 4 ॥
સુગ્રીવઃ પરમપ્રીતો વાક્યમેતદુવાચ હ ।
એવં ભવતુ ગચ્છાવઃ સ્થેયં ત્વચ્છાસને મયા ॥ 5 ॥
તમેવમુક્ત્વા સુગ્રીવો લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્ ।
વિસર્જયામાસ તદા તારામન્યાશ્ચ યોષિતઃ ॥ 6 ॥
એતેત્યુચ્ચૈર્હરિવરાન્સુગ્રીવસ્સમુદાહરત્ ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા હરયશ્શીઘ્રમાયયુઃ ॥ 7 ॥
બદ્ધાઞ્જલિપુટાસ્સર્વે યે સ્યુઃ સ્ત્રીદર્શનક્ષમાઃ ।
તાનુવાચ તતઃ પ્રાપ્તાન્રાજાઽર્કસદૃશપ્રભઃ ॥ 8 ॥
ઉપસ્થાપયત ક્ષિપ્રં શિબિકાં મમ વાનરાઃ ।
શ્રુત્વા તુ વચનં તસ્ય હરયશ્શીઘ્રવિક્રમાઃ ॥ 9 ॥
સમુપસ્થાપયામાસુશ્શિબિકાં પ્રિયદર્શનામ્ ।
તામુપસ્થાપિતાં દૃષ્ટ્વા શિબિકાં વાનરાધિપઃ ॥ 10 ॥
લક્ષ્મણાઽરુહ્યતાં શીઘ્રમિતિ સૌમિત્રિમબ્રવીત્ ।
ઇત્યુક્ત્વા કાઞ્ચનં યાનં સુગ્રીવસ્સૂર્યસન્નિભમ્ ॥ 11 ॥
બૃહદ્ભિર્હરિભિર્યુક્તમારુરોહ સલક્ષ્મણઃ ।
પાણ્ડુરેણાતપત્રેણ મ્રિયમાણેન મૂર્ધનિ ॥ 12 ॥
શુક્લૈશ્ચ વાલવ્યજનૈર્ધૂયમાનૈસ્સમન્તતઃ ।
શઙ્ખભેરીનિનાદૈશ્ચ હરિભિશ્ચાભિવન્દિતઃ ॥ 13 ॥
નિર્યયૌ પ્રાપ્ય સુગ્રીવો રાજ્યશ્રિયમનુત્તમામ્ ।
સ વાનરશતૈસ્તીક્ષ્ણૈર્બહુભિ શ્શસ્ત્રપાણિભિઃ ॥ 14 ॥
પરિકીર્ણો યયૌ તત્ર યત્ર રામો વ્યવસ્થિતઃ ।
સ તં દેશમનુપ્રાપ્ય શ્રેષ્ઠં રામનિષેવિતમ્ ॥ 15 ॥
અવાતરન્મહાતેજા શ્શિબિકાયાસ્સલક્ષ્મણઃ ।
આસાદ્ય ચ તતો રામં કૃતાઞ્જલિપુટોઽભવત્ ॥ 16 ॥
કૃતાઞ્જલૌ સ્થિતે તસ્મિન્વાનરાશ્ચાભવંસ્તથા ।
તટાકમિવ તં દૃષ્ટ્વા રામઃ કુડ્મલપઙ્કજમ્ ॥ 17 ॥
વાનરાણાં મહત્સૈન્યં સુગ્રીવે પ્રીતિમાનભૂત્ ।
પાદયોઃ પતિતં મૂર્ધ્ના તમુત્થાપ્ય હરીશ્વરમ્ ॥ 18 ॥
પ્રેમ્ણા ચ બહુમાનાચ્ચ રાઘવઃ પરિષસ્વજે ।
પરિષ્વજ્ય ચ ધર્માત્મા નિષીદેતિ તતોઽબ્રવીત્ ॥ 19 ॥
નિષણ્ણં તં તતો દૃષ્ટ્વા ક્ષિતૌ રામોઽબ્રવીદ્વચઃ ।
ધર્મમર્થં ચ કામં ચ યસ્તુ કાલે નિષેવતે ॥ 20 ॥
વિભજ્ય સતતં વીર સ્સ રાજા હરિસત્તમ ।
હિત્વા ધર્મં તથાઽર્થં ચ કામં યસ્તુ નિષેવતે ॥ 21 ॥
સ વૃક્ષાગ્રે યથા સુપ્તઃ પતિતઃ પ્રતિબુધ્યતે ।
અમિત્રાણાં વધે યુક્તો મિત્રાણાં સઙ્ગ્રહે રતઃ ॥ 22 ॥
ત્રિવર્ગફલભોક્તા તુ રાજા ધર્મેણ યુજ્યતે ।
ઉદ્યોગસમયસ્ત્વેષપ્રાપ્તશ્શત્રુવિનાશન ॥ 23 ॥
સઞ્ચિન્ત્યતાં હિ પિઙ્ગેશ હરિભિસ્સહ મન્ત્રિભિઃ ।
એવમુક્તસ્તુ સુગ્રીવો રામં વચનમબ્રવીત્ ॥ 24 ॥
પ્રણષ્ટા શ્રીશ્ચ કીર્તિશ્ચ કપિરાજ્યં ચ શાશ્વતમ્ ।
ત્વત્પ્રસાદાન્મહાબાહો પુનઃપ્રાપ્તમિદં મયા ॥ 25 ॥
તવ દેવ પ્રસાદાચ્ચ ભ્રાતુશ્ચ જયતાં વર ।
કૃતં ન પ્રતિકુર્યાદ્યઃ પુરુષાણાં સ દૂષકઃ ॥ 26 ॥
એતે વાનરમૂખ્યાશ્ચ શતશશ્શત્રુસૂદન ।
પ્રાપ્તાશ્ચાદાય બલિનઃ પૃથિવ્યાં સર્વવાનરાન્ ॥ 27 ॥
ઋક્ષાશ્ચાવહિતાશ્શૂરા ગોલાઙ્ગૂલાશ્ચ રાઘવ ।
કાન્તારવનદુર્ગાણામભિજ્ઞા ઘોરદર્શનાઃ ॥ 28 ॥
દેવગન્ધર્વપુત્રાશ્ચ વાનરાઃ કામરૂપિણઃ ।
સ્વૈસ્સ્વૈઃ પરિવૃતાસ્સૈન્યૈર્વર્તન્તે પથિ રાઘવ ॥ 29 ॥
શતૈશ્શતસહસ્રૈશ્ચ વર્તન્તે કોટિભિશ્ચ પ્લવઙ્ગમાઃ ।
અયુતૈશ્ચાવૃતા વીરાશ્શઙ્કુભિશ્ચ પરન્તપ ॥ 30 ॥
અર્બુદૈરર્બુદશતૈર્મધ્યૈશ્ચાન્ત્યૈશ્ચ વાનરાઃ ।
સમુદ્રૈશ્ચ પરાર્ધૈશ્ચ હરયો હરિયૂથપાઃ ॥ 31 ॥
આગમિષ્યન્તિ તે રાજન્મહેન્દ્રસમવિક્રમાઃ ।
મેરુમન્દરસઙ્કાશા વિન્ધ્ય મેરુકૃતાલયાઃ ॥ 32 ॥
તે ત્વામભિગમિષ્યન્તિ રાક્ષસં યે સબાન્ધવમ્ ।
નિહત્ય રાવણં સખ્યે હ્યાનયિષ્યન્તિ મૈથિલીમ્ ॥ 33 ॥
તતસ્તમુદ્યોગમવેક્ષ્ય બુદ્ધિમા ન્હરિપ્રવીરસ્ય નિદેશવર્તિનઃ ।
બભૂવ હર્ષાદ્વસુધાધિપાત્મજઃ પ્રબુદ્ધનીલોત્પલતુલ્યદર્શનઃ ॥ 34 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે અષ્ટત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha aṣṭatriṃśassargaḥ |
pratigṛhya ca tatsarvamupāyanamupāhṛtam |
vānarānsāntvayitvā ca sarvāneva vyasarjayat || 1 ||
visarjayitvā sa harīn śūrāṃstānkṛtakarmaṇaḥ |
mene kṛtārthamātmānaṃ rāghavaṃ ca mahābalam || 2 ||
sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ sampraharṣayan || 3 ||
kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate |
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam || 4 ||
sugrīvaḥ paramaprīto vākyametaduvāca ha |
evaṃ bhavatu gacchāvaḥ stheyaṃ tvacchāsane mayā || 5 ||
tamevamuktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
visarjayāmāsa tadā tārāmanyāśca yoṣitaḥ || 6 ||
etetyuccairharivarānsugrīvassamudāharat |
tasya tadvacanaṃ śrutvā harayaśśīghramāyayuḥ || 7 ||
baddhāñjalipuṭāssarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ |
tānuvāca tataḥ prāptānrājā'rkasadṛśaprabhaḥ || 8 ||
upasthāpayata kṣipraṃ śibikāṃ mama vānarāḥ |
śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaśśīghravikramāḥ || 9 ||
samupasthāpayāmāsuśśibikāṃ priyadarśanām |
tāmupasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ || 10 ||
lakṣmaṇā'ruhyatāṃ śīghramiti saumitrimabravīt |
ityuktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvassūryasannibham || 11 ||
bṛhadbhirharibhiryuktamāruroha salakṣmaṇaḥ |
pāṇḍureṇātapatreṇa mriyamāṇena mūrdhani || 12 ||
śuklaiśca vālavyajanairdhūyamānaissamantataḥ |
śaṅkhabherīninādaiśca haribhiścābhivanditaḥ || 13 ||
niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyamanuttamām |
sa vānaraśataistīkṣṇairbahubhi śśastrapāṇibhiḥ || 14 ||
parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ |
sa taṃ deśamanuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam || 15 ||
avātaranmahātejā śśibikāyāssalakṣmaṇaḥ |
āsādya ca tato rāmaṃ kṛtāñjalipuṭo'bhavat || 16 ||
kṛtāñjalau sthite tasminvānarāścābhavaṃstathā |
taṭākamiva taṃ dṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam || 17 ||
vānarāṇāṃ mahatsainyaṃ sugrīve prītimānabhūt |
pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tamutthāpya harīśvaram || 18 ||
premṇā ca bahumānācca rāghavaḥ pariṣasvaje |
pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato'bravīt || 19 ||
niṣaṇṇaṃ taṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo'bravīdvacaḥ |
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca yastu kāle niṣevate || 20 ||
vibhajya satataṃ vīra ssa rājā harisattama |
hitvā dharmaṃ tathā'rthaṃ ca kāmaṃ yastu niṣevate || 21 ||
sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate |
amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṅgrahe rataḥ || 22 ||
trivargaphalabhoktā tu rājā dharmeṇa yujyate |
udyogasamayastveṣaprāptaśśatruvināśana || 23 ||
sañcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhissaha mantribhiḥ |
evamuktastu sugrīvo rāmaṃ vacanamabravīt || 24 ||
praṇaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
tvatprasādānmahābāho punaḥprāptamidaṃ mayā || 25 ||
tava deva prasādācca bhrātuśca jayatāṃ vara |
kṛtaṃ na pratikuryādyaḥ puruṣāṇāṃ sa dūṣakaḥ || 26 ||
ete vānaramūkhyāśca śataśaśśatrusūdana |
prāptāścādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān || 27 ||
ṛkṣāścāvahitāśśūrā golāṅgūlāśca rāghava |
kāntāravanadurgāṇāmabhijñā ghoradarśanāḥ || 28 ||
devagandharvaputrāśca vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
svaissvaiḥ parivṛtāssainyairvartante pathi rāghava || 29 ||
śataiśśatasahasraiśca vartante koṭibhiśca plavaṅgamāḥ |
ayutaiścāvṛtā vīrāśśaṅkubhiśca parantapa || 30 ||
arbudairarbudaśatairmadhyaiścāntyaiśca vānarāḥ |
samudraiśca parārdhaiśca harayo hariyūthapāḥ || 31 ||
āgamiṣyanti te rājanmahendrasamavikramāḥ |
merumandarasaṅkāśā vindhya merukṛtālayāḥ || 32 ||
te tvāmabhigamiṣyanti rākṣasaṃ ye sabāndhavam |
nihatya rāvaṇaṃ sakhye hyānayiṣyanti maithilīm || 33 ||
tatastamudyogamavekṣya buddhimā nharipravīrasya nideśavartinaḥ |
babhūva harṣādvasudhādhipātmajaḥ prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ || 34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe aṣṭatriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ अष्टत्रिंशस्सर्गः ।
प्रतिगृह्य च तत्सर्वमुपायनमुपाहृतम् ।
वानरान्सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत् ॥ 1 ॥
विसर्जयित्वा स हरीन् शूरांस्तान्कृतकर्मणः ।
मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम् ॥ 2 ॥
स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन् ॥ 3 ॥
किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् ॥ 4 ॥
सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह ।
एवं भवतु गच्छावः स्थेयं त्वच्छासने मया ॥ 5 ॥
तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
विसर्जयामास तदा तारामन्याश्च योषितः ॥ 6 ॥
एतेत्युच्चैर्हरिवरान्सुग्रीवस्समुदाहरत् ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरयश्शीघ्रमाययुः ॥ 7 ॥
बद्धाञ्जलिपुटास्सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः ।
तानुवाच ततः प्राप्तान्राजाऽर्कसदृशप्रभः ॥ 8 ॥
उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः ।
श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयश्शीघ्रविक्रमाः ॥ 9 ॥
समुपस्थापयामासुश्शिबिकां प्रियदर्शनाम् ।
तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः ॥ 10 ॥
लक्ष्मणाऽरुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत् ।
इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवस्सूर्यसन्निभम् ॥ 11 ॥
बृहद्भिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः ।
पाण्डुरेणातपत्रेण म्रियमाणेन मूर्धनि ॥ 12 ॥
शुक्लैश्च वालव्यजनैर्धूयमानैस्समन्ततः ।
शङ्खभेरीनिनादैश्च हरिभिश्चाभिवन्दितः ॥ 13 ॥
निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम् ।
स वानरशतैस्तीक्ष्णैर्बहुभि श्शस्त्रपाणिभिः ॥ 14 ॥
परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ।
स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम् ॥ 15 ॥
अवातरन्महातेजा श्शिबिकायास्सलक्ष्मणः ।
आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटोऽभवत् ॥ 16 ॥
कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन्वानराश्चाभवंस्तथा ।
तटाकमिव तं दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम् ॥ 17 ॥
वानराणां महत्सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत् ।
पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम् ॥ 18 ॥
प्रेम्णा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे ।
परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततोऽब्रवीत् ॥ 19 ॥
निषण्णं तं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीद्वचः ।
धर्ममर्थं च कामं च यस्तु काले निषेवते ॥ 20 ॥
विभज्य सततं वीर स्स राजा हरिसत्तम ।
हित्वा धर्मं तथाऽर्थं च कामं यस्तु निषेवते ॥ 21 ॥
स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ।
अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां सङ्ग्रहे रतः ॥ 22 ॥
त्रिवर्गफलभोक्ता तु राजा धर्मेण युज्यते ।
उद्योगसमयस्त्वेषप्राप्तश्शत्रुविनाशन ॥ 23 ॥
सञ्चिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिस्सह मन्त्रिभिः ।
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत् ॥ 24 ॥
प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनःप्राप्तमिदं मया ॥ 25 ॥
तव देव प्रसादाच्च भ्रातुश्च जयतां वर ।
कृतं न प्रतिकुर्याद्यः पुरुषाणां स दूषकः ॥ 26 ॥
एते वानरमूख्याश्च शतशश्शत्रुसूदन ।
प्राप्ताश्चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥ 27 ॥
ऋक्षाश्चावहिताश्शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव ।
कान्तारवनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः ॥ 28 ॥
देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः ।
स्वैस्स्वैः परिवृतास्सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव ॥ 29 ॥
शतैश्शतसहस्रैश्च वर्तन्ते कोटिभिश्च प्लवङ्गमाः ।
अयुतैश्चावृता वीराश्शङ्कुभिश्च परन्तप ॥ 30 ॥
अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्त्यैश्च वानराः ।
समुद्रैश्च परार्धैश्च हरयो हरियूथपाः ॥ 31 ॥
आगमिष्यन्ति ते राजन्महेन्द्रसमविक्रमाः ।
मेरुमन्दरसङ्काशा विन्ध्य मेरुकृतालयाः ॥ 32 ॥
ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं ये सबान्धवम् ।
निहत्य रावणं सख्ये ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ 33 ॥
ततस्तमुद्योगमवेक्ष्य बुद्धिमा न्हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः ।
बभूव हर्षाद्वसुधाधिपात्मजः प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥ 34 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टत्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha aṣṭatriṃśassargaḥ |
pratigṛhya ca tatsarvamupāyanamupāhṛtam |
vānarānsāntvayitvā ca sarvāneva vyasarjayat || 1 ||
visarjayitvā sa harīn śūrāṃstānkṛtakarmaṇaḥ |
mene kṛtārthamātmānaṃ rāghavaṃ ca mahābalam || 2 ||
sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ sampraharṣayan || 3 ||
kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate |
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam || 4 ||
sugrīvaḥ paramaprīto vākyametaduvāca ha |
evaṃ bhavatu gacchāvaḥ stheyaṃ tvacchāsane mayā || 5 ||
tamevamuktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
visarjayāmāsa tadā tārāmanyāśca yoṣitaḥ || 6 ||
etetyuccairharivarānsugrīvassamudāharat |
tasya tadvacanaṃ śrutvā harayaśśīghramāyayuḥ || 7 ||
baddhāñjalipuṭāssarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ |
tānuvāca tataḥ prāptānrājā'rkasadṛśaprabhaḥ || 8 ||
upasthāpayata kṣipraṃ śibikāṃ mama vānarāḥ |
śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaśśīghravikramāḥ || 9 ||
samupasthāpayāmāsuśśibikāṃ priyadarśanām |
tāmupasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ || 10 ||
lakṣmaṇā'ruhyatāṃ śīghramiti saumitrimabravīt |
ityuktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvassūryasannibham || 11 ||
bṛhadbhirharibhiryuktamāruroha salakṣmaṇaḥ |
pāṇḍureṇātapatreṇa mriyamāṇena mūrdhani || 12 ||
śuklaiśca vālavyajanairdhūyamānaissamantataḥ |
śaṅkhabherīninādaiśca haribhiścābhivanditaḥ || 13 ||
niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyamanuttamām |
sa vānaraśataistīkṣṇairbahubhi śśastrapāṇibhiḥ || 14 ||
parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ |
sa taṃ deśamanuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam || 15 ||
avātaranmahātejā śśibikāyāssalakṣmaṇaḥ |
āsādya ca tato rāmaṃ kṛtāñjalipuṭo'bhavat || 16 ||
kṛtāñjalau sthite tasminvānarāścābhavaṃstathā |
taṭākamiva taṃ dṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam || 17 ||
vānarāṇāṃ mahatsainyaṃ sugrīve prītimānabhūt |
pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tamutthāpya harīśvaram || 18 ||
premṇā ca bahumānācca rāghavaḥ pariṣasvaje |
pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato'bravīt || 19 ||
niṣaṇṇaṃ taṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo'bravīdvacaḥ |
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca yastu kāle niṣevate || 20 ||
vibhajya satataṃ vīra ssa rājā harisattama |
hitvā dharmaṃ tathā'rthaṃ ca kāmaṃ yastu niṣevate || 21 ||
sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate |
amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṅgrahe rataḥ || 22 ||
trivargaphalabhoktā tu rājā dharmeṇa yujyate |
udyogasamayastveṣaprāptaśśatruvināśana || 23 ||
sañcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhissaha mantribhiḥ |
evamuktastu sugrīvo rāmaṃ vacanamabravīt || 24 ||
praṇaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
tvatprasādānmahābāho punaḥprāptamidaṃ mayā || 25 ||
tava deva prasādācca bhrātuśca jayatāṃ vara |
kṛtaṃ na pratikuryādyaḥ puruṣāṇāṃ sa dūṣakaḥ || 26 ||
ete vānaramūkhyāśca śataśaśśatrusūdana |
prāptāścādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān || 27 ||
ṛkṣāścāvahitāśśūrā golāṅgūlāśca rāghava |
kāntāravanadurgāṇāmabhijñā ghoradarśanāḥ || 28 ||
devagandharvaputrāśca vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
svaissvaiḥ parivṛtāssainyairvartante pathi rāghava || 29 ||
śataiśśatasahasraiśca vartante koṭibhiśca plavaṅgamāḥ |
ayutaiścāvṛtā vīrāśśaṅkubhiśca parantapa || 30 ||
arbudairarbudaśatairmadhyaiścāntyaiśca vānarāḥ |
samudraiśca parārdhaiśca harayo hariyūthapāḥ || 31 ||
āgamiṣyanti te rājanmahendrasamavikramāḥ |
merumandarasaṅkāśā vindhya merukṛtālayāḥ || 32 ||
te tvāmabhigamiṣyanti rākṣasaṃ ye sabāndhavam |
nihatya rāvaṇaṃ sakhye hyānayiṣyanti maithilīm || 33 ||
tatastamudyogamavekṣya buddhimā nharipravīrasya nideśavartinaḥ |
babhūva harṣādvasudhādhipātmajaḥ prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ || 34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe aṣṭatriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.