શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।
અથ વિંશસ્સર્ગઃ ।
રામચાપવિસૃષ્ટેન શરેણાન્તકરેણ તમ્ ।
દૃષ્ટ્વા વિનિહતં ભૂમૌ તારા તારાધિપાનના ॥ 1 ॥
સા સમાસાદ્ય ભર્તારં પર્યષ્વજત ભામિની ।
ઇષુણાઽભિહતં દૃષ્ટ્વા વાલિનં કુઞ્જરોપમમ્ ॥ 2 ॥
વાનરેન્દ્ર મહેન્દ્રાભં શોકસન્તપ્તમાનસા ।
તારા તરુમિવોન્મૂલં પર્યદેવયદાતુરા ॥ 3 ॥
રણે દારુણ વિક્રાન્ત પ્રવીર પ્લવતાં વર ।
કિં દીનામપુરોભાગામદ્ય ત્વં નાભિભાષસે ॥ 4 ॥
ઉત્તિષ્ઠ હરિશાર્દૂલ ભજસ્વ શયનોત્તમમ્ ।
નૈવંવિધાશ્શેરતે હિ ભૂમૌ નૃપતિસત્તમાઃ ॥ 5 ॥
અતીવ ખલુ તે કાન્તા વસુધા વસુધાધિપ ।
ગતાસુરપિ યાં ગાત્રૈર્માં વિહાય નિષેવસે ॥ 6 ॥
વ્યક્તમન્યા ત્વયા વીર ધર્મતઃ સમ્પ્રવર્તિતા ।
કિષ્કિન્ધેવ પુરી રમ્યા સ્વર્ગમાર્ગે વિનિર્મિતા ॥ 7 ॥
યાન્યસ્માભિસ્ત્વયા સાર્ધં વનેષુ મધુગન્ધિષુ ।
વિહૃતાનિ ત્વયા કાલે તેષામુપરમઃ કૃતઃ ॥ 8 ॥
નિરાનન્દા નિરાશાઽહં નિમગ્ના શોકસાગરે ।
ત્વયિ પઞ્ચત્વમાપન્ને મહાયૂથપયૂથપે ॥ 9 ॥
હૃદયં સુસ્થિરં મહ્યં દૃષ્ટ્વા વિનિહતં પતિમ્ ।
યન્ન શોકાભિસન્તપ્તં સ્ફુટતેઽદ્ય સહસ્રધા ॥ 10 ॥
સુગ્રીવસ્ય ત્વયા ભાર્યા હૃતા સ ચ વિવાસિતઃ ।
યત્તુ ત્તસ્ય ત્વયા વ્યુષ્ટિઃ પ્રાપ્તેયં પ્લવગાધિપ ॥ 11 ॥
નિશ્શ્રેયસપરા મોહાત્ત્વયા ચાહં વિગર્હિતા ।
યૈષાઽબ્રુવં હિતં વાક્યં વાનરેન્દ્ર હિતૈષિણી ॥ 12 ॥
રૂપયૌવનદૃપ્તાનાં દક્ષિણાનાં ચ માનદ ।
નૂનમપ્સરસામાર્ય ચિત્તાનિ પ્રમથિષ્યસિ ॥ 13 ॥
કાલો નિસ્સંશયો નૂનં જીવિતાન્તકરસ્તવ ।
બલાદ્યેનાવપન્નોઽસિ સુગ્રીવસ્યાવશો વશમ્ ॥ 14 ॥
વૈધવ્યં શોકસન્તાપં કૃપણં કૃપણા સતી ।
અદુઃખોપચિતા પૂર્વં વર્તયિષ્યામ્યનાથવત્ ॥ 15 ॥
લાલિતશ્ચાઙ્ગદો વીરસ્સુકુમારસ્સુખોચિતઃ ।
વર્ત્સ્યતે કામવસ્થાં મે પિતૃવ્યે ક્રોધમૂર્છિતે ॥ 16 ॥
કુરુષ્વ પિતરં પુત્ર સુદૃષ્ટં ધર્મવત્સલમ્ ।
દુર્લભં દર્શનં વત્સ તવ તસ્ય ભવિષ્યતિ ॥ 17 ॥
સમાશ્વાસય પુત્રં ત્વં સન્દેશં સન્દિશસ્વ મે ।
મૂર્ધ્નિ ચૈનં સમાઘ્રાય પ્રવાસં પ્રસ્થિતો હ્યસિ ॥ 18 ॥
રામેણ હિ મહત્કર્મ કૃતં ત્વામભિનિઘ્નતા ।
આનૃણ્યં ચ ગતં તસ્ય સુગ્રીવસ્ય પ્રતિશ્રવે ॥ 19 ॥
સકામો ભવ સુગ્રીવ રુમાં ત્વં પ્રતિપત્સ્યસે ।
ભુઙ્ક્ષવ રાજ્યમનુદ્વિગ્નશ્શસ્તો ભ્રાતા રિપુસ્તવ ॥ 20 ॥
કિં મામેવં વિલપતીં પ્રેમ્ણા ત્વં નાભિભાષસે ।
ઇમાઃ પશ્ય વરા બહ્વીર્ભાર્યાસ્તે વાનરેશ્વર ॥ 21 ॥
તસ્યા વિલપિતં શ્રુત્વા વાનર્યસ્સર્વતશ્ચ તાઃ ।
પરિગૃહ્યાઙ્ગદં દીનં દુઃખાર્તા પરિચુક્રુશુઃ ॥ 22 ॥
કિમઙ્ગદં સાઙ્ગદવીરબાહો વિહાય યાસ્યદ્ય ચિરપ્રવાસમ્ ।
ન યુક્તમેવં ગુણસન્નિકૃષ્ટં વિહાય પુત્રં પ્રિયપુત્ર ગન્તુમ્ ॥ 23 ॥
કિમપ્રિયં તે પ્રિય ચારુવેષ મયા કૃતં નાથ સુતેન વા તે ।
સહાઙ્ગદાં માં પ્રવિહાય વીર યત્પ્રસ્થિતો દીર્ઘ મિતઃ પ્રવાસમ્ ॥ 24 ॥
યદ્યપ્રિયં કિઞ્ચિદસમ્પ્રધાર્ય કૃતં મયા સ્યાત્તવ દીર્ઘબાહો ।
ક્ષમસ્વ મે તદ્ધરિવંશનાથ વ્રજામિ મૂર્ધ્ના તવ વીર પાદૌ ॥ 25 ॥
તથા તુ તારા કરુણં રુદન્તી ભર્તુસ્સમીપે સહ વાનરીભિઃ ।
વ્યવસ્યત પ્રાયમુપોપવેષ્ટુ મનિન્દ્યવર્ણા ભુવિ યત્ર વાલી ॥ 26 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે વિંશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha viṃśassargaḥ |
rāmacāpavisṛṣṭena śareṇāntakareṇa tam |
dṛṣṭvā vinihataṃ bhūmau tārā tārādhipānanā || 1 ||
sā samāsādya bhartāraṃ paryaṣvajata bhāminī |
iṣuṇā'bhihataṃ dṛṣṭvā vālinaṃ kuñjaropamam || 2 ||
vānarendra mahendrābhaṃ śokasantaptamānasā |
tārā tarumivonmūlaṃ paryadevayadāturā || 3 ||
raṇe dāruṇa vikrānta pravīra plavatāṃ vara |
kiṃ dīnāmapurobhāgāmadya tvaṃ nābhibhāṣase || 4 ||
uttiṣṭha hariśārdūla bhajasva śayanottamam |
naivaṃvidhāśśerate hi bhūmau nṛpatisattamāḥ || 5 ||
atīva khalu te kāntā vasudhā vasudhādhipa |
gatāsurapi yāṃ gātrairmāṃ vihāya niṣevase || 6 ||
vyaktamanyā tvayā vīra dharmataḥ sampravartitā |
kiṣkindheva purī ramyā svargamārge vinirmitā || 7 ||
yānyasmābhistvayā sārdhaṃ vaneṣu madhugandhiṣu |
vihṛtāni tvayā kāle teṣāmuparamaḥ kṛtaḥ || 8 ||
nirānandā nirāśā'haṃ nimagnā śokasāgare |
tvayi pañcatvamāpanne mahāyūthapayūthape || 9 ||
hṛdayaṃ susthiraṃ mahyaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ patim |
yanna śokābhisantaptaṃ sphuṭate'dya sahasradhā || 10 ||
sugrīvasya tvayā bhāryā hṛtā sa ca vivāsitaḥ |
yattu ttasya tvayā vyuṣṭiḥ prāpteyaṃ plavagādhipa || 11 ||
niśśreyasaparā mohāttvayā cāhaṃ vigarhitā |
yaiṣā'bruvaṃ hitaṃ vākyaṃ vānarendra hitaiṣiṇī || 12 ||
rūpayauvanadṛptānāṃ dakṣiṇānāṃ ca mānada |
nūnamapsarasāmārya cittāni pramathiṣyasi || 13 ||
kālo nissaṃśayo nūnaṃ jīvitāntakarastava |
balādyenāvapanno'si sugrīvasyāvaśo vaśam || 14 ||
vaidhavyaṃ śokasantāpaṃ kṛpaṇaṃ kṛpaṇā satī |
aduḥkhopacitā pūrvaṃ vartayiṣyāmyanāthavat || 15 ||
lālitaścāṅgado vīrassukumārassukhocitaḥ |
vartsyate kāmavasthāṃ me pitṛvye krodhamūrchite || 16 ||
kuruṣva pitaraṃ putra sudṛṣṭaṃ dharmavatsalam |
durlabhaṃ darśanaṃ vatsa tava tasya bhaviṣyati || 17 ||
samāśvāsaya putraṃ tvaṃ sandeśaṃ sandiśasva me |
mūrdhni cainaṃ samāghrāya pravāsaṃ prasthito hyasi || 18 ||
rāmeṇa hi mahatkarma kṛtaṃ tvāmabhinighnatā |
ānṛṇyaṃ ca gataṃ tasya sugrīvasya pratiśrave || 19 ||
sakāmo bhava sugrīva rumāṃ tvaṃ pratipatsyase |
bhuṅkṣava rājyamanudvignaśśasto bhrātā ripustava || 20 ||
kiṃ māmevaṃ vilapatīṃ premṇā tvaṃ nābhibhāṣase |
imāḥ paśya varā bahvīrbhāryāste vānareśvara || 21 ||
tasyā vilapitaṃ śrutvā vānaryassarvataśca tāḥ |
parigṛhyāṅgadaṃ dīnaṃ duḥkhārtā paricukruśuḥ || 22 ||
kimaṅgadaṃ sāṅgadavīrabāho vihāya yāsyadya cirapravāsam |
na yuktamevaṃ guṇasannikṛṣṭaṃ vihāya putraṃ priyaputra gantum || 23 ||
kimapriyaṃ te priya cāruveṣa mayā kṛtaṃ nātha sutena vā te |
sahāṅgadāṃ māṃ pravihāya vīra yatprasthito dīrgha mitaḥ pravāsam || 24 ||
yadyapriyaṃ kiñcidasampradhārya kṛtaṃ mayā syāttava dīrghabāho |
kṣamasva me taddharivaṃśanātha vrajāmi mūrdhnā tava vīra pādau || 25 ||
tathā tu tārā karuṇaṃ rudantī bhartussamīpe saha vānarībhiḥ |
vyavasyata prāyamupopaveṣṭu manindyavarṇā bhuvi yatra vālī || 26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe viṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ विंशस्सर्गः ।
रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम् ।
दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना ॥ 1 ॥
सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी ।
इषुणाऽभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम् ॥ 2 ॥
वानरेन्द्र महेन्द्राभं शोकसन्तप्तमानसा ।
तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयदातुरा ॥ 3 ॥
रणे दारुण विक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर ।
किं दीनामपुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे ॥ 4 ॥
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम् ।
नैवंविधाश्शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः ॥ 5 ॥
अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप ।
गतासुरपि यां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे ॥ 6 ॥
व्यक्तमन्या त्वया वीर धर्मतः सम्प्रवर्तिता ।
किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता ॥ 7 ॥
यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु ।
विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः ॥ 8 ॥
निरानन्दा निराशाऽहं निमग्ना शोकसागरे ।
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे ॥ 9 ॥
हृदयं सुस्थिरं मह्यं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम् ।
यन्न शोकाभिसन्तप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा ॥ 10 ॥
सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः ।
यत्तु त्तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप ॥ 11 ॥
निश्श्रेयसपरा मोहात्त्वया चाहं विगर्हिता ।
यैषाऽब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्र हितैषिणी ॥ 12 ॥
रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च मानद ।
नूनमप्सरसामार्य चित्तानि प्रमथिष्यसि ॥ 13 ॥
कालो निस्संशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव ।
बलाद्येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम् ॥ 14 ॥
वैधव्यं शोकसन्तापं कृपणं कृपणा सती ।
अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत् ॥ 15 ॥
लालितश्चाङ्गदो वीरस्सुकुमारस्सुखोचितः ।
वर्त्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्छिते ॥ 16 ॥
कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम् ।
दुर्लभं दर्शनं वत्स तव तस्य भविष्यति ॥ 17 ॥
समाश्वासय पुत्रं त्वं सन्देशं सन्दिशस्व मे ।
मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि ॥ 18 ॥
रामेण हि महत्कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता ।
आनृण्यं च गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे ॥ 19 ॥
सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे ।
भुङ्क्षव राज्यमनुद्विग्नश्शस्तो भ्राता रिपुस्तव ॥ 20 ॥
किं मामेवं विलपतीं प्रेम्णा त्वं नाभिभाषसे ।
इमाः पश्य वरा बह्वीर्भार्यास्ते वानरेश्वर ॥ 21 ॥
तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यस्सर्वतश्च ताः ।
परिगृह्याङ्गदं दीनं दुःखार्ता परिचुक्रुशुः ॥ 22 ॥
किमङ्गदं साङ्गदवीरबाहो विहाय यास्यद्य चिरप्रवासम् ।
न युक्तमेवं गुणसन्निकृष्टं विहाय पुत्रं प्रियपुत्र गन्तुम् ॥ 23 ॥
किमप्रियं ते प्रिय चारुवेष मया कृतं नाथ सुतेन वा ते ।
सहाङ्गदां मां प्रविहाय वीर यत्प्रस्थितो दीर्घ मितः प्रवासम् ॥ 24 ॥
यद्यप्रियं किञ्चिदसम्प्रधार्य कृतं मया स्यात्तव दीर्घबाहो ।
क्षमस्व मे तद्धरिवंशनाथ व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ ॥ 25 ॥
तथा तु तारा करुणं रुदन्ती भर्तुस्समीपे सह वानरीभिः ।
व्यवस्यत प्रायमुपोपवेष्टु मनिन्द्यवर्णा भुवि यत्र वाली ॥ 26 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha viṃśassargaḥ |
rāmacāpavisṛṣṭena śareṇāntakareṇa tam |
dṛṣṭvā vinihataṃ bhūmau tārā tārādhipānanā || 1 ||
sā samāsādya bhartāraṃ paryaṣvajata bhāminī |
iṣuṇā'bhihataṃ dṛṣṭvā vālinaṃ kuñjaropamam || 2 ||
vānarendra mahendrābhaṃ śokasantaptamānasā |
tārā tarumivonmūlaṃ paryadevayadāturā || 3 ||
raṇe dāruṇa vikrānta pravīra plavatāṃ vara |
kiṃ dīnāmapurobhāgāmadya tvaṃ nābhibhāṣase || 4 ||
uttiṣṭha hariśārdūla bhajasva śayanottamam |
naivaṃvidhāśśerate hi bhūmau nṛpatisattamāḥ || 5 ||
atīva khalu te kāntā vasudhā vasudhādhipa |
gatāsurapi yāṃ gātrairmāṃ vihāya niṣevase || 6 ||
vyaktamanyā tvayā vīra dharmataḥ sampravartitā |
kiṣkindheva purī ramyā svargamārge vinirmitā || 7 ||
yānyasmābhistvayā sārdhaṃ vaneṣu madhugandhiṣu |
vihṛtāni tvayā kāle teṣāmuparamaḥ kṛtaḥ || 8 ||
nirānandā nirāśā'haṃ nimagnā śokasāgare |
tvayi pañcatvamāpanne mahāyūthapayūthape || 9 ||
hṛdayaṃ susthiraṃ mahyaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ patim |
yanna śokābhisantaptaṃ sphuṭate'dya sahasradhā || 10 ||
sugrīvasya tvayā bhāryā hṛtā sa ca vivāsitaḥ |
yattu ttasya tvayā vyuṣṭiḥ prāpteyaṃ plavagādhipa || 11 ||
niśśreyasaparā mohāttvayā cāhaṃ vigarhitā |
yaiṣā'bruvaṃ hitaṃ vākyaṃ vānarendra hitaiṣiṇī || 12 ||
rūpayauvanadṛptānāṃ dakṣiṇānāṃ ca mānada |
nūnamapsarasāmārya cittāni pramathiṣyasi || 13 ||
kālo nissaṃśayo nūnaṃ jīvitāntakarastava |
balādyenāvapanno'si sugrīvasyāvaśo vaśam || 14 ||
vaidhavyaṃ śokasantāpaṃ kṛpaṇaṃ kṛpaṇā satī |
aduḥkhopacitā pūrvaṃ vartayiṣyāmyanāthavat || 15 ||
lālitaścāṅgado vīrassukumārassukhocitaḥ |
vartsyate kāmavasthāṃ me pitṛvye krodhamūrchite || 16 ||
kuruṣva pitaraṃ putra sudṛṣṭaṃ dharmavatsalam |
durlabhaṃ darśanaṃ vatsa tava tasya bhaviṣyati || 17 ||
samāśvāsaya putraṃ tvaṃ sandeśaṃ sandiśasva me |
mūrdhni cainaṃ samāghrāya pravāsaṃ prasthito hyasi || 18 ||
rāmeṇa hi mahatkarma kṛtaṃ tvāmabhinighnatā |
ānṛṇyaṃ ca gataṃ tasya sugrīvasya pratiśrave || 19 ||
sakāmo bhava sugrīva rumāṃ tvaṃ pratipatsyase |
bhuṅkṣava rājyamanudvignaśśasto bhrātā ripustava || 20 ||
kiṃ māmevaṃ vilapatīṃ premṇā tvaṃ nābhibhāṣase |
imāḥ paśya varā bahvīrbhāryāste vānareśvara || 21 ||
tasyā vilapitaṃ śrutvā vānaryassarvataśca tāḥ |
parigṛhyāṅgadaṃ dīnaṃ duḥkhārtā paricukruśuḥ || 22 ||
kimaṅgadaṃ sāṅgadavīrabāho vihāya yāsyadya cirapravāsam |
na yuktamevaṃ guṇasannikṛṣṭaṃ vihāya putraṃ priyaputra gantum || 23 ||
kimapriyaṃ te priya cāruveṣa mayā kṛtaṃ nātha sutena vā te |
sahāṅgadāṃ māṃ pravihāya vīra yatprasthito dīrgha mitaḥ pravāsam || 24 ||
yadyapriyaṃ kiñcidasampradhārya kṛtaṃ mayā syāttava dīrghabāho |
kṣamasva me taddharivaṃśanātha vrajāmi mūrdhnā tava vīra pādau || 25 ||
tathā tu tārā karuṇaṃ rudantī bhartussamīpe saha vānarībhiḥ |
vyavasyata prāyamupopaveṣṭu manindyavarṇā bhuvi yatra vālī || 26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe viṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.