4.11 Kishkindhakanda - Ekadasha Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ એકાદશસ્સર્ગઃ ।

રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા હર્ષપૌરુષવર્ધનમ્ ।

સુગ્રીવઃ પૂજયાઞ્ચક્રે રાઘવં પ્રશશંસ ચ ॥ 1 ॥

અસંશયં પ્રજ્વલિતૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મર્માતિગૈશ્શરૈઃ ।

ત્વં દહેઃ કુપિતો લોકાન્યુગાન્ત ઇવ ભાસ્કરઃ ॥ 2 ॥

વાલિનઃ પૌરુષં યત્તદ્યચ્ચ વીર્યં ધૃતિશ્ચ યા ।

તન્મમૈકમનાશ્શ્રુત્વા વિધત્સ્વ યદનન્તરમ્ ॥ 3 ॥

સમુદ્રાત્પશ્ચિમાત્પૂર્વં દક્ષિણાદપિ ચોત્તરમ્ ।

ક્રામત્યનુદિતે સૂર્યે વાલી વ્યપગતક્લમઃ ॥ 4 ॥

અગ્રાણ્યારુહ્ય શૈલાનાં શિખરાણિ મહાન્ત્યપિ ।

ઊર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય તરસા પ્રતિગૃહ્ણાતિ વીર્યવાન્ ॥ 5 ॥

બહવસ્સારવન્તશ્ચ વનેષુ વિવિધા દ્રુમાઃ ।

વાલિના તરસા ભગ્ના બલં પ્રથયતાઽત્મનઃ ॥ 6 ॥

મહિષો દુન્દુભિર્નામ કૈલાસશિખરપ્રભઃ ।

બલં નાગસહસ્રસ્ય ધારયામાસ વીર્યવાન્ ॥ 7 ॥

વીર્યોત્સેકેન દુષ્ટાત્મા વરદાનાચ્ચ મોહિતઃ ।

જગામ સુમહાકાય સ્સમુદ્રં સરિતાં પતિમ્ ॥ 8 ॥

ઊર્મિમન્તમભિક્રમ્ય સાગરં રત્નસઞ્ચયમ્ ।

મહ્યં યુદ્ધં પ્રયચ્છેતિ તમુવાચ મહાર્ણવમ્ ॥ 9 ॥

તતસ્સમુદ્રો ધર્માત્મા સમુત્થાય મહાબલઃ ।

અબ્રવીદ્વચનં રાજન્નસુરં કાલચોદિતમ્ ॥ 10 ॥

સમર્થો નાસ્મિ તે દાતું યુદ્ધં યુદ્ધવિશારદ ।

શ્રૂયતાં ચાભિધાસ્યામિ યસ્તે યુદ્ધં પ્રદાસ્યતિ ॥ 11 ॥

શૈલરાજો મહારણ્યે તપસ્વિશરણં પરમ્ ।

શઙ્કરશ્વશુરો નામ્ના હિમવાનિતિ વિશ્રુતઃ ॥ 12 ॥

ગુહાપ્રસ્રવણોપેતો બહુકન્દરનિર્દરઃ ।

સ સમર્થસ્તવ પ્રીતિમતુલાં કર્તુમાહવે ॥ 13 ॥

તં ભીત ઇતિ વિજ્ઞાય સમુદ્રમસુરોત્તમઃ ।

હિમવદ્વનમાગચ્છચ્છરશ્ચાપાદિવ ચ્યુતઃ ॥ 14 ॥

તતસ્તસ્ય ગિરેશ્શ્વેતા ગજેન્દ્રવિપ્રલાશ્શિલાઃ ।

ચિક્ષેપ બહુધા ભૂમૌ દુન્દુભિર્વિનનાદ ચ ॥ 15 ॥

તતશ્શ્વેતામ્બુદાકારઃ સૌમ્યઃ પ્રીતિકરાકૃતિઃ ।

હિમવાનબ્રવીદ્વાક્યં સ્વે એવ શિખરે સ્થિતઃ ॥ 16 ॥

ક્લેષ્ટુમર્હસિ માં ન ત્વં દુન્દુભે ધર્મવત્સલ ।

રણકર્મસ્વકુશલસ્તપસ્વિશરણં હ્યહમ્ ॥ 17 ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ગિરિરાજસ્ય ધીમતઃ ।

ઉવાચ દુન્દુભિર્વાક્યં ક્રોધાત્સંરક્તલોચનઃ ॥ 18 ॥

યદિ યુદ્ધેઽસમર્થસ્ત્વં મદ્ભયાદ્વા નિરુદ્યમઃ ।

સમાચક્ષ્વ પ્રદદ્યાન્મે યોઽદ્ય યુદ્ધં યુયુત્સતઃ ॥ 19 ॥

હિમવાનબ્રવીદ્વાક્યં શ્રુત્વા વાક્યવિશારદઃ ।

અનુક્તપૂર્વં ધર્માત્મા ક્રોધાત્તમસુરોત્તમમ્ ॥ 20 ॥

વાલી નામ મહાપ્રાજ્ઞશ્શક્રતુલ્ય પરાક્રમઃ ।

અધ્યાસ્તે વાનરશ્શ્રીમાન્ કિષ્કિન્ધામતુલપ્રભામ્ ॥ 21 ॥

સ સમર્થો મહાપ્રાજ્ઞસ્તવ યુદ્ધવિશારદઃ ।

દ્વન્દ્વયુદ્ધં મહદ્દાતું નમુચેરિવ વાસવઃ ॥ 22 ॥

તં શીઘ્રમભિગચ્છ ત્વં યદિ યુદ્ધમિહેચ્છસિ ।

સ હિ દુર્ધર્ષણો નિત્યં શૂરસ્સમરકર્મણિ ॥ 23 ॥

શ્રુત્વા હિમવતો વાક્યં કોધાવિષ્ટસ્સ દુન્દુભિઃ ।

જગામ તાં પુરીં તસ્ય કિષ્કિન્ધાં વાલિનસ્તદા ॥ 24 ॥

ધારયન્માહિષં રૂપં તીક્ષ્ણશૃઙ્ગો ભયાવહઃ ।

પ્રાવૃષીવ મહામેઘસ્તોયપૂર્ણો નભસ્સ્થલે ॥ 25 ॥

તતસ્તુ દ્વારમાગમ્ય કિષ્કિન્ધાયા મહાબલઃ ।

નનર્દ કમ્પયન્ભૂમિં દુન્દુભિર્દુન્દુભિર્યથા ॥ 26 ॥

સમીપસ્થાન્દ્રુમાન્ભઞ્જન્વસુધાં દારયન્ખુરૈઃ ।

વિષાણેનોલ્લિખન્ દર્પાત્તદ્દ્વારં દ્વિરદો યથા ॥ 27 ॥

અન્તઃપુરગતો વાલી શ્રુત્વા શબ્દમમર્ષણઃ ।

નિષ્પપાત સહ સ્ત્રીભિસ્તારાભિરિવ ચન્દ્રમાઃ ॥ 28 ॥

મિતં વ્યક્તાક્ષરપદં તમુવાચાથ દુન્દુભિમ્ ।

હરીણામીશ્વરો વાલી સર્વેષાં વનચારિણામ્ ॥ 29 ॥

કિમર્થં નગરદ્વારમિદં રુધ્દ્વા વિનર્દસિ ।

દુન્દુભે વિદિતો મેઽસિ રક્ષપ્રાણાન્મહાબલ ॥ 30 ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વાનરેન્દ્રસ્ય ધીમતઃ ।

ઉવાચ દુન્દુભિર્વાક્યં રોષાત્સંરક્તલોચનઃ ॥ 31 ॥

ન ત્વં સ્ત્રીસન્નિધૌ વીર વચનં વક્તુમર્હસિ ।

મમ યુદ્ધં પ્રયચ્છાદ્ય તતો જ્ઞાસ્યામિ તે બલમ્ ॥ 32 ॥

અથવા ધારયિષ્યામિ ક્રોધમદ્ય નિશામિમામ્ ।

ગૃહ્યતામુદયસ્સ્વૈરં કામભોગેષુ વાનર ॥ 33 ॥

દીયતાં સમ્પ્રદાનં ચ પરિષ્વજ્ય ચ વાનરાન્ ।

સર્વશાખામૃગેન્દ્ર સ્ત્વં સંસાદય સુહૃજ્જનાન્ ॥ 34 ॥

સુદૃષ્ટાં કુરુ કિષ્કિન્ધાં કુરુષ્વાત્મસમં પુરે ।

ક્રીડસ્વ ચ સહ સ્ત્રીભિરહં તે દર્પનાશનઃ ॥ 35 ॥

યો હિ મત્તં પ્રમત્તં વા સુપ્તં વા રહિતં ભૃશમ્ ।

હન્યાત્સ ભ્રૂણહા લોકે ત્વદ્વિધં મદમોહિતમ્ ॥ 36 ॥

સ પ્રહસ્યાબ્રવીન્મન્દં ક્રોધાત્તમસુરોત્તમમ્ ।

વિસૃજ્ય તાઃ સ્ત્રિયસ્સર્વાસ્તારાપ્રભૃતિકાસ્તદા ॥ 37 ॥

મત્તોઽયમિતિ મા મંસ્થા યદ્યભીતોઽસિ સંયુગે ।

મદોઽયં સમ્પ્રહારેઽસ્મિન્વીરપાનં સમર્થ્યતામ્ ॥ 38 ॥

તમેવમુક્ત્વા સઙ્કૃદ્ધો માલામુત્ક્ષિપ્ય કાઞ્ચનીમ્ ।

પિત્રા દત્તાં મહેન્દ્રેણ યુદ્ધાય વ્યવતિષ્ઠત ॥ 39 ॥

વિષાણયોર્ગૃહીત્વા તં દુન્દુભિં ગિરિસન્નિભમ્ ।

આવિધ્યત તદા વાલી વિનદન્કપિકુઞ્જરઃ ॥ 40 ॥

વાલી વ્યાપાતયાઞ્ચક્રે નનર્દ ચ મહાસ્વનમ્ ।

શ્રોત્રાભ્યામથ રક્તં તુ તસ્ય સુસ્રાવ પાત્યતઃ ॥ 41 ॥

તયોસ્તુ ક્રોધસંરમ્ભાત્પરસ્પરજયૈષિણોઃ ।

યુદ્ધં સમભવદ્ઘોરં દુન્દુભેર્વાનરસ્યચ ॥ 42 ॥

અયુદ્ધ્યત તદા વાલી શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ ।

મુષ્ટિભિર્જાનુભિશ્ચૈવ શિલાભિઃ પાદપૈસ્તથા ॥ 43 ॥

પરસ્પરં ઘ્નતો સ્તત્ર વાનરાસુરયોસ્તદા ।

આસીદસુરો યુદ્ધે શક્રસૂનુર્વ્યવર્ધત ॥ 44 ॥

વ્યાપારવીર્યધૈર્યૈશ્ચ પરિક્ષીણં પરાક્રમૈઃ ।

તં તુ દુન્દુભિમુદ્યમ્ય ધરણ્યામભ્યપાતયત્ ॥ 45 ॥

યુદ્ધે પ્રાણહરે તસ્મિન્નિષ્પિષ્ટો દુન્દુભિસ્તદા ।

પપાત ચ મહાકાયઃ ક્ષિતૌ પઞ્ચત્વમાગતઃ ॥ 46 ॥

તં તોલયિત્વા બાહુભ્યાં ગતસત્ત્વમચેતનમ્ ।

ચિક્ષેપ બલવાન્વાલી વેગેનૈકેન યોજનમ્ ॥ 47 ॥

તસ્ય વેગપ્રવિદ્ધસ્ય વક્ત્રાત્ક્ષતજબિન્દવઃ ।

પ્રપેતુર્મારુતોત્ક્ષિપ્તા મતઙ્ગપ્યાશ્રમં પ્રતિ ॥ 48 ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા પતિતાંસ્તસ્ય મુનિશ્શોણિતવિપ્રુષઃ ।

ક્રુદ્ધસ્તત્ર મહાભાગશ્ચિન્તયામાસ કોન્વયમ્ ॥ 49 ॥

યેન અહં સહસા સ્પૃષ્ટઃ શોણિતેન દુરાત્મના ।

કોઽયં દુરાત્મા દુર્ બુદ્ધિઃ અકૃતાત્મા ચ બાલિશઃ ॥ 50 ॥

ઇત્યુક્ત્વાઽથ વિનિષ્ક્રમ્ય દદર્શ મુનિસત્તમઃ ।

મહિષં પર્વતાકારં ગતાસું પતિતં ભુવિ ॥ 51 ॥

સ તુ વિજ્ઞાય તપસા વાનરેણ કૃતં હિ તત્ ।

ઉત્સસર્જ મહાશાપં ક્ષેપ્તારં વાલિનં પ્રતિ ॥ 52 ॥

ઇહ તેનાપ્રવેષ્ટવ્યં પ્રવિષ્ટસ્ય વધો ભવેત્ ।

વનં મત્સંશ્રયં યેન દૂષિતં રુધિરસ્રવૈઃ ॥ 53 ॥

સમ્ભગ્નાઃ પાદપાશ્ચૈમેક્ષિપતેહાસુરીં તનુમ્ ।

સમન્તાદાદ્યોજનં પૂર્ણમાશ્રમં મામકં યદિ ॥ 54 ॥

આગમિષ્યતિ દુર્બુદ્ધિર્વ્યક્તં સ ન ભવિષ્યતિ ।

યે ચાપિ સચિવાઃ સ્તસ્ય સંશ્રિતા મામકં વનમ્ ॥ 55 ॥

ન ચ તૈરિહ વસ્તવ્યં શ્રુત્વા યાન્તુ યથાસુખમ્ ।

યદિ તેઽપી હ તિષ્ઠન્તિ શપિષ્યે તાનપિ ધ્રુવમ્ ॥ 56 ॥

વનેઽસ્મિન્મામકે નિત્યં પુત્રવત્પરિરક્ષિતે ।

પત્રાઙ્કુરવિનાશાય ફલમૂલાભવાય ચ ॥ 57 ॥

દિવસશ્ચાસ્ય મર્યાદા યં દ્રષ્ટા શ્વોઽસ્મિ વાનરમ્ ।

બહુવર્ષસહસ્રાણિ સ વૈ શૈલો ભવિષ્યતિ ॥ 58 ॥

તતસ્તે વાનરાશ્શ્રુત્વા ગિરં મુનિસમીરિતામ્ ।

નિશ્ચક્રમુર્વનાત્તસ્માત્તાન્દૃષ્ટ્વા વાલિરબ્રવીત્ ॥ 59 ॥

કિં ભવન્તસ્સમસ્તાશ્ચ મતઙ્ગવનવાસિનઃ ।

મત્સમીપમનુપ્રાપ્તા અપિ સ્વસ્તિ વનૌકસામ્ ॥ 60 ॥

તતસ્તે કારણં સર્વં તદા શાપં ચ વાલિનઃ ।

શશંસુર્વાનરાસ્સર્વે વાલિને હેમમાલિને ॥ 61 ॥

એતચ્છ્રુત્વા તદા વાલી વચનં વાનરેરિતમ્ ।

સ મહર્ષિન્તદાઽસાદ્ય યાચતે સ્મ કૃતાઞ્જલિઃ ॥ 62 ॥

મહર્ષિસ્તમનાદૃત્ય પ્રવિવેશાશ્રમં તદા ।

શાપધારણભીતસ્તુ વાલી વિહ્વલતાં ગતઃ ॥ 63 ॥

તતશ્શાપભયાદ્ભીત ઋશ્યમૂકં મહાગિરિમ્ ।

પ્રવેષ્ટું નેચ્છતિ હરિર્દ્રષ્ટું વાપિ નરેશ્વર ॥ 64 ॥

તસ્યાપ્રવેશં જ્ઞાત્વાઽહમિદં રામ મહાવનમ્ ।

વિચરામિ સહામાત્યો વિષાદેન વિવર્જિતઃ ॥ 65 ॥

એષોઽસ્થિનિચયસ્તસ્ય દુન્દુભેસ્સમ્પ્રકાશતે ।

વીર્યોત્સેકાન્નિરસ્તસ્ય ગિરિકૂટોપમો મહાન્ ॥ 66 ॥

ઇમે ચ વિપુલાસ્સાલાસ્સપ્ત શાખાવલમ્બિનઃ ।

યત્રૈકં ઘટતે વાલી નિષ્પત્રયિતુમોજસા ॥ 67 ॥

એતદસ્યાસમં વીર્યં મયા રામ પ્રકીર્તિતમ્ ।

કથં તં વાલિનં હન્તું સમરે શક્ષ્યસે નૃપ ॥ 68 ॥

તથા બ્રુવાણં સુગ્રીવં પ્રહસન્ લક્ષ્મણોઽબ્રવીત્ ।

કસ્મિન્કર્મણિ નિર્વૃત્તે શ્રદ્દધ્યા વાલિનો વધમ્ ॥ 69 ॥

તમુવાચાથ સુગ્રીવસ્સપ્ત સાલાનિમાન્પુરા ।

એવમેકૈકશો વાલી વિવ્યાથાથ સ ચાસકૃત્ ॥ 70 ॥

રામોઽપિદારયેદેષાં બાણેનૈકેન ચ દ્રુમમ્ ।

વાલિનં નિહતં મન્યે દૃષ્ટ્વા રામસ્ય વિક્રમમ્ ॥ 71 ॥

હતસ્ય મહિષસ્યાસ્થિ પાદેનૈકેન લક્ષ્મણ ।

ઉદ્યમ્યાથ પ્રક્ષિપેચ્ચેત્તરસા દ્વે ધનુશ્શતે ॥ 72 ॥

એવમુક્ત્વા તુ સુગ્રીવો રામં રક્તાન્તલોચનમ્ ।

ધ્યાત્વા મુહૂર્તં કાકુત્સ્થં પુનરેવ વચોઽબ્રવીત્ ॥ 73 ॥

શૂરશ્ચ શૂરઘાતી ચ પ્રખ્યાતબલપૌરુષઃ ।

બલવાન્વાનરો વાલી સંયુગેષ્વપરાજિતઃ ॥ 74 ॥

દૃશ્યન્તે ચાસ્ય કર્માણિ દુષ્કરાણિ સુરૈરપિ ।

યાનિ સઞ્ચિન્ત્ય ભીતોઽહમૃશ્યમૂકં સમાશ્રિતઃ ॥ 75 ॥

તમજય્યમધૃષ્યં ચ વાનરેન્દ્રમમર્ષણમ્ ।

વિચિન્તયન્ન મુઞ્ચામિ ઋશ્યમૂકમહન્વિમમ્ ॥ 76 ॥

ઉદ્વિગ્નશ્શઙ્કિતશ્ચાપિ વિચરામિ મહાવને ।

અનુરક્તૈઃ સહામાત્યૈર્હનુમત્પ્રમુખૈર્વરૈઃ ॥ 77 ॥

ઉપલબ્ધં ચ મે શ્લાઘ્યં સન્મિત્રં મિત્રવત્સલ ।

ત્વામહં પુરુષવ્યાઘ્ર હિમવન્તમિવાશ્રિતઃ ॥ 78 ॥

કિં તુ તસ્ય બલજ્ઞોઽહં દુર્ભ્રાતુર્બલશાલિનઃ ।

અપ્રત્યક્ષં તુ મે વીર્યં સમરે તવ રાઘવ ॥ 79 ॥

ન ખલ્વહં ત્વાં તુલયે નાવમન્યે ન ભીષયે ।

કર્મભિસ્તસ્ય ભીમૈસ્તુ કાતર્યં જનિતં મમ ॥ 80 ॥

કામં રાઘવ તે વાણી પ્રમાણં ધૈર્યમાકૃતિઃ ।

સૂચયન્તિ પરં તેજો ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્ ॥ 81 ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ ।

સ્મિતપૂર્વમથો રામઃ પ્રત્યુવાચ હરિં પ્રભુઃ ॥ 82 ॥

યદિ ન પ્રત્યયોઽસ્માસુ વિક્રમે તવ વાનર ।

પ્રત્યયં સમરે શ્લાઘ્યમહમુત્પાદયામિ તે ॥ 83 ॥

એવમુક્ત્વા તુ સુગ્રીવં સાન્ત્વં લક્ષ્મણપૂર્વજઃ ।

રાઘવો દુન્દુભેઃ કાયં પાદાઙ્ગુષ્ઠેન લીલયા ॥ 84 ॥

તોલયિત્વા મહાબાહુશ્ચિક્ષેપ દશયોજનમ્ ।

અસુરસ્ય તનું શુષ્કં પાદાઙ્ગુષ્ઠેન વીર્યવાન્ ॥ 85 ॥

ક્ષિપ્તં દૃષ્ટ્વા તતઃ કાયં સુગ્રીવઃ પુનરબ્રવીત્ ।

લક્ષ્મણસ્યાગ્રતો રામમિદં વચનમર્થવત્ ॥ 86 ॥

આર્દ્રસ્સમાંસઃ પ્રત્યગ્રઃ ક્ષિપ્તઃ કાયઃ પુરા સખે ॥ 87 ॥

લઘુસ્સમ્પ્રતિ નિર્માંસ સ્તૃણભૂતશ્ચ રાઘવ ।

પરિશ્રાન્તેન મત્તેન ભ્રાત્રા મે વાલિના તદા ॥ 88 ॥

ક્ષિપ્તમેવં પ્રહર્ષેણ ભવતા રઘુનન્દન ।

નાત્ર શક્યં બલં જ્ઞાતું તવ વા તસ્ય વાઽધિકમ્ ।

આર્દ્રં શુષ્કમિતિ હ્યેતત્સુમહદ્રાઘવાન્તરમ્ ॥ 89 ॥

સ એવ સંશયસ્તાત તવ તસ્ય ચ યદ્બલે ॥ 90 ॥

સાલમેકં તુ નિર્ભિદ્યા ભવેદ્વ્યક્તિર્બલાબલે ।

કૃત્વેદં કાર્મુકં સજ્યં હસ્તિહસ્ત મિવાતતમ્ ॥ 91 ॥

આકર્ણપૂર્ણમાયમ્ય વિસૃજસ્વ મહાશરમ્ ।

ઇમં હિ સાલં સહિત સ્ત્વયા શરો ન સંશયોઽત્રાસ્તિ વિદારયિષ્યતિ ।

અલં વિમર્શેન મમ પ્રિયં ધ્રુવં કુરુષ્વ રાજાત્મજ શાપિતો મયા ॥ 92 ॥

યથા હિ તેજસ્સુ વરસ્સદા રવિ ર્યથા હિ શૈલો હિમવાન્મહાદ્રિષુ ।

યથા ચતુષ્પાત્સુ ચ કેસરી વર સ્તથા નરણામસિ વિક્રમે વરઃ ॥ 93 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે એકાદશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha ekādaśassargaḥ |

rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |

sugrīvaḥ pūjayāñcakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca || 1 ||

asaṃśayaṃ prajvalitaistīkṣṇairmarmātigaiśśaraiḥ |

tvaṃ daheḥ kupito lokānyugānta iva bhāskaraḥ || 2 ||

vālinaḥ pauruṣaṃ yattadyacca vīryaṃ dhṛtiśca yā |

tanmamaikamanāśśrutvā vidhatsva yadanantaram || 3 ||

samudrātpaścimātpūrvaṃ dakṣiṇādapi cottaram |

krāmatyanudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ || 4 ||

agrāṇyāruhya śailānāṃ śikharāṇi mahāntyapi |

ūrdhvamutkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān || 5 ||

bahavassāravantaśca vaneṣu vividhā drumāḥ |

vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatā'tmanaḥ || 6 ||

mahiṣo dundubhirnāma kailāsaśikharaprabhaḥ |

balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmāsa vīryavān || 7 ||

vīryotsekena duṣṭātmā varadānācca mohitaḥ |

jagāma sumahākāya ssamudraṃ saritāṃ patim || 8 ||

ūrmimantamabhikramya sāgaraṃ ratnasañcayam |

mahyaṃ yuddhaṃ prayaccheti tamuvāca mahārṇavam || 9 ||

tatassamudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ |

abravīdvacanaṃ rājannasuraṃ kālacoditam || 10 ||

samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada |

śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi yaste yuddhaṃ pradāsyati || 11 ||

śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param |

śaṅkaraśvaśuro nāmnā himavāniti viśrutaḥ || 12 ||

guhāprasravaṇopeto bahukandaranirdaraḥ |

sa samarthastava prītimatulāṃ kartumāhave || 13 ||

taṃ bhīta iti vijñāya samudramasurottamaḥ |

himavadvanamāgacchaccharaścāpādiva cyutaḥ || 14 ||

tatastasya gireśśvetā gajendravipralāśśilāḥ |

cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhirvinanāda ca || 15 ||

tataśśvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ |

himavānabravīdvākyaṃ sve eva śikhare sthitaḥ || 16 ||

kleṣṭumarhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala |

raṇakarmasvakuśalastapasviśaraṇaṃ hyaham || 17 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ |

uvāca dundubhirvākyaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ || 18 ||

yadi yuddhe'samarthastvaṃ madbhayādvā nirudyamaḥ |

samācakṣva pradadyānme yo'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ || 19 ||

himavānabravīdvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |

anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāttamasurottamam || 20 ||

vālī nāma mahāprājñaśśakratulya parākramaḥ |

adhyāste vānaraśśrīmān kiṣkindhāmatulaprabhām || 21 ||

sa samartho mahāprājñastava yuddhaviśāradaḥ |

dvandvayuddhaṃ mahaddātuṃ namuceriva vāsavaḥ || 22 ||

taṃ śīghramabhigaccha tvaṃ yadi yuddhamihecchasi |

sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūrassamarakarmaṇi || 23 ||

śrutvā himavato vākyaṃ kodhāviṣṭassa dundubhiḥ |

jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinastadā || 24 ||

dhārayanmāhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ |

prāvṛṣīva mahāmeghastoyapūrṇo nabhassthale || 25 ||

tatastu dvāramāgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ |

nanarda kampayanbhūmiṃ dundubhirdundubhiryathā || 26 ||

samīpasthāndrumānbhañjanvasudhāṃ dārayankhuraiḥ |

viṣāṇenollikhan darpāttaddvāraṃ dvirado yathā || 27 ||

antaḥpuragato vālī śrutvā śabdamamarṣaṇaḥ |

niṣpapāta saha strībhistārābhiriva candramāḥ || 28 ||

mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tamuvācātha dundubhim |

harīṇāmīśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām || 29 ||

kimarthaṃ nagaradvāramidaṃ rudhdvā vinardasi |

dundubhe vidito me'si rakṣaprāṇānmahābala || 30 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ |

uvāca dundubhirvākyaṃ roṣātsaṃraktalocanaḥ || 31 ||

na tvaṃ strīsannidhau vīra vacanaṃ vaktumarhasi |

mama yuddhaṃ prayacchādya tato jñāsyāmi te balam || 32 ||

athavā dhārayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām |

gṛhyatāmudayassvairaṃ kāmabhogeṣu vānara || 33 ||

dīyatāṃ sampradānaṃ ca pariṣvajya ca vānarān |

sarvaśākhāmṛgendra stvaṃ saṃsādaya suhṛjjanān || 34 ||

sudṛṣṭāṃ kuru kiṣkindhāṃ kuruṣvātmasamaṃ pure |

krīḍasva ca saha strībhirahaṃ te darpanāśanaḥ || 35 ||

yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam |

hanyātsa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam || 36 ||

sa prahasyābravīnmandaṃ krodhāttamasurottamam |

visṛjya tāḥ striyassarvāstārāprabhṛtikāstadā || 37 ||

matto'yamiti mā maṃsthā yadyabhīto'si saṃyuge |

mado'yaṃ samprahāre'sminvīrapānaṃ samarthyatām || 38 ||

tamevamuktvā saṅkṛddho mālāmutkṣipya kāñcanīm |

pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata || 39 ||

viṣāṇayorgṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisannibham |

āvidhyata tadā vālī vinadankapikuñjaraḥ || 40 ||

vālī vyāpātayāñcakre nanarda ca mahāsvanam |

śrotrābhyāmatha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ || 41 ||

tayostu krodhasaṃrambhātparasparajayaiṣiṇoḥ |

yuddhaṃ samabhavadghoraṃ dundubhervānarasyaca || 42 ||

ayuddhyata tadā vālī śakratulyaparākramaḥ |

muṣṭibhirjānubhiścaiva śilābhiḥ pādapaistathā || 43 ||

parasparaṃ ghnato statra vānarāsurayostadā |

āsīdasuro yuddhe śakrasūnurvyavardhata || 44 ||

vyāpāravīryadhairyaiśca parikṣīṇaṃ parākramaiḥ |

taṃ tu dundubhimudyamya dharaṇyāmabhyapātayat || 45 ||

yuddhe prāṇahare tasminniṣpiṣṭo dundubhistadā |

papāta ca mahākāyaḥ kṣitau pañcatvamāgataḥ || 46 ||

taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvamacetanam |

cikṣepa balavānvālī vegenaikena yojanam || 47 ||

tasya vegapraviddhasya vaktrātkṣatajabindavaḥ |

prapeturmārutotkṣiptā mataṅgapyāśramaṃ prati || 48 ||

tāndṛṣṭvā patitāṃstasya muniśśoṇitavipruṣaḥ |

kruddhastatra mahābhāgaścintayāmāsa konvayam || 49 ||

yena ahaṃ sahasā spṛṣṭaḥ śoṇitena durātmanā |

ko'yaṃ durātmā dur buddhiḥ akṛtātmā ca bāliśaḥ || 50 ||

ityuktvā'tha viniṣkramya dadarśa munisattamaḥ |

mahiṣaṃ parvatākāraṃ gatāsuṃ patitaṃ bhuvi || 51 ||

sa tu vijñāya tapasā vānareṇa kṛtaṃ hi tat |

utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati || 52 ||

iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya vadho bhavet |

vanaṃ matsaṃśrayaṃ yena dūṣitaṃ rudhirasravaiḥ || 53 ||

sambhagnāḥ pādapāścaimekṣipatehāsurīṃ tanum |

samantādādyojanaṃ pūrṇamāśramaṃ māmakaṃ yadi || 54 ||

āgamiṣyati durbuddhirvyaktaṃ sa na bhaviṣyati |

ye cāpi sacivāḥ stasya saṃśritā māmakaṃ vanam || 55 ||

na ca tairiha vastavyaṃ śrutvā yāntu yathāsukham |

yadi te'pī ha tiṣṭhanti śapiṣye tānapi dhruvam || 56 ||

vane'sminmāmake nityaṃ putravatparirakṣite |

patrāṅkuravināśāya phalamūlābhavāya ca || 57 ||

divasaścāsya maryādā yaṃ draṣṭā śvo'smi vānaram |

bahuvarṣasahasrāṇi sa vai śailo bhaviṣyati || 58 ||

tataste vānarāśśrutvā giraṃ munisamīritām |

niścakramurvanāttasmāttāndṛṣṭvā vālirabravīt || 59 ||

kiṃ bhavantassamastāśca mataṅgavanavāsinaḥ |

matsamīpamanuprāptā api svasti vanaukasām || 60 ||

tataste kāraṇaṃ sarvaṃ tadā śāpaṃ ca vālinaḥ |

śaśaṃsurvānarāssarve vāline hemamāline || 61 ||

etacchrutvā tadā vālī vacanaṃ vānareritam |

sa maharṣintadā'sādya yācate sma kṛtāñjaliḥ || 62 ||

maharṣistamanādṛtya praviveśāśramaṃ tadā |

śāpadhāraṇabhītastu vālī vihvalatāṃ gataḥ || 63 ||

tataśśāpabhayādbhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim |

praveṣṭuṃ necchati harirdraṣṭuṃ vāpi nareśvara || 64 ||

tasyāpraveśaṃ jñātvā'hamidaṃ rāma mahāvanam |

vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ || 65 ||

eṣo'sthinicayastasya dundubhessamprakāśate |

vīryotsekānnirastasya girikūṭopamo mahān || 66 ||

ime ca vipulāssālāssapta śākhāvalambinaḥ |

yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitumojasā || 67 ||

etadasyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakīrtitam |

kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa || 68 ||

tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ prahasan lakṣmaṇo'bravīt |

kasminkarmaṇi nirvṛtte śraddadhyā vālino vadham || 69 ||

tamuvācātha sugrīvassapta sālānimānpurā |

evamekaikaśo vālī vivyāthātha sa cāsakṛt || 70 ||

rāmo'pidārayedeṣāṃ bāṇenaikena ca drumam |

vālinaṃ nihataṃ manye dṛṣṭvā rāmasya vikramam || 71 ||

hatasya mahiṣasyāsthi pādenaikena lakṣmaṇa |

udyamyātha prakṣipeccettarasā dve dhanuśśate || 72 ||

evamuktvā tu sugrīvo rāmaṃ raktāntalocanam |

dhyātvā muhūrtaṃ kākutsthaṃ punareva vaco'bravīt || 73 ||

śūraśca śūraghātī ca prakhyātabalapauruṣaḥ |

balavānvānaro vālī saṃyugeṣvaparājitaḥ || 74 ||

dṛśyante cāsya karmāṇi duṣkarāṇi surairapi |

yāni sañcintya bhīto'hamṛśyamūkaṃ samāśritaḥ || 75 ||

tamajayyamadhṛṣyaṃ ca vānarendramamarṣaṇam |

vicintayanna muñcāmi ṛśyamūkamahanvimam || 76 ||

udvignaśśaṅkitaścāpi vicarāmi mahāvane |

anuraktaiḥ sahāmātyairhanumatpramukhairvaraiḥ || 77 ||

upalabdhaṃ ca me ślāghyaṃ sanmitraṃ mitravatsala |

tvāmahaṃ puruṣavyāghra himavantamivāśritaḥ || 78 ||

kiṃ tu tasya balajño'haṃ durbhrāturbalaśālinaḥ |

apratyakṣaṃ tu me vīryaṃ samare tava rāghava || 79 ||

na khalvahaṃ tvāṃ tulaye nāvamanye na bhīṣaye |

karmabhistasya bhīmaistu kātaryaṃ janitaṃ mama || 80 ||

kāmaṃ rāghava te vāṇī pramāṇaṃ dhairyamākṛtiḥ |

sūcayanti paraṃ tejo bhasmacchannamivānalam || 81 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ |

smitapūrvamatho rāmaḥ pratyuvāca hariṃ prabhuḥ || 82 ||

yadi na pratyayo'smāsu vikrame tava vānara |

pratyayaṃ samare ślāghyamahamutpādayāmi te || 83 ||

evamuktvā tu sugrīvaṃ sāntvaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |

rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā || 84 ||

tolayitvā mahābāhuścikṣepa daśayojanam |

asurasya tanuṃ śuṣkaṃ pādāṅguṣṭhena vīryavān || 85 ||

kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punarabravīt |

lakṣmaṇasyāgrato rāmamidaṃ vacanamarthavat || 86 ||

ārdrassamāṃsaḥ pratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe || 87 ||

laghussamprati nirmāṃsa stṛṇabhūtaśca rāghava |

pariśrāntena mattena bhrātrā me vālinā tadā || 88 ||

kṣiptamevaṃ praharṣeṇa bhavatā raghunandana |

nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vā'dhikam |

ārdraṃ śuṣkamiti hyetatsumahadrāghavāntaram || 89 ||

sa eva saṃśayastāta tava tasya ca yadbale || 90 ||

sālamekaṃ tu nirbhidyā bhavedvyaktirbalābale |

kṛtvedaṃ kārmukaṃ sajyaṃ hastihasta mivātatam || 91 ||

ākarṇapūrṇamāyamya visṛjasva mahāśaram |

imaṃ hi sālaṃ sahita stvayā śaro na saṃśayo'trāsti vidārayiṣyati |

alaṃ vimarśena mama priyaṃ dhruvaṃ kuruṣva rājātmaja śāpito mayā || 92 ||

yathā hi tejassu varassadā ravi ryathā hi śailo himavānmahādriṣu |

yathā catuṣpātsu ca kesarī vara stathā naraṇāmasi vikrame varaḥ || 93 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekādaśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ एकादशस्सर्गः ।

रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् ।

सुग्रीवः पूजयाञ्चक्रे राघवं प्रशशंस च ॥ 1 ॥

असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैश्शरैः ।

त्वं दहेः कुपितो लोकान्युगान्त इव भास्करः ॥ 2 ॥

वालिनः पौरुषं यत्तद्यच्च वीर्यं धृतिश्च या ।

तन्ममैकमनाश्श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ 3 ॥

समुद्रात्पश्चिमात्पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम् ।

क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥ 4 ॥

अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि ।

ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥ 5 ॥

बहवस्सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः ।

वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽत्मनः ॥ 6 ॥

महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः ।

बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥ 7 ॥

वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच्च मोहितः ।

जगाम सुमहाकाय स्समुद्रं सरितां पतिम् ॥ 8 ॥

ऊर्मिमन्तमभिक्रम्य सागरं रत्नसञ्चयम् ।

मह्यं युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम् ॥ 9 ॥

ततस्समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः ।

अब्रवीद्वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम् ॥ 10 ॥

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद ।

श्रूयतां चाभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥ 11 ॥

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् ।

शङ्करश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥ 12 ॥

गुहाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्दरः ।

स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे ॥ 13 ॥

तं भीत इति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः ।

हिमवद्वनमागच्छच्छरश्चापादिव च्युतः ॥ 14 ॥

ततस्तस्य गिरेश्श्वेता गजेन्द्रविप्रलाश्शिलाः ।

चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च ॥ 15 ॥

ततश्श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः ।

हिमवानब्रवीद्वाक्यं स्वे एव शिखरे स्थितः ॥ 16 ॥

क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल ।

रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणं ह्यहम् ॥ 17 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः ।

उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः ॥ 18 ॥

यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद्वा निरुद्यमः ।

समाचक्ष्व प्रदद्यान्मे योऽद्य युद्धं युयुत्सतः ॥ 19 ॥

हिमवानब्रवीद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।

अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ॥ 20 ॥

वाली नाम महाप्राज्ञश्शक्रतुल्य पराक्रमः ।

अध्यास्ते वानरश्श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम् ॥ 21 ॥

स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः ।

द्वन्द्वयुद्धं महद्दातुं नमुचेरिव वासवः ॥ 22 ॥

तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि ।

स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरस्समरकर्मणि ॥ 23 ॥

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोधाविष्टस्स दुन्दुभिः ।

जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा ॥ 24 ॥

धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः ।

प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्स्थले ॥ 25 ॥

ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः ।

ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा ॥ 26 ॥

समीपस्थान्द्रुमान्भञ्जन्वसुधां दारयन्खुरैः ।

विषाणेनोल्लिखन् दर्पात्तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥ 27 ॥

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः ।

निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः ॥ 28 ॥

मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाचाथ दुन्दुभिम् ।

हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥ 29 ॥

किमर्थं नगरद्वारमिदं रुध्द्वा विनर्दसि ।

दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्षप्राणान्महाबल ॥ 30 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः ।

उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं रोषात्संरक्तलोचनः ॥ 31 ॥

न त्वं स्त्रीसन्निधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि ।

मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ 32 ॥

अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम् ।

गृह्यतामुदयस्स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥ 33 ॥

दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान् ।

सर्वशाखामृगेन्द्र स्त्वं संसादय सुहृज्जनान् ॥ 34 ॥

सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे ।

क्रीडस्व च सह स्त्रीभिरहं ते दर्पनाशनः ॥ 35 ॥

यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम् ।

हन्यात्स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥ 36 ॥

स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ।

विसृज्य ताः स्त्रियस्सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥ 37 ॥

मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे ।

मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन्वीरपानं समर्थ्यताम् ॥ 38 ॥

तमेवमुक्त्वा सङ्कृद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम् ।

पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ 39 ॥

विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसन्निभम् ।

आविध्यत तदा वाली विनदन्कपिकुञ्जरः ॥ 40 ॥

वाली व्यापातयाञ्चक्रे ननर्द च महास्वनम् ।

श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ॥ 41 ॥

तयोस्तु क्रोधसंरम्भात्परस्परजयैषिणोः ।

युद्धं समभवद्घोरं दुन्दुभेर्वानरस्यच ॥ 42 ॥

अयुद्ध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ।

मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव शिलाभिः पादपैस्तथा ॥ 43 ॥

परस्परं घ्नतो स्तत्र वानरासुरयोस्तदा ।

आसीदसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत ॥ 44 ॥

व्यापारवीर्यधैर्यैश्च परिक्षीणं पराक्रमैः ।

तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत् ॥ 45 ॥

युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा ।

पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वमागतः ॥ 46 ॥

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम् ।

चिक्षेप बलवान्वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥ 47 ॥

तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात्क्षतजबिन्दवः ।

प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गप्याश्रमं प्रति ॥ 48 ॥

तान्दृष्ट्वा पतितांस्तस्य मुनिश्शोणितविप्रुषः ।

क्रुद्धस्तत्र महाभागश्चिन्तयामास कोन्वयम् ॥ 49 ॥

येन अहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना ।

कोऽयं दुरात्मा दुर् बुद्धिः अकृतात्मा च बालिशः ॥ 50 ॥

इत्युक्त्वाऽथ विनिष्क्रम्य ददर्श मुनिसत्तमः ।

महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि ॥ 51 ॥

स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत् ।

उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति ॥ 52 ॥

इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत् ।

वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः ॥ 53 ॥

सम्भग्नाः पादपाश्चैमेक्षिपतेहासुरीं तनुम् ।

समन्तादाद्योजनं पूर्णमाश्रमं मामकं यदि ॥ 54 ॥

आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति ।

ये चापि सचिवाः स्तस्य संश्रिता मामकं वनम् ॥ 55 ॥

न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम् ।

यदि तेऽपी ह तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम् ॥ 56 ॥

वनेऽस्मिन्मामके नित्यं पुत्रवत्परिरक्षिते ।

पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च ॥ 57 ॥

दिवसश्चास्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम् ।

बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति ॥ 58 ॥

ततस्ते वानराश्श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम् ।

निश्चक्रमुर्वनात्तस्मात्तान्दृष्ट्वा वालिरब्रवीत् ॥ 59 ॥

किं भवन्तस्समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः ।

मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम् ॥ 60 ॥

ततस्ते कारणं सर्वं तदा शापं च वालिनः ।

शशंसुर्वानरास्सर्वे वालिने हेममालिने ॥ 61 ॥

एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम् ।

स महर्षिन्तदाऽसाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥ 62 ॥

महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं तदा ।

शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः ॥ 63 ॥

ततश्शापभयाद्भीत ऋश्यमूकं महागिरिम् ।

प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥ 64 ॥

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाऽहमिदं राम महावनम् ।

विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥ 65 ॥

एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेस्सम्प्रकाशते ।

वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटोपमो महान् ॥ 66 ॥

इमे च विपुलास्सालास्सप्त शाखावलम्बिनः ।

यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा ॥ 67 ॥

एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकीर्तितम् ।

कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥ 68 ॥

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसन् लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।

कस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम् ॥ 69 ॥

तमुवाचाथ सुग्रीवस्सप्त सालानिमान्पुरा ।

एवमेकैकशो वाली विव्याथाथ स चासकृत् ॥ 70 ॥

रामोऽपिदारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम् ।

वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ 71 ॥

हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण ।

उद्यम्याथ प्रक्षिपेच्चेत्तरसा द्वे धनुश्शते ॥ 72 ॥

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम् ।

ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत् ॥ 73 ॥

शूरश्च शूरघाती च प्रख्यातबलपौरुषः ।

बलवान्वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः ॥ 74 ॥

दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि ।

यानि सञ्चिन्त्य भीतोऽहमृश्यमूकं समाश्रितः ॥ 75 ॥

तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम् ।

विचिन्तयन्न मुञ्चामि ऋश्यमूकमहन्विमम् ॥ 76 ॥

उद्विग्नश्शङ्कितश्चापि विचरामि महावने ।

अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः ॥ 77 ॥

उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल ।

त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः ॥ 78 ॥

किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः ।

अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव ॥ 79 ॥

न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये ।

कर्मभिस्तस्य भीमैस्तु कातर्यं जनितं मम ॥ 80 ॥

कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः ।

सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ 81 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः ।

स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रभुः ॥ 82 ॥

यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर ।

प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते ॥ 83 ॥

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वं लक्ष्मणपूर्वजः ।

राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया ॥ 84 ॥

तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम् ।

असुरस्य तनुं शुष्कं पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान् ॥ 85 ॥

क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत् ।

लक्ष्मणस्याग्रतो राममिदं वचनमर्थवत् ॥ 86 ॥

आर्द्रस्समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे ॥ 87 ॥

लघुस्सम्प्रति निर्मांस स्तृणभूतश्च राघव ।

परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा ॥ 88 ॥

क्षिप्तमेवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन ।

नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाऽधिकम् ।

आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत्सुमहद्राघवान्तरम् ॥ 89 ॥

स एव संशयस्तात तव तस्य च यद्बले ॥ 90 ॥

सालमेकं तु निर्भिद्या भवेद्व्यक्तिर्बलाबले ।

कृत्वेदं कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्त मिवाततम् ॥ 91 ॥

आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम् ।

इमं हि सालं सहित स्त्वया शरो न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति ।

अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं कुरुष्व राजात्मज शापितो मया ॥ 92 ॥

यथा हि तेजस्सु वरस्सदा रवि र्यथा हि शैलो हिमवान्महाद्रिषु ।

यथा चतुष्पात्सु च केसरी वर स्तथा नरणामसि विक्रमे वरः ॥ 93 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकादशस्सर्गः ॥