ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ഏകാദശസ്സര്ഗഃ ।
രാമസ്യ വചനം ശ്രുത്വാ ഹര്ഷപൌരുഷവര്ധനമ് ।
സുഗ്രീവഃ പൂജയാഞ്ചക്രേ രാഘവം പ്രശശംസ ച ॥ 1 ॥
അസംശയം പ്രജ്വലിതൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്മര്മാതിഗൈശ്ശരൈഃ ।
ത്വം ദഹേഃ കുപിതോ ലോകാന്യുഗാന്ത ഇവ ഭാസ്കരഃ ॥ 2 ॥
വാലിനഃ പൌരുഷം യത്തദ്യച്ച വീര്യം ധൃതിശ്ച യാ ।
തന്മമൈകമനാശ്ശ്രുത്വാ വിധത്സ്വ യദനന്തരമ് ॥ 3 ॥
സമുദ്രാത്പശ്ചിമാത്പൂര്വം ദക്ഷിണാദപി ചോത്തരമ് ।
ക്രാമത്യനുദിതേ സൂര്യേ വാലീ വ്യപഗതക്ലമഃ ॥ 4 ॥
അഗ്രാണ്യാരുഹ്യ ശൈലാനാം ശിഖരാണി മഹാന്ത്യപി ।
ഊര്ധ്വമുത്ക്ഷിപ്യ തരസാ പ്രതിഗൃഹ്ണാതി വീര്യവാന് ॥ 5 ॥
ബഹവസ്സാരവന്തശ്ച വനേഷു വിവിധാ ദ്രുമാഃ ।
വാലിനാ തരസാ ഭഗ്നാ ബലം പ്രഥയതാഽത്മനഃ ॥ 6 ॥
മഹിഷോ ദുന്ദുഭിര്നാമ കൈലാസശിഖരപ്രഭഃ ।
ബലം നാഗസഹസ്രസ്യ ധാരയാമാസ വീര്യവാന് ॥ 7 ॥
വീര്യോത്സേകേന ദുഷ്ടാത്മാ വരദാനാച്ച മോഹിതഃ ।
ജഗാമ സുമഹാകായ സ്സമുദ്രം സരിതാം പതിമ് ॥ 8 ॥
ഊര്മിമന്തമഭിക്രമ്യ സാഗരം രത്നസഞ്ചയമ് ।
മഹ്യം യുദ്ധം പ്രയച്ഛേതി തമുവാച മഹാര്ണവമ് ॥ 9 ॥
തതസ്സമുദ്രോ ധര്മാത്മാ സമുത്ഥായ മഹാബലഃ ।
അബ്രവീദ്വചനം രാജന്നസുരം കാലചോദിതമ് ॥ 10 ॥
സമര്ഥോ നാസ്മി തേ ദാതും യുദ്ധം യുദ്ധവിശാരദ ।
ശ്രൂയതാം ചാഭിധാസ്യാമി യസ്തേ യുദ്ധം പ്രദാസ്യതി ॥ 11 ॥
ശൈലരാജോ മഹാരണ്യേ തപസ്വിശരണം പരമ് ।
ശങ്കരശ്വശുരോ നാമ്നാ ഹിമവാനിതി വിശ്രുതഃ ॥ 12 ॥
ഗുഹാപ്രസ്രവണോപേതോ ബഹുകന്ദരനിര്ദരഃ ।
സ സമര്ഥസ്തവ പ്രീതിമതുലാം കര്തുമാഹവേ ॥ 13 ॥
തം ഭീത ഇതി വിജ്ഞായ സമുദ്രമസുരോത്തമഃ ।
ഹിമവദ്വനമാഗച്ഛച്ഛരശ്ചാപാദിവ ച്യുതഃ ॥ 14 ॥
തതസ്തസ്യ ഗിരേശ്ശ്വേതാ ഗജേന്ദ്രവിപ്രലാശ്ശിലാഃ ।
ചിക്ഷേപ ബഹുധാ ഭൂമൌ ദുന്ദുഭിര്വിനനാദ ച ॥ 15 ॥
തതശ്ശ്വേതാമ്ബുദാകാരഃ സൌമ്യഃ പ്രീതികരാകൃതിഃ ।
ഹിമവാനബ്രവീദ്വാക്യം സ്വേ ഏവ ശിഖരേ സ്ഥിതഃ ॥ 16 ॥
ക്ലേഷ്ടുമര്ഹസി മാം ന ത്വം ദുന്ദുഭേ ധര്മവത്സല ।
രണകര്മസ്വകുശലസ്തപസ്വിശരണം ഹ്യഹമ് ॥ 17 ॥
തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ ഗിരിരാജസ്യ ധീമതഃ ।
ഉവാച ദുന്ദുഭിര്വാക്യം ക്രോധാത്സംരക്തലോചനഃ ॥ 18 ॥
യദി യുദ്ധേഽസമര്ഥസ്ത്വം മദ്ഭയാദ്വാ നിരുദ്യമഃ ।
സമാചക്ഷ്വ പ്രദദ്യാന്മേ യോഽദ്യ യുദ്ധം യുയുത്സതഃ ॥ 19 ॥
ഹിമവാനബ്രവീദ്വാക്യം ശ്രുത്വാ വാക്യവിശാരദഃ ।
അനുക്തപൂര്വം ധര്മാത്മാ ക്രോധാത്തമസുരോത്തമമ് ॥ 20 ॥
വാലീ നാമ മഹാപ്രാജ്ഞശ്ശക്രതുല്യ പരാക്രമഃ ।
അധ്യാസ്തേ വാനരശ്ശ്രീമാന് കിഷ്കിന്ധാമതുലപ്രഭാമ് ॥ 21 ॥
സ സമര്ഥോ മഹാപ്രാജ്ഞസ്തവ യുദ്ധവിശാരദഃ ।
ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം മഹദ്ദാതും നമുചേരിവ വാസവഃ ॥ 22 ॥
തം ശീഘ്രമഭിഗച്ഛ ത്വം യദി യുദ്ധമിഹേച്ഛസി ।
സ ഹി ദുര്ധര്ഷണോ നിത്യം ശൂരസ്സമരകര്മണി ॥ 23 ॥
ശ്രുത്വാ ഹിമവതോ വാക്യം കോധാവിഷ്ടസ്സ ദുന്ദുഭിഃ ।
ജഗാമ താം പുരീം തസ്യ കിഷ്കിന്ധാം വാലിനസ്തദാ ॥ 24 ॥
ധാരയന്മാഹിഷം രൂപം തീക്ഷ്ണശൃങ്ഗോ ഭയാവഹഃ ।
പ്രാവൃഷീവ മഹാമേഘസ്തോയപൂര്ണോ നഭസ്സ്ഥലേ ॥ 25 ॥
തതസ്തു ദ്വാരമാഗമ്യ കിഷ്കിന്ധായാ മഹാബലഃ ।
നനര്ദ കമ്പയന്ഭൂമിം ദുന്ദുഭിര്ദുന്ദുഭിര്യഥാ ॥ 26 ॥
സമീപസ്ഥാന്ദ്രുമാന്ഭഞ്ജന്വസുധാം ദാരയന്ഖുരൈഃ ।
വിഷാണേനോല്ലിഖന് ദര്പാത്തദ്ദ്വാരം ദ്വിരദോ യഥാ ॥ 27 ॥
അന്തഃപുരഗതോ വാലീ ശ്രുത്വാ ശബ്ദമമര്ഷണഃ ।
നിഷ്പപാത സഹ സ്ത്രീഭിസ്താരാഭിരിവ ചന്ദ്രമാഃ ॥ 28 ॥
മിതം വ്യക്താക്ഷരപദം തമുവാചാഥ ദുന്ദുഭിമ് ।
ഹരീണാമീശ്വരോ വാലീ സര്വേഷാം വനചാരിണാമ് ॥ 29 ॥
കിമര്ഥം നഗരദ്വാരമിദം രുധ്ദ്വാ വിനര്ദസി ।
ദുന്ദുഭേ വിദിതോ മേഽസി രക്ഷപ്രാണാന്മഹാബല ॥ 30 ॥
തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ വാനരേന്ദ്രസ്യ ധീമതഃ ।
ഉവാച ദുന്ദുഭിര്വാക്യം രോഷാത്സംരക്തലോചനഃ ॥ 31 ॥
ന ത്വം സ്ത്രീസന്നിധൌ വീര വചനം വക്തുമര്ഹസി ।
മമ യുദ്ധം പ്രയച്ഛാദ്യ തതോ ജ്ഞാസ്യാമി തേ ബലമ് ॥ 32 ॥
അഥവാ ധാരയിഷ്യാമി ക്രോധമദ്യ നിശാമിമാമ് ।
ഗൃഹ്യതാമുദയസ്സ്വൈരം കാമഭോഗേഷു വാനര ॥ 33 ॥
ദീയതാം സമ്പ്രദാനം ച പരിഷ്വജ്യ ച വാനരാന് ।
സര്വശാഖാമൃഗേന്ദ്ര സ്ത്വം സംസാദയ സുഹൃജ്ജനാന് ॥ 34 ॥
സുദൃഷ്ടാം കുരു കിഷ്കിന്ധാം കുരുഷ്വാത്മസമം പുരേ ।
ക്രീഡസ്വ ച സഹ സ്ത്രീഭിരഹം തേ ദര്പനാശനഃ ॥ 35 ॥
യോ ഹി മത്തം പ്രമത്തം വാ സുപ്തം വാ രഹിതം ഭൃശമ് ।
ഹന്യാത്സ ഭ്രൂണഹാ ലോകേ ത്വദ്വിധം മദമോഹിതമ് ॥ 36 ॥
സ പ്രഹസ്യാബ്രവീന്മന്ദം ക്രോധാത്തമസുരോത്തമമ് ।
വിസൃജ്യ താഃ സ്ത്രിയസ്സര്വാസ്താരാപ്രഭൃതികാസ്തദാ ॥ 37 ॥
മത്തോഽയമിതി മാ മംസ്ഥാ യദ്യഭീതോഽസി സംയുഗേ ।
മദോഽയം സമ്പ്രഹാരേഽസ്മിന്വീരപാനം സമര്ഥ്യതാമ് ॥ 38 ॥
തമേവമുക്ത്വാ സങ്കൃദ്ധോ മാലാമുത്ക്ഷിപ്യ കാഞ്ചനീമ് ।
പിത്രാ ദത്താം മഹേന്ദ്രേണ യുദ്ധായ വ്യവതിഷ്ഠത ॥ 39 ॥
വിഷാണയോര്ഗൃഹീത്വാ തം ദുന്ദുഭിം ഗിരിസന്നിഭമ് ।
ആവിധ്യത തദാ വാലീ വിനദന്കപികുഞ്ജരഃ ॥ 40 ॥
വാലീ വ്യാപാതയാഞ്ചക്രേ നനര്ദ ച മഹാസ്വനമ് ।
ശ്രോത്രാഭ്യാമഥ രക്തം തു തസ്യ സുസ്രാവ പാത്യതഃ ॥ 41 ॥
തയോസ്തു ക്രോധസംരമ്ഭാത്പരസ്പരജയൈഷിണോഃ ।
യുദ്ധം സമഭവദ്ഘോരം ദുന്ദുഭേര്വാനരസ്യച ॥ 42 ॥
അയുദ്ധ്യത തദാ വാലീ ശക്രതുല്യപരാക്രമഃ ।
മുഷ്ടിഭിര്ജാനുഭിശ്ചൈവ ശിലാഭിഃ പാദപൈസ്തഥാ ॥ 43 ॥
പരസ്പരം ഘ്നതോ സ്തത്ര വാനരാസുരയോസ്തദാ ।
ആസീദസുരോ യുദ്ധേ ശക്രസൂനുര്വ്യവര്ധത ॥ 44 ॥
വ്യാപാരവീര്യധൈര്യൈശ്ച പരിക്ഷീണം പരാക്രമൈഃ ।
തം തു ദുന്ദുഭിമുദ്യമ്യ ധരണ്യാമഭ്യപാതയത് ॥ 45 ॥
യുദ്ധേ പ്രാണഹരേ തസ്മിന്നിഷ്പിഷ്ടോ ദുന്ദുഭിസ്തദാ ।
പപാത ച മഹാകായഃ ക്ഷിതൌ പഞ്ചത്വമാഗതഃ ॥ 46 ॥
തം തോലയിത്വാ ബാഹുഭ്യാം ഗതസത്ത്വമചേതനമ് ।
ചിക്ഷേപ ബലവാന്വാലീ വേഗേനൈകേന യോജനമ് ॥ 47 ॥
തസ്യ വേഗപ്രവിദ്ധസ്യ വക്ത്രാത്ക്ഷതജബിന്ദവഃ ।
പ്രപേതുര്മാരുതോത്ക്ഷിപ്താ മതങ്ഗപ്യാശ്രമം പ്രതി ॥ 48 ॥
താന്ദൃഷ്ട്വാ പതിതാംസ്തസ്യ മുനിശ്ശോണിതവിപ്രുഷഃ ।
ക്രുദ്ധസ്തത്ര മഹാഭാഗശ്ചിന്തയാമാസ കോന്വയമ് ॥ 49 ॥
യേന അഹം സഹസാ സ്പൃഷ്ടഃ ശോണിതേന ദുരാത്മനാ ।
കോഽയം ദുരാത്മാ ദുര് ബുദ്ധിഃ അകൃതാത്മാ ച ബാലിശഃ ॥ 50 ॥
ഇത്യുക്ത്വാഽഥ വിനിഷ്ക്രമ്യ ദദര്ശ മുനിസത്തമഃ ।
മഹിഷം പര്വതാകാരം ഗതാസും പതിതം ഭുവി ॥ 51 ॥
സ തു വിജ്ഞായ തപസാ വാനരേണ കൃതം ഹി തത് ।
ഉത്സസര്ജ മഹാശാപം ക്ഷേപ്താരം വാലിനം പ്രതി ॥ 52 ॥
ഇഹ തേനാപ്രവേഷ്ടവ്യം പ്രവിഷ്ടസ്യ വധോ ഭവേത് ।
വനം മത്സംശ്രയം യേന ദൂഷിതം രുധിരസ്രവൈഃ ॥ 53 ॥
സമ്ഭഗ്നാഃ പാദപാശ്ചൈമേക്ഷിപതേഹാസുരീം തനുമ് ।
സമന്താദാദ്യോജനം പൂര്ണമാശ്രമം മാമകം യദി ॥ 54 ॥
ആഗമിഷ്യതി ദുര്ബുദ്ധിര്വ്യക്തം സ ന ഭവിഷ്യതി ।
യേ ചാപി സചിവാഃ സ്തസ്യ സംശ്രിതാ മാമകം വനമ് ॥ 55 ॥
ന ച തൈരിഹ വസ്തവ്യം ശ്രുത്വാ യാന്തു യഥാസുഖമ് ।
യദി തേഽപീ ഹ തിഷ്ഠന്തി ശപിഷ്യേ താനപി ധ്രുവമ് ॥ 56 ॥
വനേഽസ്മിന്മാമകേ നിത്യം പുത്രവത്പരിരക്ഷിതേ ।
പത്രാങ്കുരവിനാശായ ഫലമൂലാഭവായ ച ॥ 57 ॥
ദിവസശ്ചാസ്യ മര്യാദാ യം ദ്രഷ്ടാ ശ്വോഽസ്മി വാനരമ് ।
ബഹുവര്ഷസഹസ്രാണി സ വൈ ശൈലോ ഭവിഷ്യതി ॥ 58 ॥
തതസ്തേ വാനരാശ്ശ്രുത്വാ ഗിരം മുനിസമീരിതാമ് ।
നിശ്ചക്രമുര്വനാത്തസ്മാത്താന്ദൃഷ്ട്വാ വാലിരബ്രവീത് ॥ 59 ॥
കിം ഭവന്തസ്സമസ്താശ്ച മതങ്ഗവനവാസിനഃ ।
മത്സമീപമനുപ്രാപ്താ അപി സ്വസ്തി വനൌകസാമ് ॥ 60 ॥
തതസ്തേ കാരണം സര്വം തദാ ശാപം ച വാലിനഃ ।
ശശംസുര്വാനരാസ്സര്വേ വാലിനേ ഹേമമാലിനേ ॥ 61 ॥
ഏതച്ഛ്രുത്വാ തദാ വാലീ വചനം വാനരേരിതമ് ।
സ മഹര്ഷിന്തദാഽസാദ്യ യാചതേ സ്മ കൃതാഞ്ജലിഃ ॥ 62 ॥
മഹര്ഷിസ്തമനാദൃത്യ പ്രവിവേശാശ്രമം തദാ ।
ശാപധാരണഭീതസ്തു വാലീ വിഹ്വലതാം ഗതഃ ॥ 63 ॥
തതശ്ശാപഭയാദ്ഭീത ഋശ്യമൂകം മഹാഗിരിമ് ।
പ്രവേഷ്ടും നേച്ഛതി ഹരിര്ദ്രഷ്ടും വാപി നരേശ്വര ॥ 64 ॥
തസ്യാപ്രവേശം ജ്ഞാത്വാഽഹമിദം രാമ മഹാവനമ് ।
വിചരാമി സഹാമാത്യോ വിഷാദേന വിവര്ജിതഃ ॥ 65 ॥
ഏഷോഽസ്ഥിനിചയസ്തസ്യ ദുന്ദുഭേസ്സമ്പ്രകാശതേ ।
വീര്യോത്സേകാന്നിരസ്തസ്യ ഗിരികൂടോപമോ മഹാന് ॥ 66 ॥
ഇമേ ച വിപുലാസ്സാലാസ്സപ്ത ശാഖാവലമ്ബിനഃ ।
യത്രൈകം ഘടതേ വാലീ നിഷ്പത്രയിതുമോജസാ ॥ 67 ॥
ഏതദസ്യാസമം വീര്യം മയാ രാമ പ്രകീര്തിതമ് ।
കഥം തം വാലിനം ഹന്തും സമരേ ശക്ഷ്യസേ നൃപ ॥ 68 ॥
തഥാ ബ്രുവാണം സുഗ്രീവം പ്രഹസന് ലക്ഷ്മണോഽബ്രവീത് ।
കസ്മിന്കര്മണി നിര്വൃത്തേ ശ്രദ്ദധ്യാ വാലിനോ വധമ് ॥ 69 ॥
തമുവാചാഥ സുഗ്രീവസ്സപ്ത സാലാനിമാന്പുരാ ।
ഏവമേകൈകശോ വാലീ വിവ്യാഥാഥ സ ചാസകൃത് ॥ 70 ॥
രാമോഽപിദാരയേദേഷാം ബാണേനൈകേന ച ദ്രുമമ് ।
വാലിനം നിഹതം മന്യേ ദൃഷ്ട്വാ രാമസ്യ വിക്രമമ് ॥ 71 ॥
ഹതസ്യ മഹിഷസ്യാസ്ഥി പാദേനൈകേന ലക്ഷ്മണ ।
ഉദ്യമ്യാഥ പ്രക്ഷിപേച്ചേത്തരസാ ദ്വേ ധനുശ്ശതേ ॥ 72 ॥
ഏവമുക്ത്വാ തു സുഗ്രീവോ രാമം രക്താന്തലോചനമ് ।
ധ്യാത്വാ മുഹൂര്തം കാകുത്സ്ഥം പുനരേവ വചോഽബ്രവീത് ॥ 73 ॥
ശൂരശ്ച ശൂരഘാതീ ച പ്രഖ്യാതബലപൌരുഷഃ ।
ബലവാന്വാനരോ വാലീ സംയുഗേഷ്വപരാജിതഃ ॥ 74 ॥
ദൃശ്യന്തേ ചാസ്യ കര്മാണി ദുഷ്കരാണി സുരൈരപി ।
യാനി സഞ്ചിന്ത്യ ഭീതോഽഹമൃശ്യമൂകം സമാശ്രിതഃ ॥ 75 ॥
തമജയ്യമധൃഷ്യം ച വാനരേന്ദ്രമമര്ഷണമ് ।
വിചിന്തയന്ന മുഞ്ചാമി ഋശ്യമൂകമഹന്വിമമ് ॥ 76 ॥
ഉദ്വിഗ്നശ്ശങ്കിതശ്ചാപി വിചരാമി മഹാവനേ ।
അനുരക്തൈഃ സഹാമാത്യൈര്ഹനുമത്പ്രമുഖൈര്വരൈഃ ॥ 77 ॥
ഉപലബ്ധം ച മേ ശ്ലാഘ്യം സന്മിത്രം മിത്രവത്സല ।
ത്വാമഹം പുരുഷവ്യാഘ്ര ഹിമവന്തമിവാശ്രിതഃ ॥ 78 ॥
കിം തു തസ്യ ബലജ്ഞോഽഹം ദുര്ഭ്രാതുര്ബലശാലിനഃ ।
അപ്രത്യക്ഷം തു മേ വീര്യം സമരേ തവ രാഘവ ॥ 79 ॥
ന ഖല്വഹം ത്വാം തുലയേ നാവമന്യേ ന ഭീഷയേ ।
കര്മഭിസ്തസ്യ ഭീമൈസ്തു കാതര്യം ജനിതം മമ ॥ 80 ॥
കാമം രാഘവ തേ വാണീ പ്രമാണം ധൈര്യമാകൃതിഃ ।
സൂചയന്തി പരം തേജോ ഭസ്മച്ഛന്നമിവാനലമ് ॥ 81 ॥
തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ സുഗ്രീവസ്യ മഹാത്മനഃ ।
സ്മിതപൂര്വമഥോ രാമഃ പ്രത്യുവാച ഹരിം പ്രഭുഃ ॥ 82 ॥
യദി ന പ്രത്യയോഽസ്മാസു വിക്രമേ തവ വാനര ।
പ്രത്യയം സമരേ ശ്ലാഘ്യമഹമുത്പാദയാമി തേ ॥ 83 ॥
ഏവമുക്ത്വാ തു സുഗ്രീവം സാന്ത്വം ലക്ഷ്മണപൂര്വജഃ ।
രാഘവോ ദുന്ദുഭേഃ കായം പാദാങ്ഗുഷ്ഠേന ലീലയാ ॥ 84 ॥
തോലയിത്വാ മഹാബാഹുശ്ചിക്ഷേപ ദശയോജനമ് ।
അസുരസ്യ തനും ശുഷ്കം പാദാങ്ഗുഷ്ഠേന വീര്യവാന് ॥ 85 ॥
ക്ഷിപ്തം ദൃഷ്ട്വാ തതഃ കായം സുഗ്രീവഃ പുനരബ്രവീത് ।
ലക്ഷ്മണസ്യാഗ്രതോ രാമമിദം വചനമര്ഥവത് ॥ 86 ॥
ആര്ദ്രസ്സമാംസഃ പ്രത്യഗ്രഃ ക്ഷിപ്തഃ കായഃ പുരാ സഖേ ॥ 87 ॥
ലഘുസ്സമ്പ്രതി നിര്മാംസ സ്തൃണഭൂതശ്ച രാഘവ ।
പരിശ്രാന്തേന മത്തേന ഭ്രാത്രാ മേ വാലിനാ തദാ ॥ 88 ॥
ക്ഷിപ്തമേവം പ്രഹര്ഷേണ ഭവതാ രഘുനന്ദന ।
നാത്ര ശക്യം ബലം ജ്ഞാതും തവ വാ തസ്യ വാഽധികമ് ।
ആര്ദ്രം ശുഷ്കമിതി ഹ്യേതത്സുമഹദ്രാഘവാന്തരമ് ॥ 89 ॥
സ ഏവ സംശയസ്താത തവ തസ്യ ച യദ്ബലേ ॥ 90 ॥
സാലമേകം തു നിര്ഭിദ്യാ ഭവേദ്വ്യക്തിര്ബലാബലേ ।
കൃത്വേദം കാര്മുകം സജ്യം ഹസ്തിഹസ്ത മിവാതതമ് ॥ 91 ॥
ആകര്ണപൂര്ണമായമ്യ വിസൃജസ്വ മഹാശരമ് ।
ഇമം ഹി സാലം സഹിത സ്ത്വയാ ശരോ ന സംശയോഽത്രാസ്തി വിദാരയിഷ്യതി ।
അലം വിമര്ശേന മമ പ്രിയം ധ്രുവം കുരുഷ്വ രാജാത്മജ ശാപിതോ മയാ ॥ 92 ॥
യഥാ ഹി തേജസ്സു വരസ്സദാ രവി ര്യഥാ ഹി ശൈലോ ഹിമവാന്മഹാദ്രിഷു ।
യഥാ ചതുഷ്പാത്സു ച കേസരീ വര സ്തഥാ നരണാമസി വിക്രമേ വരഃ ॥ 93 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡേ ഏകാദശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekādaśassargaḥ |
rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |
sugrīvaḥ pūjayāñcakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca || 1 ||
asaṃśayaṃ prajvalitaistīkṣṇairmarmātigaiśśaraiḥ |
tvaṃ daheḥ kupito lokānyugānta iva bhāskaraḥ || 2 ||
vālinaḥ pauruṣaṃ yattadyacca vīryaṃ dhṛtiśca yā |
tanmamaikamanāśśrutvā vidhatsva yadanantaram || 3 ||
samudrātpaścimātpūrvaṃ dakṣiṇādapi cottaram |
krāmatyanudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ || 4 ||
agrāṇyāruhya śailānāṃ śikharāṇi mahāntyapi |
ūrdhvamutkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān || 5 ||
bahavassāravantaśca vaneṣu vividhā drumāḥ |
vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatā'tmanaḥ || 6 ||
mahiṣo dundubhirnāma kailāsaśikharaprabhaḥ |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmāsa vīryavān || 7 ||
vīryotsekena duṣṭātmā varadānācca mohitaḥ |
jagāma sumahākāya ssamudraṃ saritāṃ patim || 8 ||
ūrmimantamabhikramya sāgaraṃ ratnasañcayam |
mahyaṃ yuddhaṃ prayaccheti tamuvāca mahārṇavam || 9 ||
tatassamudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ |
abravīdvacanaṃ rājannasuraṃ kālacoditam || 10 ||
samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada |
śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi yaste yuddhaṃ pradāsyati || 11 ||
śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param |
śaṅkaraśvaśuro nāmnā himavāniti viśrutaḥ || 12 ||
guhāprasravaṇopeto bahukandaranirdaraḥ |
sa samarthastava prītimatulāṃ kartumāhave || 13 ||
taṃ bhīta iti vijñāya samudramasurottamaḥ |
himavadvanamāgacchaccharaścāpādiva cyutaḥ || 14 ||
tatastasya gireśśvetā gajendravipralāśśilāḥ |
cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhirvinanāda ca || 15 ||
tataśśvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ |
himavānabravīdvākyaṃ sve eva śikhare sthitaḥ || 16 ||
kleṣṭumarhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala |
raṇakarmasvakuśalastapasviśaraṇaṃ hyaham || 17 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ || 18 ||
yadi yuddhe'samarthastvaṃ madbhayādvā nirudyamaḥ |
samācakṣva pradadyānme yo'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ || 19 ||
himavānabravīdvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāttamasurottamam || 20 ||
vālī nāma mahāprājñaśśakratulya parākramaḥ |
adhyāste vānaraśśrīmān kiṣkindhāmatulaprabhām || 21 ||
sa samartho mahāprājñastava yuddhaviśāradaḥ |
dvandvayuddhaṃ mahaddātuṃ namuceriva vāsavaḥ || 22 ||
taṃ śīghramabhigaccha tvaṃ yadi yuddhamihecchasi |
sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūrassamarakarmaṇi || 23 ||
śrutvā himavato vākyaṃ kodhāviṣṭassa dundubhiḥ |
jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinastadā || 24 ||
dhārayanmāhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ |
prāvṛṣīva mahāmeghastoyapūrṇo nabhassthale || 25 ||
tatastu dvāramāgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ |
nanarda kampayanbhūmiṃ dundubhirdundubhiryathā || 26 ||
samīpasthāndrumānbhañjanvasudhāṃ dārayankhuraiḥ |
viṣāṇenollikhan darpāttaddvāraṃ dvirado yathā || 27 ||
antaḥpuragato vālī śrutvā śabdamamarṣaṇaḥ |
niṣpapāta saha strībhistārābhiriva candramāḥ || 28 ||
mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tamuvācātha dundubhim |
harīṇāmīśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām || 29 ||
kimarthaṃ nagaradvāramidaṃ rudhdvā vinardasi |
dundubhe vidito me'si rakṣaprāṇānmahābala || 30 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ roṣātsaṃraktalocanaḥ || 31 ||
na tvaṃ strīsannidhau vīra vacanaṃ vaktumarhasi |
mama yuddhaṃ prayacchādya tato jñāsyāmi te balam || 32 ||
athavā dhārayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām |
gṛhyatāmudayassvairaṃ kāmabhogeṣu vānara || 33 ||
dīyatāṃ sampradānaṃ ca pariṣvajya ca vānarān |
sarvaśākhāmṛgendra stvaṃ saṃsādaya suhṛjjanān || 34 ||
sudṛṣṭāṃ kuru kiṣkindhāṃ kuruṣvātmasamaṃ pure |
krīḍasva ca saha strībhirahaṃ te darpanāśanaḥ || 35 ||
yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam |
hanyātsa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam || 36 ||
sa prahasyābravīnmandaṃ krodhāttamasurottamam |
visṛjya tāḥ striyassarvāstārāprabhṛtikāstadā || 37 ||
matto'yamiti mā maṃsthā yadyabhīto'si saṃyuge |
mado'yaṃ samprahāre'sminvīrapānaṃ samarthyatām || 38 ||
tamevamuktvā saṅkṛddho mālāmutkṣipya kāñcanīm |
pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata || 39 ||
viṣāṇayorgṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisannibham |
āvidhyata tadā vālī vinadankapikuñjaraḥ || 40 ||
vālī vyāpātayāñcakre nanarda ca mahāsvanam |
śrotrābhyāmatha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ || 41 ||
tayostu krodhasaṃrambhātparasparajayaiṣiṇoḥ |
yuddhaṃ samabhavadghoraṃ dundubhervānarasyaca || 42 ||
ayuddhyata tadā vālī śakratulyaparākramaḥ |
muṣṭibhirjānubhiścaiva śilābhiḥ pādapaistathā || 43 ||
parasparaṃ ghnato statra vānarāsurayostadā |
āsīdasuro yuddhe śakrasūnurvyavardhata || 44 ||
vyāpāravīryadhairyaiśca parikṣīṇaṃ parākramaiḥ |
taṃ tu dundubhimudyamya dharaṇyāmabhyapātayat || 45 ||
yuddhe prāṇahare tasminniṣpiṣṭo dundubhistadā |
papāta ca mahākāyaḥ kṣitau pañcatvamāgataḥ || 46 ||
taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvamacetanam |
cikṣepa balavānvālī vegenaikena yojanam || 47 ||
tasya vegapraviddhasya vaktrātkṣatajabindavaḥ |
prapeturmārutotkṣiptā mataṅgapyāśramaṃ prati || 48 ||
tāndṛṣṭvā patitāṃstasya muniśśoṇitavipruṣaḥ |
kruddhastatra mahābhāgaścintayāmāsa konvayam || 49 ||
yena ahaṃ sahasā spṛṣṭaḥ śoṇitena durātmanā |
ko'yaṃ durātmā dur buddhiḥ akṛtātmā ca bāliśaḥ || 50 ||
ityuktvā'tha viniṣkramya dadarśa munisattamaḥ |
mahiṣaṃ parvatākāraṃ gatāsuṃ patitaṃ bhuvi || 51 ||
sa tu vijñāya tapasā vānareṇa kṛtaṃ hi tat |
utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati || 52 ||
iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya vadho bhavet |
vanaṃ matsaṃśrayaṃ yena dūṣitaṃ rudhirasravaiḥ || 53 ||
sambhagnāḥ pādapāścaimekṣipatehāsurīṃ tanum |
samantādādyojanaṃ pūrṇamāśramaṃ māmakaṃ yadi || 54 ||
āgamiṣyati durbuddhirvyaktaṃ sa na bhaviṣyati |
ye cāpi sacivāḥ stasya saṃśritā māmakaṃ vanam || 55 ||
na ca tairiha vastavyaṃ śrutvā yāntu yathāsukham |
yadi te'pī ha tiṣṭhanti śapiṣye tānapi dhruvam || 56 ||
vane'sminmāmake nityaṃ putravatparirakṣite |
patrāṅkuravināśāya phalamūlābhavāya ca || 57 ||
divasaścāsya maryādā yaṃ draṣṭā śvo'smi vānaram |
bahuvarṣasahasrāṇi sa vai śailo bhaviṣyati || 58 ||
tataste vānarāśśrutvā giraṃ munisamīritām |
niścakramurvanāttasmāttāndṛṣṭvā vālirabravīt || 59 ||
kiṃ bhavantassamastāśca mataṅgavanavāsinaḥ |
matsamīpamanuprāptā api svasti vanaukasām || 60 ||
tataste kāraṇaṃ sarvaṃ tadā śāpaṃ ca vālinaḥ |
śaśaṃsurvānarāssarve vāline hemamāline || 61 ||
etacchrutvā tadā vālī vacanaṃ vānareritam |
sa maharṣintadā'sādya yācate sma kṛtāñjaliḥ || 62 ||
maharṣistamanādṛtya praviveśāśramaṃ tadā |
śāpadhāraṇabhītastu vālī vihvalatāṃ gataḥ || 63 ||
tataśśāpabhayādbhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim |
praveṣṭuṃ necchati harirdraṣṭuṃ vāpi nareśvara || 64 ||
tasyāpraveśaṃ jñātvā'hamidaṃ rāma mahāvanam |
vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ || 65 ||
eṣo'sthinicayastasya dundubhessamprakāśate |
vīryotsekānnirastasya girikūṭopamo mahān || 66 ||
ime ca vipulāssālāssapta śākhāvalambinaḥ |
yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitumojasā || 67 ||
etadasyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakīrtitam |
kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa || 68 ||
tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ prahasan lakṣmaṇo'bravīt |
kasminkarmaṇi nirvṛtte śraddadhyā vālino vadham || 69 ||
tamuvācātha sugrīvassapta sālānimānpurā |
evamekaikaśo vālī vivyāthātha sa cāsakṛt || 70 ||
rāmo'pidārayedeṣāṃ bāṇenaikena ca drumam |
vālinaṃ nihataṃ manye dṛṣṭvā rāmasya vikramam || 71 ||
hatasya mahiṣasyāsthi pādenaikena lakṣmaṇa |
udyamyātha prakṣipeccettarasā dve dhanuśśate || 72 ||
evamuktvā tu sugrīvo rāmaṃ raktāntalocanam |
dhyātvā muhūrtaṃ kākutsthaṃ punareva vaco'bravīt || 73 ||
śūraśca śūraghātī ca prakhyātabalapauruṣaḥ |
balavānvānaro vālī saṃyugeṣvaparājitaḥ || 74 ||
dṛśyante cāsya karmāṇi duṣkarāṇi surairapi |
yāni sañcintya bhīto'hamṛśyamūkaṃ samāśritaḥ || 75 ||
tamajayyamadhṛṣyaṃ ca vānarendramamarṣaṇam |
vicintayanna muñcāmi ṛśyamūkamahanvimam || 76 ||
udvignaśśaṅkitaścāpi vicarāmi mahāvane |
anuraktaiḥ sahāmātyairhanumatpramukhairvaraiḥ || 77 ||
upalabdhaṃ ca me ślāghyaṃ sanmitraṃ mitravatsala |
tvāmahaṃ puruṣavyāghra himavantamivāśritaḥ || 78 ||
kiṃ tu tasya balajño'haṃ durbhrāturbalaśālinaḥ |
apratyakṣaṃ tu me vīryaṃ samare tava rāghava || 79 ||
na khalvahaṃ tvāṃ tulaye nāvamanye na bhīṣaye |
karmabhistasya bhīmaistu kātaryaṃ janitaṃ mama || 80 ||
kāmaṃ rāghava te vāṇī pramāṇaṃ dhairyamākṛtiḥ |
sūcayanti paraṃ tejo bhasmacchannamivānalam || 81 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ |
smitapūrvamatho rāmaḥ pratyuvāca hariṃ prabhuḥ || 82 ||
yadi na pratyayo'smāsu vikrame tava vānara |
pratyayaṃ samare ślāghyamahamutpādayāmi te || 83 ||
evamuktvā tu sugrīvaṃ sāntvaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā || 84 ||
tolayitvā mahābāhuścikṣepa daśayojanam |
asurasya tanuṃ śuṣkaṃ pādāṅguṣṭhena vīryavān || 85 ||
kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punarabravīt |
lakṣmaṇasyāgrato rāmamidaṃ vacanamarthavat || 86 ||
ārdrassamāṃsaḥ pratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe || 87 ||
laghussamprati nirmāṃsa stṛṇabhūtaśca rāghava |
pariśrāntena mattena bhrātrā me vālinā tadā || 88 ||
kṣiptamevaṃ praharṣeṇa bhavatā raghunandana |
nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vā'dhikam |
ārdraṃ śuṣkamiti hyetatsumahadrāghavāntaram || 89 ||
sa eva saṃśayastāta tava tasya ca yadbale || 90 ||
sālamekaṃ tu nirbhidyā bhavedvyaktirbalābale |
kṛtvedaṃ kārmukaṃ sajyaṃ hastihasta mivātatam || 91 ||
ākarṇapūrṇamāyamya visṛjasva mahāśaram |
imaṃ hi sālaṃ sahita stvayā śaro na saṃśayo'trāsti vidārayiṣyati |
alaṃ vimarśena mama priyaṃ dhruvaṃ kuruṣva rājātmaja śāpito mayā || 92 ||
yathā hi tejassu varassadā ravi ryathā hi śailo himavānmahādriṣu |
yathā catuṣpātsu ca kesarī vara stathā naraṇāmasi vikrame varaḥ || 93 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekādaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ एकादशस्सर्गः ।
रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् ।
सुग्रीवः पूजयाञ्चक्रे राघवं प्रशशंस च ॥ 1 ॥
असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैश्शरैः ।
त्वं दहेः कुपितो लोकान्युगान्त इव भास्करः ॥ 2 ॥
वालिनः पौरुषं यत्तद्यच्च वीर्यं धृतिश्च या ।
तन्ममैकमनाश्श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ 3 ॥
समुद्रात्पश्चिमात्पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम् ।
क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥ 4 ॥
अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि ।
ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥ 5 ॥
बहवस्सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः ।
वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽत्मनः ॥ 6 ॥
महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः ।
बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥ 7 ॥
वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच्च मोहितः ।
जगाम सुमहाकाय स्समुद्रं सरितां पतिम् ॥ 8 ॥
ऊर्मिमन्तमभिक्रम्य सागरं रत्नसञ्चयम् ।
मह्यं युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम् ॥ 9 ॥
ततस्समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः ।
अब्रवीद्वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम् ॥ 10 ॥
समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद ।
श्रूयतां चाभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥ 11 ॥
शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् ।
शङ्करश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥ 12 ॥
गुहाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्दरः ।
स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे ॥ 13 ॥
तं भीत इति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः ।
हिमवद्वनमागच्छच्छरश्चापादिव च्युतः ॥ 14 ॥
ततस्तस्य गिरेश्श्वेता गजेन्द्रविप्रलाश्शिलाः ।
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च ॥ 15 ॥
ततश्श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः ।
हिमवानब्रवीद्वाक्यं स्वे एव शिखरे स्थितः ॥ 16 ॥
क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल ।
रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणं ह्यहम् ॥ 17 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः ॥ 18 ॥
यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद्वा निरुद्यमः ।
समाचक्ष्व प्रदद्यान्मे योऽद्य युद्धं युयुत्सतः ॥ 19 ॥
हिमवानब्रवीद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ॥ 20 ॥
वाली नाम महाप्राज्ञश्शक्रतुल्य पराक्रमः ।
अध्यास्ते वानरश्श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम् ॥ 21 ॥
स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः ।
द्वन्द्वयुद्धं महद्दातुं नमुचेरिव वासवः ॥ 22 ॥
तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि ।
स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरस्समरकर्मणि ॥ 23 ॥
श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोधाविष्टस्स दुन्दुभिः ।
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा ॥ 24 ॥
धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः ।
प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्स्थले ॥ 25 ॥
ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः ।
ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा ॥ 26 ॥
समीपस्थान्द्रुमान्भञ्जन्वसुधां दारयन्खुरैः ।
विषाणेनोल्लिखन् दर्पात्तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥ 27 ॥
अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः ।
निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः ॥ 28 ॥
मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाचाथ दुन्दुभिम् ।
हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥ 29 ॥
किमर्थं नगरद्वारमिदं रुध्द्वा विनर्दसि ।
दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्षप्राणान्महाबल ॥ 30 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं रोषात्संरक्तलोचनः ॥ 31 ॥
न त्वं स्त्रीसन्निधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि ।
मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ 32 ॥
अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम् ।
गृह्यतामुदयस्स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥ 33 ॥
दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान् ।
सर्वशाखामृगेन्द्र स्त्वं संसादय सुहृज्जनान् ॥ 34 ॥
सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे ।
क्रीडस्व च सह स्त्रीभिरहं ते दर्पनाशनः ॥ 35 ॥
यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम् ।
हन्यात्स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥ 36 ॥
स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ।
विसृज्य ताः स्त्रियस्सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥ 37 ॥
मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे ।
मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन्वीरपानं समर्थ्यताम् ॥ 38 ॥
तमेवमुक्त्वा सङ्कृद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम् ।
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ 39 ॥
विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसन्निभम् ।
आविध्यत तदा वाली विनदन्कपिकुञ्जरः ॥ 40 ॥
वाली व्यापातयाञ्चक्रे ननर्द च महास्वनम् ।
श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ॥ 41 ॥
तयोस्तु क्रोधसंरम्भात्परस्परजयैषिणोः ।
युद्धं समभवद्घोरं दुन्दुभेर्वानरस्यच ॥ 42 ॥
अयुद्ध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ।
मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव शिलाभिः पादपैस्तथा ॥ 43 ॥
परस्परं घ्नतो स्तत्र वानरासुरयोस्तदा ।
आसीदसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत ॥ 44 ॥
व्यापारवीर्यधैर्यैश्च परिक्षीणं पराक्रमैः ।
तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत् ॥ 45 ॥
युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा ।
पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वमागतः ॥ 46 ॥
तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम् ।
चिक्षेप बलवान्वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥ 47 ॥
तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात्क्षतजबिन्दवः ।
प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गप्याश्रमं प्रति ॥ 48 ॥
तान्दृष्ट्वा पतितांस्तस्य मुनिश्शोणितविप्रुषः ।
क्रुद्धस्तत्र महाभागश्चिन्तयामास कोन्वयम् ॥ 49 ॥
येन अहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना ।
कोऽयं दुरात्मा दुर् बुद्धिः अकृतात्मा च बालिशः ॥ 50 ॥
इत्युक्त्वाऽथ विनिष्क्रम्य ददर्श मुनिसत्तमः ।
महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि ॥ 51 ॥
स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत् ।
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति ॥ 52 ॥
इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत् ।
वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः ॥ 53 ॥
सम्भग्नाः पादपाश्चैमेक्षिपतेहासुरीं तनुम् ।
समन्तादाद्योजनं पूर्णमाश्रमं मामकं यदि ॥ 54 ॥
आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति ।
ये चापि सचिवाः स्तस्य संश्रिता मामकं वनम् ॥ 55 ॥
न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम् ।
यदि तेऽपी ह तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम् ॥ 56 ॥
वनेऽस्मिन्मामके नित्यं पुत्रवत्परिरक्षिते ।
पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च ॥ 57 ॥
दिवसश्चास्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम् ।
बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति ॥ 58 ॥
ततस्ते वानराश्श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम् ।
निश्चक्रमुर्वनात्तस्मात्तान्दृष्ट्वा वालिरब्रवीत् ॥ 59 ॥
किं भवन्तस्समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः ।
मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम् ॥ 60 ॥
ततस्ते कारणं सर्वं तदा शापं च वालिनः ।
शशंसुर्वानरास्सर्वे वालिने हेममालिने ॥ 61 ॥
एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम् ।
स महर्षिन्तदाऽसाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥ 62 ॥
महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं तदा ।
शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः ॥ 63 ॥
ततश्शापभयाद्भीत ऋश्यमूकं महागिरिम् ।
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥ 64 ॥
तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाऽहमिदं राम महावनम् ।
विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥ 65 ॥
एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेस्सम्प्रकाशते ।
वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटोपमो महान् ॥ 66 ॥
इमे च विपुलास्सालास्सप्त शाखावलम्बिनः ।
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा ॥ 67 ॥
एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकीर्तितम् ।
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥ 68 ॥
तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसन् लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।
कस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम् ॥ 69 ॥
तमुवाचाथ सुग्रीवस्सप्त सालानिमान्पुरा ।
एवमेकैकशो वाली विव्याथाथ स चासकृत् ॥ 70 ॥
रामोऽपिदारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम् ।
वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ 71 ॥
हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण ।
उद्यम्याथ प्रक्षिपेच्चेत्तरसा द्वे धनुश्शते ॥ 72 ॥
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम् ।
ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत् ॥ 73 ॥
शूरश्च शूरघाती च प्रख्यातबलपौरुषः ।
बलवान्वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः ॥ 74 ॥
दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि ।
यानि सञ्चिन्त्य भीतोऽहमृश्यमूकं समाश्रितः ॥ 75 ॥
तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम् ।
विचिन्तयन्न मुञ्चामि ऋश्यमूकमहन्विमम् ॥ 76 ॥
उद्विग्नश्शङ्कितश्चापि विचरामि महावने ।
अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः ॥ 77 ॥
उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल ।
त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः ॥ 78 ॥
किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः ।
अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव ॥ 79 ॥
न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये ।
कर्मभिस्तस्य भीमैस्तु कातर्यं जनितं मम ॥ 80 ॥
कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः ।
सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ 81 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः ।
स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रभुः ॥ 82 ॥
यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर ।
प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते ॥ 83 ॥
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वं लक्ष्मणपूर्वजः ।
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया ॥ 84 ॥
तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम् ।
असुरस्य तनुं शुष्कं पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान् ॥ 85 ॥
क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत् ।
लक्ष्मणस्याग्रतो राममिदं वचनमर्थवत् ॥ 86 ॥
आर्द्रस्समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे ॥ 87 ॥
लघुस्सम्प्रति निर्मांस स्तृणभूतश्च राघव ।
परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा ॥ 88 ॥
क्षिप्तमेवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन ।
नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाऽधिकम् ।
आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत्सुमहद्राघवान्तरम् ॥ 89 ॥
स एव संशयस्तात तव तस्य च यद्बले ॥ 90 ॥
सालमेकं तु निर्भिद्या भवेद्व्यक्तिर्बलाबले ।
कृत्वेदं कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्त मिवाततम् ॥ 91 ॥
आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम् ।
इमं हि सालं सहित स्त्वया शरो न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति ।
अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं कुरुष्व राजात्मज शापितो मया ॥ 92 ॥
यथा हि तेजस्सु वरस्सदा रवि र्यथा हि शैलो हिमवान्महाद्रिषु ।
यथा चतुष्पात्सु च केसरी वर स्तथा नरणामसि विक्रमे वरः ॥ 93 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकादशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekādaśassargaḥ |
rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |
sugrīvaḥ pūjayāñcakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca || 1 ||
asaṃśayaṃ prajvalitaistīkṣṇairmarmātigaiśśaraiḥ |
tvaṃ daheḥ kupito lokānyugānta iva bhāskaraḥ || 2 ||
vālinaḥ pauruṣaṃ yattadyacca vīryaṃ dhṛtiśca yā |
tanmamaikamanāśśrutvā vidhatsva yadanantaram || 3 ||
samudrātpaścimātpūrvaṃ dakṣiṇādapi cottaram |
krāmatyanudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ || 4 ||
agrāṇyāruhya śailānāṃ śikharāṇi mahāntyapi |
ūrdhvamutkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān || 5 ||
bahavassāravantaśca vaneṣu vividhā drumāḥ |
vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatā'tmanaḥ || 6 ||
mahiṣo dundubhirnāma kailāsaśikharaprabhaḥ |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmāsa vīryavān || 7 ||
vīryotsekena duṣṭātmā varadānācca mohitaḥ |
jagāma sumahākāya ssamudraṃ saritāṃ patim || 8 ||
ūrmimantamabhikramya sāgaraṃ ratnasañcayam |
mahyaṃ yuddhaṃ prayaccheti tamuvāca mahārṇavam || 9 ||
tatassamudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ |
abravīdvacanaṃ rājannasuraṃ kālacoditam || 10 ||
samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada |
śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi yaste yuddhaṃ pradāsyati || 11 ||
śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param |
śaṅkaraśvaśuro nāmnā himavāniti viśrutaḥ || 12 ||
guhāprasravaṇopeto bahukandaranirdaraḥ |
sa samarthastava prītimatulāṃ kartumāhave || 13 ||
taṃ bhīta iti vijñāya samudramasurottamaḥ |
himavadvanamāgacchaccharaścāpādiva cyutaḥ || 14 ||
tatastasya gireśśvetā gajendravipralāśśilāḥ |
cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhirvinanāda ca || 15 ||
tataśśvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ |
himavānabravīdvākyaṃ sve eva śikhare sthitaḥ || 16 ||
kleṣṭumarhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala |
raṇakarmasvakuśalastapasviśaraṇaṃ hyaham || 17 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ || 18 ||
yadi yuddhe'samarthastvaṃ madbhayādvā nirudyamaḥ |
samācakṣva pradadyānme yo'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ || 19 ||
himavānabravīdvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāttamasurottamam || 20 ||
vālī nāma mahāprājñaśśakratulya parākramaḥ |
adhyāste vānaraśśrīmān kiṣkindhāmatulaprabhām || 21 ||
sa samartho mahāprājñastava yuddhaviśāradaḥ |
dvandvayuddhaṃ mahaddātuṃ namuceriva vāsavaḥ || 22 ||
taṃ śīghramabhigaccha tvaṃ yadi yuddhamihecchasi |
sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūrassamarakarmaṇi || 23 ||
śrutvā himavato vākyaṃ kodhāviṣṭassa dundubhiḥ |
jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinastadā || 24 ||
dhārayanmāhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ |
prāvṛṣīva mahāmeghastoyapūrṇo nabhassthale || 25 ||
tatastu dvāramāgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ |
nanarda kampayanbhūmiṃ dundubhirdundubhiryathā || 26 ||
samīpasthāndrumānbhañjanvasudhāṃ dārayankhuraiḥ |
viṣāṇenollikhan darpāttaddvāraṃ dvirado yathā || 27 ||
antaḥpuragato vālī śrutvā śabdamamarṣaṇaḥ |
niṣpapāta saha strībhistārābhiriva candramāḥ || 28 ||
mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tamuvācātha dundubhim |
harīṇāmīśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām || 29 ||
kimarthaṃ nagaradvāramidaṃ rudhdvā vinardasi |
dundubhe vidito me'si rakṣaprāṇānmahābala || 30 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ roṣātsaṃraktalocanaḥ || 31 ||
na tvaṃ strīsannidhau vīra vacanaṃ vaktumarhasi |
mama yuddhaṃ prayacchādya tato jñāsyāmi te balam || 32 ||
athavā dhārayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām |
gṛhyatāmudayassvairaṃ kāmabhogeṣu vānara || 33 ||
dīyatāṃ sampradānaṃ ca pariṣvajya ca vānarān |
sarvaśākhāmṛgendra stvaṃ saṃsādaya suhṛjjanān || 34 ||
sudṛṣṭāṃ kuru kiṣkindhāṃ kuruṣvātmasamaṃ pure |
krīḍasva ca saha strībhirahaṃ te darpanāśanaḥ || 35 ||
yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam |
hanyātsa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam || 36 ||
sa prahasyābravīnmandaṃ krodhāttamasurottamam |
visṛjya tāḥ striyassarvāstārāprabhṛtikāstadā || 37 ||
matto'yamiti mā maṃsthā yadyabhīto'si saṃyuge |
mado'yaṃ samprahāre'sminvīrapānaṃ samarthyatām || 38 ||
tamevamuktvā saṅkṛddho mālāmutkṣipya kāñcanīm |
pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata || 39 ||
viṣāṇayorgṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisannibham |
āvidhyata tadā vālī vinadankapikuñjaraḥ || 40 ||
vālī vyāpātayāñcakre nanarda ca mahāsvanam |
śrotrābhyāmatha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ || 41 ||
tayostu krodhasaṃrambhātparasparajayaiṣiṇoḥ |
yuddhaṃ samabhavadghoraṃ dundubhervānarasyaca || 42 ||
ayuddhyata tadā vālī śakratulyaparākramaḥ |
muṣṭibhirjānubhiścaiva śilābhiḥ pādapaistathā || 43 ||
parasparaṃ ghnato statra vānarāsurayostadā |
āsīdasuro yuddhe śakrasūnurvyavardhata || 44 ||
vyāpāravīryadhairyaiśca parikṣīṇaṃ parākramaiḥ |
taṃ tu dundubhimudyamya dharaṇyāmabhyapātayat || 45 ||
yuddhe prāṇahare tasminniṣpiṣṭo dundubhistadā |
papāta ca mahākāyaḥ kṣitau pañcatvamāgataḥ || 46 ||
taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvamacetanam |
cikṣepa balavānvālī vegenaikena yojanam || 47 ||
tasya vegapraviddhasya vaktrātkṣatajabindavaḥ |
prapeturmārutotkṣiptā mataṅgapyāśramaṃ prati || 48 ||
tāndṛṣṭvā patitāṃstasya muniśśoṇitavipruṣaḥ |
kruddhastatra mahābhāgaścintayāmāsa konvayam || 49 ||
yena ahaṃ sahasā spṛṣṭaḥ śoṇitena durātmanā |
ko'yaṃ durātmā dur buddhiḥ akṛtātmā ca bāliśaḥ || 50 ||
ityuktvā'tha viniṣkramya dadarśa munisattamaḥ |
mahiṣaṃ parvatākāraṃ gatāsuṃ patitaṃ bhuvi || 51 ||
sa tu vijñāya tapasā vānareṇa kṛtaṃ hi tat |
utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati || 52 ||
iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya vadho bhavet |
vanaṃ matsaṃśrayaṃ yena dūṣitaṃ rudhirasravaiḥ || 53 ||
sambhagnāḥ pādapāścaimekṣipatehāsurīṃ tanum |
samantādādyojanaṃ pūrṇamāśramaṃ māmakaṃ yadi || 54 ||
āgamiṣyati durbuddhirvyaktaṃ sa na bhaviṣyati |
ye cāpi sacivāḥ stasya saṃśritā māmakaṃ vanam || 55 ||
na ca tairiha vastavyaṃ śrutvā yāntu yathāsukham |
yadi te'pī ha tiṣṭhanti śapiṣye tānapi dhruvam || 56 ||
vane'sminmāmake nityaṃ putravatparirakṣite |
patrāṅkuravināśāya phalamūlābhavāya ca || 57 ||
divasaścāsya maryādā yaṃ draṣṭā śvo'smi vānaram |
bahuvarṣasahasrāṇi sa vai śailo bhaviṣyati || 58 ||
tataste vānarāśśrutvā giraṃ munisamīritām |
niścakramurvanāttasmāttāndṛṣṭvā vālirabravīt || 59 ||
kiṃ bhavantassamastāśca mataṅgavanavāsinaḥ |
matsamīpamanuprāptā api svasti vanaukasām || 60 ||
tataste kāraṇaṃ sarvaṃ tadā śāpaṃ ca vālinaḥ |
śaśaṃsurvānarāssarve vāline hemamāline || 61 ||
etacchrutvā tadā vālī vacanaṃ vānareritam |
sa maharṣintadā'sādya yācate sma kṛtāñjaliḥ || 62 ||
maharṣistamanādṛtya praviveśāśramaṃ tadā |
śāpadhāraṇabhītastu vālī vihvalatāṃ gataḥ || 63 ||
tataśśāpabhayādbhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim |
praveṣṭuṃ necchati harirdraṣṭuṃ vāpi nareśvara || 64 ||
tasyāpraveśaṃ jñātvā'hamidaṃ rāma mahāvanam |
vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ || 65 ||
eṣo'sthinicayastasya dundubhessamprakāśate |
vīryotsekānnirastasya girikūṭopamo mahān || 66 ||
ime ca vipulāssālāssapta śākhāvalambinaḥ |
yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitumojasā || 67 ||
etadasyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakīrtitam |
kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa || 68 ||
tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ prahasan lakṣmaṇo'bravīt |
kasminkarmaṇi nirvṛtte śraddadhyā vālino vadham || 69 ||
tamuvācātha sugrīvassapta sālānimānpurā |
evamekaikaśo vālī vivyāthātha sa cāsakṛt || 70 ||
rāmo'pidārayedeṣāṃ bāṇenaikena ca drumam |
vālinaṃ nihataṃ manye dṛṣṭvā rāmasya vikramam || 71 ||
hatasya mahiṣasyāsthi pādenaikena lakṣmaṇa |
udyamyātha prakṣipeccettarasā dve dhanuśśate || 72 ||
evamuktvā tu sugrīvo rāmaṃ raktāntalocanam |
dhyātvā muhūrtaṃ kākutsthaṃ punareva vaco'bravīt || 73 ||
śūraśca śūraghātī ca prakhyātabalapauruṣaḥ |
balavānvānaro vālī saṃyugeṣvaparājitaḥ || 74 ||
dṛśyante cāsya karmāṇi duṣkarāṇi surairapi |
yāni sañcintya bhīto'hamṛśyamūkaṃ samāśritaḥ || 75 ||
tamajayyamadhṛṣyaṃ ca vānarendramamarṣaṇam |
vicintayanna muñcāmi ṛśyamūkamahanvimam || 76 ||
udvignaśśaṅkitaścāpi vicarāmi mahāvane |
anuraktaiḥ sahāmātyairhanumatpramukhairvaraiḥ || 77 ||
upalabdhaṃ ca me ślāghyaṃ sanmitraṃ mitravatsala |
tvāmahaṃ puruṣavyāghra himavantamivāśritaḥ || 78 ||
kiṃ tu tasya balajño'haṃ durbhrāturbalaśālinaḥ |
apratyakṣaṃ tu me vīryaṃ samare tava rāghava || 79 ||
na khalvahaṃ tvāṃ tulaye nāvamanye na bhīṣaye |
karmabhistasya bhīmaistu kātaryaṃ janitaṃ mama || 80 ||
kāmaṃ rāghava te vāṇī pramāṇaṃ dhairyamākṛtiḥ |
sūcayanti paraṃ tejo bhasmacchannamivānalam || 81 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ |
smitapūrvamatho rāmaḥ pratyuvāca hariṃ prabhuḥ || 82 ||
yadi na pratyayo'smāsu vikrame tava vānara |
pratyayaṃ samare ślāghyamahamutpādayāmi te || 83 ||
evamuktvā tu sugrīvaṃ sāntvaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā || 84 ||
tolayitvā mahābāhuścikṣepa daśayojanam |
asurasya tanuṃ śuṣkaṃ pādāṅguṣṭhena vīryavān || 85 ||
kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punarabravīt |
lakṣmaṇasyāgrato rāmamidaṃ vacanamarthavat || 86 ||
ārdrassamāṃsaḥ pratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe || 87 ||
laghussamprati nirmāṃsa stṛṇabhūtaśca rāghava |
pariśrāntena mattena bhrātrā me vālinā tadā || 88 ||
kṣiptamevaṃ praharṣeṇa bhavatā raghunandana |
nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vā'dhikam |
ārdraṃ śuṣkamiti hyetatsumahadrāghavāntaram || 89 ||
sa eva saṃśayastāta tava tasya ca yadbale || 90 ||
sālamekaṃ tu nirbhidyā bhavedvyaktirbalābale |
kṛtvedaṃ kārmukaṃ sajyaṃ hastihasta mivātatam || 91 ||
ākarṇapūrṇamāyamya visṛjasva mahāśaram |
imaṃ hi sālaṃ sahita stvayā śaro na saṃśayo'trāsti vidārayiṣyati |
alaṃ vimarśena mama priyaṃ dhruvaṃ kuruṣva rājātmaja śāpito mayā || 92 ||
yathā hi tejassu varassadā ravi ryathā hi śailo himavānmahādriṣu |
yathā catuṣpātsu ca kesarī vara stathā naraṇāmasi vikrame varaḥ || 93 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekādaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.