4.11 Kishkindhakanda - Ekadasha Sargah — Oriya Script

ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।

ଅଥ ଏକାଦଶସ୍ସର୍ଗଃ ।

ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହର୍ଷପୌରୁଷଵର୍ଧନମ୍ ।

ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପୂଜଯାଞ୍ଚକ୍ରେ ରାଘଵଂ ପ୍ରଶଶଂସ ଚ ॥ 1 ॥

ଅସଂଶଯଂ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ମର୍ମାତିଗୈଶ୍ଶରୈଃ ।

ତ୍ଵଂ ଦହେଃ କୁପିତୋ ଲୋକାନ୍ଯୁଗାନ୍ତ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ ॥ 2 ॥

ଵାଲିନଃ ପୌରୁଷଂ ଯତ୍ତଦ୍ଯଚ୍ଚ ଵୀର୍ଯଂ ଧୃତିଶ୍ଚ ଯା ।

ତନ୍ମମୈକମନାଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଧତ୍ସ୍ଵ ଯଦନନ୍ତରମ୍ ॥ 3 ॥

ସମୁଦ୍ରାତ୍ପଶ୍ଚିମାତ୍ପୂର୍ଵଂ ଦକ୍ଷିଣାଦପି ଚୋତ୍ତରମ୍ ।

କ୍ରାମତ୍ଯନୁଦିତେ ସୂର୍ଯେ ଵାଲୀ ଵ୍ଯପଗତକ୍ଲମଃ ॥ 4 ॥

ଅଗ୍ରାଣ୍ଯାରୁହ୍ଯ ଶୈଲାନାଂ ଶିଖରାଣି ମହାନ୍ତ୍ଯପି ।

ଊର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ତରସା ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାତି ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥ 5 ॥

ବହଵସ୍ସାରଵନ୍ତଶ୍ଚ ଵନେଷୁ ଵିଵିଧା ଦ୍ରୁମାଃ ।

ଵାଲିନା ତରସା ଭଗ୍ନା ବଲଂ ପ୍ରଥଯତାଽତ୍ମନଃ ॥ 6 ॥

ମହିଷୋ ଦୁନ୍ଦୁଭିର୍ନାମ କୈଲାସଶିଖରପ୍ରଭଃ ।

ବଲଂ ନାଗସହସ୍ରସ୍ଯ ଧାରଯାମାସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥ 7 ॥

ଵୀର୍ଯୋତ୍ସେକେନ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଵରଦାନାଚ୍ଚ ମୋହିତଃ ।

ଜଗାମ ସୁମହାକାଯ ସ୍ସମୁଦ୍ରଂ ସରିତାଂ ପତିମ୍ ॥ 8 ॥

ଊର୍ମିମନ୍ତମଭିକ୍ରମ୍ଯ ସାଗରଂ ରତ୍ନସଞ୍ଚଯମ୍ ।

ମହ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛେତି ତମୁଵାଚ ମହାର୍ଣଵମ୍ ॥ 9 ॥

ତତସ୍ସମୁଦ୍ରୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ସମୁତ୍ଥାଯ ମହାବଲଃ ।

ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚନଂ ରାଜନ୍ନସୁରଂ କାଲଚୋଦିତମ୍ ॥ 10 ॥

ସମର୍ଥୋ ନାସ୍ମି ତେ ଦାତୁଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦ ।

ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚାଭିଧାସ୍ଯାମି ଯସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି ॥ 11 ॥

ଶୈଲରାଜୋ ମହାରଣ୍ଯେ ତପସ୍ଵିଶରଣଂ ପରମ୍ ।

ଶଙ୍କରଶ୍ଵଶୁରୋ ନାମ୍ନା ହିମଵାନିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥ 12 ॥

ଗୁହାପ୍ରସ୍ରଵଣୋପେତୋ ବହୁକନ୍ଦରନିର୍ଦରଃ ।

ସ ସମର୍ଥସ୍ତଵ ପ୍ରୀତିମତୁଲାଂ କର୍ତୁମାହଵେ ॥ 13 ॥

ତଂ ଭୀତ ଇତି ଵିଜ୍ଞାଯ ସମୁଦ୍ରମସୁରୋତ୍ତମଃ ।

ହିମଵଦ୍ଵନମାଗଚ୍ଛଚ୍ଛରଶ୍ଚାପାଦିଵ ଚ୍ଯୁତଃ ॥ 14 ॥

ତତସ୍ତସ୍ଯ ଗିରେଶ୍ଶ୍ଵେତା ଗଜେନ୍ଦ୍ରଵିପ୍ରଲାଶ୍ଶିଲାଃ ।

ଚିକ୍ଷେପ ବହୁଧା ଭୂମୌ ଦୁନ୍ଦୁଭିର୍ଵିନନାଦ ଚ ॥ 15 ॥

ତତଶ୍ଶ୍ଵେତାମ୍ବୁଦାକାରଃ ସୌମ୍ଯଃ ପ୍ରୀତିକରାକୃତିଃ ।

ହିମଵାନବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସ୍ଵେ ଏଵ ଶିଖରେ ସ୍ଥିତଃ ॥ 16 ॥

କ୍ଲେଷ୍ଟୁମର୍ହସି ମାଂ ନ ତ୍ଵଂ ଦୁନ୍ଦୁଭେ ଧର୍ମଵତ୍ସଲ ।

ରଣକର୍ମସ୍ଵକୁଶଲସ୍ତପସ୍ଵିଶରଣଂ ହ୍ଯହମ୍ ॥ 17 ॥

ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗିରିରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।

ଉଵାଚ ଦୁନ୍ଦୁଭିର୍ଵାକ୍ଯଂ କ୍ରୋଧାତ୍ସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ ॥ 18 ॥

ଯଦି ଯୁଦ୍ଧେଽସମର୍ଥସ୍ତ୍ଵଂ ମଦ୍ଭଯାଦ୍ଵା ନିରୁଦ୍ଯମଃ ।

ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ପ୍ରଦଦ୍ଯାନ୍ମେ ଯୋଽଦ୍ଯ ଯୁଦ୍ଧଂ ଯୁଯୁତ୍ସତଃ ॥ 19 ॥

ହିମଵାନବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ ।

ଅନୁକ୍ତପୂର୍ଵଂ ଧର୍ମାତ୍ମା କ୍ରୋଧାତ୍ତମସୁରୋତ୍ତମମ୍ ॥ 20 ॥

ଵାଲୀ ନାମ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଶ୍ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯ ପରାକ୍ରମଃ ।

ଅଧ୍ଯାସ୍ତେ ଵାନରଶ୍ଶ୍ରୀମାନ୍ କିଷ୍କିନ୍ଧାମତୁଲପ୍ରଭାମ୍ ॥ 21 ॥

ସ ସମର୍ଥୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତଵ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦଃ ।

ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଯୁଦ୍ଧଂ ମହଦ୍ଦାତୁଂ ନମୁଚେରିଵ ଵାସଵଃ ॥ 22 ॥

ତଂ ଶୀଘ୍ରମଭିଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଯଦି ଯୁଦ୍ଧମିହେଚ୍ଛସି ।

ସ ହି ଦୁର୍ଧର୍ଷଣୋ ନିତ୍ଯଂ ଶୂରସ୍ସମରକର୍ମଣି ॥ 23 ॥

ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହିମଵତୋ ଵାକ୍ଯଂ କୋଧାଵିଷ୍ଟସ୍ସ ଦୁନ୍ଦୁଭିଃ ।

ଜଗାମ ତାଂ ପୁରୀଂ ତସ୍ଯ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ଵାଲିନସ୍ତଦା ॥ 24 ॥

ଧାରଯନ୍ମାହିଷଂ ରୂପଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଶୃଙ୍ଗୋ ଭଯାଵହଃ ।

ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ମହାମେଘସ୍ତୋଯପୂର୍ଣୋ ନଭସ୍ସ୍ଥଲେ ॥ 25 ॥

ତତସ୍ତୁ ଦ୍ଵାରମାଗମ୍ଯ କିଷ୍କିନ୍ଧାଯା ମହାବଲଃ ।

ନନର୍ଦ କମ୍ପଯନ୍ଭୂମିଂ ଦୁନ୍ଦୁଭିର୍ଦୁନ୍ଦୁଭିର୍ଯଥା ॥ 26 ॥

ସମୀପସ୍ଥାନ୍ଦ୍ରୁମାନ୍ଭଞ୍ଜନ୍ଵସୁଧାଂ ଦାରଯନ୍ଖୁରୈଃ ।

ଵିଷାଣେନୋଲ୍ଲିଖନ୍ ଦର୍ପାତ୍ତଦ୍ଦ୍ଵାରଂ ଦ୍ଵିରଦୋ ଯଥା ॥ 27 ॥

ଅନ୍ତଃପୁରଗତୋ ଵାଲୀ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶବ୍ଦମମର୍ଷଣଃ ।

ନିଷ୍ପପାତ ସହ ସ୍ତ୍ରୀଭିସ୍ତାରାଭିରିଵ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ॥ 28 ॥

ମିତଂ ଵ୍ଯକ୍ତାକ୍ଷରପଦଂ ତମୁଵାଚାଥ ଦୁନ୍ଦୁଭିମ୍ ।

ହରୀଣାମୀଶ୍ଵରୋ ଵାଲୀ ସର୍ଵେଷାଂ ଵନଚାରିଣାମ୍ ॥ 29 ॥

କିମର୍ଥଂ ନଗରଦ୍ଵାରମିଦଂ ରୁଧ୍ଦ୍ଵା ଵିନର୍ଦସି ।

ଦୁନ୍ଦୁଭେ ଵିଦିତୋ ମେଽସି ରକ୍ଷପ୍ରାଣାନ୍ମହାବଲ ॥ 30 ॥

ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।

ଉଵାଚ ଦୁନ୍ଦୁଭିର୍ଵାକ୍ଯଂ ରୋଷାତ୍ସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ ॥ 31 ॥

ନ ତ୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀସନ୍ନିଧୌ ଵୀର ଵଚନଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ।

ମମ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛାଦ୍ଯ ତତୋ ଜ୍ଞାସ୍ଯାମି ତେ ବଲମ୍ ॥ 32 ॥

ଅଥଵା ଧାରଯିଷ୍ଯାମି କ୍ରୋଧମଦ୍ଯ ନିଶାମିମାମ୍ ।

ଗୃହ୍ଯତାମୁଦଯସ୍ସ୍ଵୈରଂ କାମଭୋଗେଷୁ ଵାନର ॥ 33 ॥

ଦୀଯତାଂ ସମ୍ପ୍ରଦାନଂ ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଚ ଵାନରାନ୍ ।

ସର୍ଵଶାଖାମୃଗେନ୍ଦ୍ର ସ୍ତ୍ଵଂ ସଂସାଦଯ ସୁହୃଜ୍ଜନାନ୍ ॥ 34 ॥

ସୁଦୃଷ୍ଟାଂ କୁରୁ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ କୁରୁଷ୍ଵାତ୍ମସମଂ ପୁରେ ।

କ୍ରୀଡସ୍ଵ ଚ ସହ ସ୍ତ୍ରୀଭିରହଂ ତେ ଦର୍ପନାଶନଃ ॥ 35 ॥

ଯୋ ହି ମତ୍ତଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ ଵା ସୁପ୍ତଂ ଵା ରହିତଂ ଭୃଶମ୍ ।

ହନ୍ଯାତ୍ସ ଭ୍ରୂଣହା ଲୋକେ ତ୍ଵଦ୍ଵିଧଂ ମଦମୋହିତମ୍ ॥ 36 ॥

ସ ପ୍ରହସ୍ଯାବ୍ରଵୀନ୍ମନ୍ଦଂ କ୍ରୋଧାତ୍ତମସୁରୋତ୍ତମମ୍ ।

ଵିସୃଜ୍ଯ ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ସର୍ଵାସ୍ତାରାପ୍ରଭୃତିକାସ୍ତଦା ॥ 37 ॥

ମତ୍ତୋଽଯମିତି ମା ମଂସ୍ଥା ଯଦ୍ଯଭୀତୋଽସି ସଂଯୁଗେ ।

ମଦୋଽଯଂ ସମ୍ପ୍ରହାରେଽସ୍ମିନ୍ଵୀରପାନଂ ସମର୍ଥ୍ଯତାମ୍ ॥ 38 ॥

ତମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସଙ୍କୃଦ୍ଧୋ ମାଲାମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ କାଞ୍ଚନୀମ୍ ।

ପିତ୍ରା ଦତ୍ତାଂ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ଯୁଦ୍ଧାଯ ଵ୍ଯଵତିଷ୍ଠତ ॥ 39 ॥

ଵିଷାଣଯୋର୍ଗୃହୀତ୍ଵା ତଂ ଦୁନ୍ଦୁଭିଂ ଗିରିସନ୍ନିଭମ୍ ।

ଆଵିଧ୍ଯତ ତଦା ଵାଲୀ ଵିନଦନ୍କପିକୁଞ୍ଜରଃ ॥ 40 ॥

ଵାଲୀ ଵ୍ଯାପାତଯାଞ୍ଚକ୍ରେ ନନର୍ଦ ଚ ମହାସ୍ଵନମ୍ ।

ଶ୍ରୋତ୍ରାଭ୍ଯାମଥ ରକ୍ତଂ ତୁ ତସ୍ଯ ସୁସ୍ରାଵ ପାତ୍ଯତଃ ॥ 41 ॥

ତଯୋସ୍ତୁ କ୍ରୋଧସଂରମ୍ଭାତ୍ପରସ୍ପରଜଯୈଷିଣୋଃ ।

ଯୁଦ୍ଧଂ ସମଭଵଦ୍ଘୋରଂ ଦୁନ୍ଦୁଭେର୍ଵାନରସ୍ଯଚ ॥ 42 ॥

ଅଯୁଦ୍ଧ୍ଯତ ତଦା ଵାଲୀ ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମଃ ।

ମୁଷ୍ଟିଭିର୍ଜାନୁଭିଶ୍ଚୈଵ ଶିଲାଭିଃ ପାଦପୈସ୍ତଥା ॥ 43 ॥

ପରସ୍ପରଂ ଘ୍ନତୋ ସ୍ତତ୍ର ଵାନରାସୁରଯୋସ୍ତଦା ।

ଆସୀଦସୁରୋ ଯୁଦ୍ଧେ ଶକ୍ରସୂନୁର୍ଵ୍ଯଵର୍ଧତ ॥ 44 ॥

ଵ୍ଯାପାରଵୀର୍ଯଧୈର୍ଯୈଶ୍ଚ ପରିକ୍ଷୀଣଂ ପରାକ୍ରମୈଃ ।

ତଂ ତୁ ଦୁନ୍ଦୁଭିମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଧରଣ୍ଯାମଭ୍ଯପାତଯତ୍ ॥ 45 ॥

ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରାଣହରେ ତସ୍ମିନ୍ନିଷ୍ପିଷ୍ଟୋ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ତଦା ।

ପପାତ ଚ ମହାକାଯଃ କ୍ଷିତୌ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତଃ ॥ 46 ॥

ତଂ ତୋଲଯିତ୍ଵା ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଗତସତ୍ତ୍ଵମଚେତନମ୍ ।

ଚିକ୍ଷେପ ବଲଵାନ୍ଵାଲୀ ଵେଗେନୈକେନ ଯୋଜନମ୍ ॥ 47 ॥

ତସ୍ଯ ଵେଗପ୍ରଵିଦ୍ଧସ୍ଯ ଵକ୍ତ୍ରାତ୍କ୍ଷତଜବିନ୍ଦଵଃ ।

ପ୍ରପେତୁର୍ମାରୁତୋତ୍କ୍ଷିପ୍ତା ମତଙ୍ଗପ୍ଯାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି ॥ 48 ॥

ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତାଂସ୍ତସ୍ଯ ମୁନିଶ୍ଶୋଣିତଵିପ୍ରୁଷଃ ।

କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତତ୍ର ମହାଭାଗଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ କୋନ୍ଵଯମ୍ ॥ 49 ॥

ଯେନ ଅହଂ ସହସା ସ୍ପୃଷ୍ଟଃ ଶୋଣିତେନ ଦୁରାତ୍ମନା ।

କୋଽଯଂ ଦୁରାତ୍ମା ଦୁର୍ ବୁଦ୍ଧିଃ ଅକୃତାତ୍ମା ଚ ବାଲିଶଃ ॥ 50 ॥

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଽଥ ଵିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ଦଦର୍ଶ ମୁନିସତ୍ତମଃ ।

ମହିଷଂ ପର୍ଵତାକାରଂ ଗତାସୁଂ ପତିତଂ ଭୁଵି ॥ 51 ॥

ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ତପସା ଵାନରେଣ କୃତଂ ହି ତତ୍ ।

ଉତ୍ସସର୍ଜ ମହାଶାପଂ କ୍ଷେପ୍ତାରଂ ଵାଲିନଂ ପ୍ରତି ॥ 52 ॥

ଇହ ତେନାପ୍ରଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଵଧୋ ଭଵେତ୍ ।

ଵନଂ ମତ୍ସଂଶ୍ରଯଂ ଯେନ ଦୂଷିତଂ ରୁଧିରସ୍ରଵୈଃ ॥ 53 ॥

ସମ୍ଭଗ୍ନାଃ ପାଦପାଶ୍ଚୈମେକ୍ଷିପତେହାସୁରୀଂ ତନୁମ୍ ।

ସମନ୍ତାଦାଦ୍ଯୋଜନଂ ପୂର୍ଣମାଶ୍ରମଂ ମାମକଂ ଯଦି ॥ 54 ॥

ଆଗମିଷ୍ଯତି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଵ୍ଯକ୍ତଂ ସ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ।

ଯେ ଚାପି ସଚିଵାଃ ସ୍ତସ୍ଯ ସଂଶ୍ରିତା ମାମକଂ ଵନମ୍ ॥ 55 ॥

ନ ଚ ତୈରିହ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯାନ୍ତୁ ଯଥାସୁଖମ୍ ।

ଯଦି ତେଽପୀ ହ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଶପିଷ୍ଯେ ତାନପି ଧ୍ରୁଵମ୍ ॥ 56 ॥

ଵନେଽସ୍ମିନ୍ମାମକେ ନିତ୍ଯଂ ପୁତ୍ରଵତ୍ପରିରକ୍ଷିତେ ।

ପତ୍ରାଙ୍କୁରଵିନାଶାଯ ଫଲମୂଲାଭଵାଯ ଚ ॥ 57 ॥

ଦିଵସଶ୍ଚାସ୍ଯ ମର୍ଯାଦା ଯଂ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଶ୍ଵୋଽସ୍ମି ଵାନରମ୍ ।

ବହୁଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସ ଵୈ ଶୈଲୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 58 ॥

ତତସ୍ତେ ଵାନରାଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗିରଂ ମୁନିସମୀରିତାମ୍ ।

ନିଶ୍ଚକ୍ରମୁର୍ଵନାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଲିରବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 59 ॥

କିଂ ଭଵନ୍ତସ୍ସମସ୍ତାଶ୍ଚ ମତଙ୍ଗଵନଵାସିନଃ ।

ମତ୍ସମୀପମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଅପି ସ୍ଵସ୍ତି ଵନୌକସାମ୍ ॥ 60 ॥

ତତସ୍ତେ କାରଣଂ ସର୍ଵଂ ତଦା ଶାପଂ ଚ ଵାଲିନଃ ।

ଶଶଂସୁର୍ଵାନରାସ୍ସର୍ଵେ ଵାଲିନେ ହେମମାଲିନେ ॥ 61 ॥

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତଦା ଵାଲୀ ଵଚନଂ ଵାନରେରିତମ୍ ।

ସ ମହର୍ଷିନ୍ତଦାଽସାଦ୍ଯ ଯାଚତେ ସ୍ମ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ॥ 62 ॥

ମହର୍ଷିସ୍ତମନାଦୃତ୍ଯ ପ୍ରଵିଵେଶାଶ୍ରମଂ ତଦା ।

ଶାପଧାରଣଭୀତସ୍ତୁ ଵାଲୀ ଵିହ୍ଵଲତାଂ ଗତଃ ॥ 63 ॥

ତତଶ୍ଶାପଭଯାଦ୍ଭୀତ ଋଶ୍ଯମୂକଂ ମହାଗିରିମ୍ ।

ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁଂ ନେଚ୍ଛତି ହରିର୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଵାପି ନରେଶ୍ଵର ॥ 64 ॥

ତସ୍ଯାପ୍ରଵେଶଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽହମିଦଂ ରାମ ମହାଵନମ୍ ।

ଵିଚରାମି ସହାମାତ୍ଯୋ ଵିଷାଦେନ ଵିଵର୍ଜିତଃ ॥ 65 ॥

ଏଷୋଽସ୍ଥିନିଚଯସ୍ତସ୍ଯ ଦୁନ୍ଦୁଭେସ୍ସମ୍ପ୍ରକାଶତେ ।

ଵୀର୍ଯୋତ୍ସେକାନ୍ନିରସ୍ତସ୍ଯ ଗିରିକୂଟୋପମୋ ମହାନ୍ ॥ 66 ॥

ଇମେ ଚ ଵିପୁଲାସ୍ସାଲାସ୍ସପ୍ତ ଶାଖାଵଲମ୍ବିନଃ ।

ଯତ୍ରୈକଂ ଘଟତେ ଵାଲୀ ନିଷ୍ପତ୍ରଯିତୁମୋଜସା ॥ 67 ॥

ଏତଦସ୍ଯାସମଂ ଵୀର୍ଯଂ ମଯା ରାମ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ ।

କଥଂ ତଂ ଵାଲିନଂ ହନ୍ତୁଂ ସମରେ ଶକ୍ଷ୍ଯସେ ନୃପ ॥ 68 ॥

ତଥା ବ୍ରୁଵାଣଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ପ୍ରହସନ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ।

କସ୍ମିନ୍କର୍ମଣି ନିର୍ଵୃତ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯା ଵାଲିନୋ ଵଧମ୍ ॥ 69 ॥

ତମୁଵାଚାଥ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ସପ୍ତ ସାଲାନିମାନ୍ପୁରା ।

ଏଵମେକୈକଶୋ ଵାଲୀ ଵିଵ୍ଯାଥାଥ ସ ଚାସକୃତ୍ ॥ 70 ॥

ରାମୋଽପିଦାରଯେଦେଷାଂ ବାଣେନୈକେନ ଚ ଦ୍ରୁମମ୍ ।

ଵାଲିନଂ ନିହତଂ ମନ୍ଯେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଵିକ୍ରମମ୍ ॥ 71 ॥

ହତସ୍ଯ ମହିଷସ୍ଯାସ୍ଥି ପାଦେନୈକେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।

ଉଦ୍ଯମ୍ଯାଥ ପ୍ରକ୍ଷିପେଚ୍ଚେତ୍ତରସା ଦ୍ଵେ ଧନୁଶ୍ଶତେ ॥ 72 ॥

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ରାମଂ ରକ୍ତାନ୍ତଲୋଚନମ୍ ।

ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ପୁନରେଵ ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 73 ॥

ଶୂରଶ୍ଚ ଶୂରଘାତୀ ଚ ପ୍ରଖ୍ଯାତବଲପୌରୁଷଃ ।

ବଲଵାନ୍ଵାନରୋ ଵାଲୀ ସଂଯୁଗେଷ୍ଵପରାଜିତଃ ॥ 74 ॥

ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଚାସ୍ଯ କର୍ମାଣି ଦୁଷ୍କରାଣି ସୁରୈରପି ।

ଯାନି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଭୀତୋଽହମୃଶ୍ଯମୂକଂ ସମାଶ୍ରିତଃ ॥ 75 ॥

ତମଜଯ୍ଯମଧୃଷ୍ଯଂ ଚ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରମମର୍ଷଣମ୍ ।

ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ନ ମୁଞ୍ଚାମି ଋଶ୍ଯମୂକମହନ୍ଵିମମ୍ ॥ 76 ॥

ଉଦ୍ଵିଗ୍ନଶ୍ଶଙ୍କିତଶ୍ଚାପି ଵିଚରାମି ମହାଵନେ ।

ଅନୁରକ୍ତୈଃ ସହାମାତ୍ଯୈର୍ହନୁମତ୍ପ୍ରମୁଖୈର୍ଵରୈଃ ॥ 77 ॥

ଉପଲବ୍ଧଂ ଚ ମେ ଶ୍ଲାଘ୍ଯଂ ସନ୍ମିତ୍ରଂ ମିତ୍ରଵତ୍ସଲ ।

ତ୍ଵାମହଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ହିମଵନ୍ତମିଵାଶ୍ରିତଃ ॥ 78 ॥

କିଂ ତୁ ତସ୍ଯ ବଲଜ୍ଞୋଽହଂ ଦୁର୍ଭ୍ରାତୁର୍ବଲଶାଲିନଃ ।

ଅପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତୁ ମେ ଵୀର୍ଯଂ ସମରେ ତଵ ରାଘଵ ॥ 79 ॥

ନ ଖଲ୍ଵହଂ ତ୍ଵାଂ ତୁଲଯେ ନାଵମନ୍ଯେ ନ ଭୀଷଯେ ।

କର୍ମଭିସ୍ତସ୍ଯ ଭୀମୈସ୍ତୁ କାତର୍ଯଂ ଜନିତଂ ମମ ॥ 80 ॥

କାମଂ ରାଘଵ ତେ ଵାଣୀ ପ୍ରମାଣଂ ଧୈର୍ଯମାକୃତିଃ ।

ସୂଚଯନ୍ତି ପରଂ ତେଜୋ ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନମିଵାନଲମ୍ ॥ 81 ॥

ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।

ସ୍ମିତପୂର୍ଵମଥୋ ରାମଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହରିଂ ପ୍ରଭୁଃ ॥ 82 ॥

ଯଦି ନ ପ୍ରତ୍ଯଯୋଽସ୍ମାସୁ ଵିକ୍ରମେ ତଵ ଵାନର ।

ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ସମରେ ଶ୍ଲାଘ୍ଯମହମୁତ୍ପାଦଯାମି ତେ ॥ 83 ॥

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ସାନ୍ତ୍ଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣପୂର୍ଵଜଃ ।

ରାଘଵୋ ଦୁନ୍ଦୁଭେଃ କାଯଂ ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ଲୀଲଯା ॥ 84 ॥

ତୋଲଯିତ୍ଵା ମହାବାହୁଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ଦଶଯୋଜନମ୍ ।

ଅସୁରସ୍ଯ ତନୁଂ ଶୁଷ୍କଂ ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥ 85 ॥

କ୍ଷିପ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତଃ କାଯଂ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ ।

ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯାଗ୍ରତୋ ରାମମିଦଂ ଵଚନମର୍ଥଵତ୍ ॥ 86 ॥

ଆର୍ଦ୍ରସ୍ସମାଂସଃ ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରଃ କ୍ଷିପ୍ତଃ କାଯଃ ପୁରା ସଖେ ॥ 87 ॥

ଲଘୁସ୍ସମ୍ପ୍ରତି ନିର୍ମାଂସ ସ୍ତୃଣଭୂତଶ୍ଚ ରାଘଵ ।

ପରିଶ୍ରାନ୍ତେନ ମତ୍ତେନ ଭ୍ରାତ୍ରା ମେ ଵାଲିନା ତଦା ॥ 88 ॥

କ୍ଷିପ୍ତମେଵଂ ପ୍ରହର୍ଷେଣ ଭଵତା ରଘୁନନ୍ଦନ ।

ନାତ୍ର ଶକ୍ଯଂ ବଲଂ ଜ୍ଞାତୁଂ ତଵ ଵା ତସ୍ଯ ଵାଽଧିକମ୍ ।

ଆର୍ଦ୍ରଂ ଶୁଷ୍କମିତି ହ୍ଯେତତ୍ସୁମହଦ୍ରାଘଵାନ୍ତରମ୍ ॥ 89 ॥

ସ ଏଵ ସଂଶଯସ୍ତାତ ତଵ ତସ୍ଯ ଚ ଯଦ୍ବଲେ ॥ 90 ॥

ସାଲମେକଂ ତୁ ନିର୍ଭିଦ୍ଯା ଭଵେଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତିର୍ବଲାବଲେ ।

କୃତ୍ଵେଦଂ କାର୍ମୁକଂ ସଜ୍ଯଂ ହସ୍ତିହସ୍ତ ମିଵାତତମ୍ ॥ 91 ॥

ଆକର୍ଣପୂର୍ଣମାଯମ୍ଯ ଵିସୃଜସ୍ଵ ମହାଶରମ୍ ।

ଇମଂ ହି ସାଲଂ ସହିତ ସ୍ତ୍ଵଯା ଶରୋ ନ ସଂଶଯୋଽତ୍ରାସ୍ତି ଵିଦାରଯିଷ୍ଯତି ।

ଅଲଂ ଵିମର୍ଶେନ ମମ ପ୍ରିଯଂ ଧ୍ରୁଵଂ କୁରୁଷ୍ଵ ରାଜାତ୍ମଜ ଶାପିତୋ ମଯା ॥ 92 ॥

ଯଥା ହି ତେଜସ୍ସୁ ଵରସ୍ସଦା ରଵି ର୍ଯଥା ହି ଶୈଲୋ ହିମଵାନ୍ମହାଦ୍ରିଷୁ ।

ଯଥା ଚତୁଷ୍ପାତ୍ସୁ ଚ କେସରୀ ଵର ସ୍ତଥା ନରଣାମସି ଵିକ୍ରମେ ଵରଃ ॥ 93 ॥

ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକାଦଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha ekādaśassargaḥ |

rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |

sugrīvaḥ pūjayāñcakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca || 1 ||

asaṃśayaṃ prajvalitaistīkṣṇairmarmātigaiśśaraiḥ |

tvaṃ daheḥ kupito lokānyugānta iva bhāskaraḥ || 2 ||

vālinaḥ pauruṣaṃ yattadyacca vīryaṃ dhṛtiśca yā |

tanmamaikamanāśśrutvā vidhatsva yadanantaram || 3 ||

samudrātpaścimātpūrvaṃ dakṣiṇādapi cottaram |

krāmatyanudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ || 4 ||

agrāṇyāruhya śailānāṃ śikharāṇi mahāntyapi |

ūrdhvamutkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān || 5 ||

bahavassāravantaśca vaneṣu vividhā drumāḥ |

vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatā'tmanaḥ || 6 ||

mahiṣo dundubhirnāma kailāsaśikharaprabhaḥ |

balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmāsa vīryavān || 7 ||

vīryotsekena duṣṭātmā varadānācca mohitaḥ |

jagāma sumahākāya ssamudraṃ saritāṃ patim || 8 ||

ūrmimantamabhikramya sāgaraṃ ratnasañcayam |

mahyaṃ yuddhaṃ prayaccheti tamuvāca mahārṇavam || 9 ||

tatassamudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ |

abravīdvacanaṃ rājannasuraṃ kālacoditam || 10 ||

samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada |

śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi yaste yuddhaṃ pradāsyati || 11 ||

śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param |

śaṅkaraśvaśuro nāmnā himavāniti viśrutaḥ || 12 ||

guhāprasravaṇopeto bahukandaranirdaraḥ |

sa samarthastava prītimatulāṃ kartumāhave || 13 ||

taṃ bhīta iti vijñāya samudramasurottamaḥ |

himavadvanamāgacchaccharaścāpādiva cyutaḥ || 14 ||

tatastasya gireśśvetā gajendravipralāśśilāḥ |

cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhirvinanāda ca || 15 ||

tataśśvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ |

himavānabravīdvākyaṃ sve eva śikhare sthitaḥ || 16 ||

kleṣṭumarhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala |

raṇakarmasvakuśalastapasviśaraṇaṃ hyaham || 17 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ |

uvāca dundubhirvākyaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ || 18 ||

yadi yuddhe'samarthastvaṃ madbhayādvā nirudyamaḥ |

samācakṣva pradadyānme yo'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ || 19 ||

himavānabravīdvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |

anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāttamasurottamam || 20 ||

vālī nāma mahāprājñaśśakratulya parākramaḥ |

adhyāste vānaraśśrīmān kiṣkindhāmatulaprabhām || 21 ||

sa samartho mahāprājñastava yuddhaviśāradaḥ |

dvandvayuddhaṃ mahaddātuṃ namuceriva vāsavaḥ || 22 ||

taṃ śīghramabhigaccha tvaṃ yadi yuddhamihecchasi |

sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūrassamarakarmaṇi || 23 ||

śrutvā himavato vākyaṃ kodhāviṣṭassa dundubhiḥ |

jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinastadā || 24 ||

dhārayanmāhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ |

prāvṛṣīva mahāmeghastoyapūrṇo nabhassthale || 25 ||

tatastu dvāramāgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ |

nanarda kampayanbhūmiṃ dundubhirdundubhiryathā || 26 ||

samīpasthāndrumānbhañjanvasudhāṃ dārayankhuraiḥ |

viṣāṇenollikhan darpāttaddvāraṃ dvirado yathā || 27 ||

antaḥpuragato vālī śrutvā śabdamamarṣaṇaḥ |

niṣpapāta saha strībhistārābhiriva candramāḥ || 28 ||

mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tamuvācātha dundubhim |

harīṇāmīśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām || 29 ||

kimarthaṃ nagaradvāramidaṃ rudhdvā vinardasi |

dundubhe vidito me'si rakṣaprāṇānmahābala || 30 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ |

uvāca dundubhirvākyaṃ roṣātsaṃraktalocanaḥ || 31 ||

na tvaṃ strīsannidhau vīra vacanaṃ vaktumarhasi |

mama yuddhaṃ prayacchādya tato jñāsyāmi te balam || 32 ||

athavā dhārayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām |

gṛhyatāmudayassvairaṃ kāmabhogeṣu vānara || 33 ||

dīyatāṃ sampradānaṃ ca pariṣvajya ca vānarān |

sarvaśākhāmṛgendra stvaṃ saṃsādaya suhṛjjanān || 34 ||

sudṛṣṭāṃ kuru kiṣkindhāṃ kuruṣvātmasamaṃ pure |

krīḍasva ca saha strībhirahaṃ te darpanāśanaḥ || 35 ||

yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam |

hanyātsa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam || 36 ||

sa prahasyābravīnmandaṃ krodhāttamasurottamam |

visṛjya tāḥ striyassarvāstārāprabhṛtikāstadā || 37 ||

matto'yamiti mā maṃsthā yadyabhīto'si saṃyuge |

mado'yaṃ samprahāre'sminvīrapānaṃ samarthyatām || 38 ||

tamevamuktvā saṅkṛddho mālāmutkṣipya kāñcanīm |

pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata || 39 ||

viṣāṇayorgṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisannibham |

āvidhyata tadā vālī vinadankapikuñjaraḥ || 40 ||

vālī vyāpātayāñcakre nanarda ca mahāsvanam |

śrotrābhyāmatha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ || 41 ||

tayostu krodhasaṃrambhātparasparajayaiṣiṇoḥ |

yuddhaṃ samabhavadghoraṃ dundubhervānarasyaca || 42 ||

ayuddhyata tadā vālī śakratulyaparākramaḥ |

muṣṭibhirjānubhiścaiva śilābhiḥ pādapaistathā || 43 ||

parasparaṃ ghnato statra vānarāsurayostadā |

āsīdasuro yuddhe śakrasūnurvyavardhata || 44 ||

vyāpāravīryadhairyaiśca parikṣīṇaṃ parākramaiḥ |

taṃ tu dundubhimudyamya dharaṇyāmabhyapātayat || 45 ||

yuddhe prāṇahare tasminniṣpiṣṭo dundubhistadā |

papāta ca mahākāyaḥ kṣitau pañcatvamāgataḥ || 46 ||

taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvamacetanam |

cikṣepa balavānvālī vegenaikena yojanam || 47 ||

tasya vegapraviddhasya vaktrātkṣatajabindavaḥ |

prapeturmārutotkṣiptā mataṅgapyāśramaṃ prati || 48 ||

tāndṛṣṭvā patitāṃstasya muniśśoṇitavipruṣaḥ |

kruddhastatra mahābhāgaścintayāmāsa konvayam || 49 ||

yena ahaṃ sahasā spṛṣṭaḥ śoṇitena durātmanā |

ko'yaṃ durātmā dur buddhiḥ akṛtātmā ca bāliśaḥ || 50 ||

ityuktvā'tha viniṣkramya dadarśa munisattamaḥ |

mahiṣaṃ parvatākāraṃ gatāsuṃ patitaṃ bhuvi || 51 ||

sa tu vijñāya tapasā vānareṇa kṛtaṃ hi tat |

utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati || 52 ||

iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya vadho bhavet |

vanaṃ matsaṃśrayaṃ yena dūṣitaṃ rudhirasravaiḥ || 53 ||

sambhagnāḥ pādapāścaimekṣipatehāsurīṃ tanum |

samantādādyojanaṃ pūrṇamāśramaṃ māmakaṃ yadi || 54 ||

āgamiṣyati durbuddhirvyaktaṃ sa na bhaviṣyati |

ye cāpi sacivāḥ stasya saṃśritā māmakaṃ vanam || 55 ||

na ca tairiha vastavyaṃ śrutvā yāntu yathāsukham |

yadi te'pī ha tiṣṭhanti śapiṣye tānapi dhruvam || 56 ||

vane'sminmāmake nityaṃ putravatparirakṣite |

patrāṅkuravināśāya phalamūlābhavāya ca || 57 ||

divasaścāsya maryādā yaṃ draṣṭā śvo'smi vānaram |

bahuvarṣasahasrāṇi sa vai śailo bhaviṣyati || 58 ||

tataste vānarāśśrutvā giraṃ munisamīritām |

niścakramurvanāttasmāttāndṛṣṭvā vālirabravīt || 59 ||

kiṃ bhavantassamastāśca mataṅgavanavāsinaḥ |

matsamīpamanuprāptā api svasti vanaukasām || 60 ||

tataste kāraṇaṃ sarvaṃ tadā śāpaṃ ca vālinaḥ |

śaśaṃsurvānarāssarve vāline hemamāline || 61 ||

etacchrutvā tadā vālī vacanaṃ vānareritam |

sa maharṣintadā'sādya yācate sma kṛtāñjaliḥ || 62 ||

maharṣistamanādṛtya praviveśāśramaṃ tadā |

śāpadhāraṇabhītastu vālī vihvalatāṃ gataḥ || 63 ||

tataśśāpabhayādbhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim |

praveṣṭuṃ necchati harirdraṣṭuṃ vāpi nareśvara || 64 ||

tasyāpraveśaṃ jñātvā'hamidaṃ rāma mahāvanam |

vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ || 65 ||

eṣo'sthinicayastasya dundubhessamprakāśate |

vīryotsekānnirastasya girikūṭopamo mahān || 66 ||

ime ca vipulāssālāssapta śākhāvalambinaḥ |

yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitumojasā || 67 ||

etadasyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakīrtitam |

kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa || 68 ||

tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ prahasan lakṣmaṇo'bravīt |

kasminkarmaṇi nirvṛtte śraddadhyā vālino vadham || 69 ||

tamuvācātha sugrīvassapta sālānimānpurā |

evamekaikaśo vālī vivyāthātha sa cāsakṛt || 70 ||

rāmo'pidārayedeṣāṃ bāṇenaikena ca drumam |

vālinaṃ nihataṃ manye dṛṣṭvā rāmasya vikramam || 71 ||

hatasya mahiṣasyāsthi pādenaikena lakṣmaṇa |

udyamyātha prakṣipeccettarasā dve dhanuśśate || 72 ||

evamuktvā tu sugrīvo rāmaṃ raktāntalocanam |

dhyātvā muhūrtaṃ kākutsthaṃ punareva vaco'bravīt || 73 ||

śūraśca śūraghātī ca prakhyātabalapauruṣaḥ |

balavānvānaro vālī saṃyugeṣvaparājitaḥ || 74 ||

dṛśyante cāsya karmāṇi duṣkarāṇi surairapi |

yāni sañcintya bhīto'hamṛśyamūkaṃ samāśritaḥ || 75 ||

tamajayyamadhṛṣyaṃ ca vānarendramamarṣaṇam |

vicintayanna muñcāmi ṛśyamūkamahanvimam || 76 ||

udvignaśśaṅkitaścāpi vicarāmi mahāvane |

anuraktaiḥ sahāmātyairhanumatpramukhairvaraiḥ || 77 ||

upalabdhaṃ ca me ślāghyaṃ sanmitraṃ mitravatsala |

tvāmahaṃ puruṣavyāghra himavantamivāśritaḥ || 78 ||

kiṃ tu tasya balajño'haṃ durbhrāturbalaśālinaḥ |

apratyakṣaṃ tu me vīryaṃ samare tava rāghava || 79 ||

na khalvahaṃ tvāṃ tulaye nāvamanye na bhīṣaye |

karmabhistasya bhīmaistu kātaryaṃ janitaṃ mama || 80 ||

kāmaṃ rāghava te vāṇī pramāṇaṃ dhairyamākṛtiḥ |

sūcayanti paraṃ tejo bhasmacchannamivānalam || 81 ||

tasya tadvacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ |

smitapūrvamatho rāmaḥ pratyuvāca hariṃ prabhuḥ || 82 ||

yadi na pratyayo'smāsu vikrame tava vānara |

pratyayaṃ samare ślāghyamahamutpādayāmi te || 83 ||

evamuktvā tu sugrīvaṃ sāntvaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |

rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā || 84 ||

tolayitvā mahābāhuścikṣepa daśayojanam |

asurasya tanuṃ śuṣkaṃ pādāṅguṣṭhena vīryavān || 85 ||

kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punarabravīt |

lakṣmaṇasyāgrato rāmamidaṃ vacanamarthavat || 86 ||

ārdrassamāṃsaḥ pratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe || 87 ||

laghussamprati nirmāṃsa stṛṇabhūtaśca rāghava |

pariśrāntena mattena bhrātrā me vālinā tadā || 88 ||

kṣiptamevaṃ praharṣeṇa bhavatā raghunandana |

nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vā'dhikam |

ārdraṃ śuṣkamiti hyetatsumahadrāghavāntaram || 89 ||

sa eva saṃśayastāta tava tasya ca yadbale || 90 ||

sālamekaṃ tu nirbhidyā bhavedvyaktirbalābale |

kṛtvedaṃ kārmukaṃ sajyaṃ hastihasta mivātatam || 91 ||

ākarṇapūrṇamāyamya visṛjasva mahāśaram |

imaṃ hi sālaṃ sahita stvayā śaro na saṃśayo'trāsti vidārayiṣyati |

alaṃ vimarśena mama priyaṃ dhruvaṃ kuruṣva rājātmaja śāpito mayā || 92 ||

yathā hi tejassu varassadā ravi ryathā hi śailo himavānmahādriṣu |

yathā catuṣpātsu ca kesarī vara stathā naraṇāmasi vikrame varaḥ || 93 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekādaśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ एकादशस्सर्गः ।

रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् ।

सुग्रीवः पूजयाञ्चक्रे राघवं प्रशशंस च ॥ 1 ॥

असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैश्शरैः ।

त्वं दहेः कुपितो लोकान्युगान्त इव भास्करः ॥ 2 ॥

वालिनः पौरुषं यत्तद्यच्च वीर्यं धृतिश्च या ।

तन्ममैकमनाश्श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ 3 ॥

समुद्रात्पश्चिमात्पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम् ।

क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥ 4 ॥

अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि ।

ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥ 5 ॥

बहवस्सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः ।

वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽत्मनः ॥ 6 ॥

महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः ।

बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥ 7 ॥

वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच्च मोहितः ।

जगाम सुमहाकाय स्समुद्रं सरितां पतिम् ॥ 8 ॥

ऊर्मिमन्तमभिक्रम्य सागरं रत्नसञ्चयम् ।

मह्यं युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम् ॥ 9 ॥

ततस्समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः ।

अब्रवीद्वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम् ॥ 10 ॥

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद ।

श्रूयतां चाभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥ 11 ॥

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् ।

शङ्करश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥ 12 ॥

गुहाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्दरः ।

स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे ॥ 13 ॥

तं भीत इति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः ।

हिमवद्वनमागच्छच्छरश्चापादिव च्युतः ॥ 14 ॥

ततस्तस्य गिरेश्श्वेता गजेन्द्रविप्रलाश्शिलाः ।

चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च ॥ 15 ॥

ततश्श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः ।

हिमवानब्रवीद्वाक्यं स्वे एव शिखरे स्थितः ॥ 16 ॥

क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल ।

रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणं ह्यहम् ॥ 17 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः ।

उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः ॥ 18 ॥

यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद्वा निरुद्यमः ।

समाचक्ष्व प्रदद्यान्मे योऽद्य युद्धं युयुत्सतः ॥ 19 ॥

हिमवानब्रवीद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।

अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ॥ 20 ॥

वाली नाम महाप्राज्ञश्शक्रतुल्य पराक्रमः ।

अध्यास्ते वानरश्श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम् ॥ 21 ॥

स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः ।

द्वन्द्वयुद्धं महद्दातुं नमुचेरिव वासवः ॥ 22 ॥

तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि ।

स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरस्समरकर्मणि ॥ 23 ॥

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोधाविष्टस्स दुन्दुभिः ।

जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा ॥ 24 ॥

धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः ।

प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्स्थले ॥ 25 ॥

ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः ।

ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा ॥ 26 ॥

समीपस्थान्द्रुमान्भञ्जन्वसुधां दारयन्खुरैः ।

विषाणेनोल्लिखन् दर्पात्तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥ 27 ॥

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः ।

निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः ॥ 28 ॥

मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाचाथ दुन्दुभिम् ।

हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥ 29 ॥

किमर्थं नगरद्वारमिदं रुध्द्वा विनर्दसि ।

दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्षप्राणान्महाबल ॥ 30 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः ।

उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं रोषात्संरक्तलोचनः ॥ 31 ॥

न त्वं स्त्रीसन्निधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि ।

मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ 32 ॥

अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम् ।

गृह्यतामुदयस्स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥ 33 ॥

दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान् ।

सर्वशाखामृगेन्द्र स्त्वं संसादय सुहृज्जनान् ॥ 34 ॥

सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे ।

क्रीडस्व च सह स्त्रीभिरहं ते दर्पनाशनः ॥ 35 ॥

यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम् ।

हन्यात्स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥ 36 ॥

स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ।

विसृज्य ताः स्त्रियस्सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥ 37 ॥

मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे ।

मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन्वीरपानं समर्थ्यताम् ॥ 38 ॥

तमेवमुक्त्वा सङ्कृद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम् ।

पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ 39 ॥

विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसन्निभम् ।

आविध्यत तदा वाली विनदन्कपिकुञ्जरः ॥ 40 ॥

वाली व्यापातयाञ्चक्रे ननर्द च महास्वनम् ।

श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ॥ 41 ॥

तयोस्तु क्रोधसंरम्भात्परस्परजयैषिणोः ।

युद्धं समभवद्घोरं दुन्दुभेर्वानरस्यच ॥ 42 ॥

अयुद्ध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ।

मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव शिलाभिः पादपैस्तथा ॥ 43 ॥

परस्परं घ्नतो स्तत्र वानरासुरयोस्तदा ।

आसीदसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत ॥ 44 ॥

व्यापारवीर्यधैर्यैश्च परिक्षीणं पराक्रमैः ।

तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत् ॥ 45 ॥

युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा ।

पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वमागतः ॥ 46 ॥

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम् ।

चिक्षेप बलवान्वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥ 47 ॥

तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात्क्षतजबिन्दवः ।

प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गप्याश्रमं प्रति ॥ 48 ॥

तान्दृष्ट्वा पतितांस्तस्य मुनिश्शोणितविप्रुषः ।

क्रुद्धस्तत्र महाभागश्चिन्तयामास कोन्वयम् ॥ 49 ॥

येन अहं सहसा स्पृष्टः शोणितेन दुरात्मना ।

कोऽयं दुरात्मा दुर् बुद्धिः अकृतात्मा च बालिशः ॥ 50 ॥

इत्युक्त्वाऽथ विनिष्क्रम्य ददर्श मुनिसत्तमः ।

महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि ॥ 51 ॥

स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत् ।

उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति ॥ 52 ॥

इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत् ।

वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः ॥ 53 ॥

सम्भग्नाः पादपाश्चैमेक्षिपतेहासुरीं तनुम् ।

समन्तादाद्योजनं पूर्णमाश्रमं मामकं यदि ॥ 54 ॥

आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति ।

ये चापि सचिवाः स्तस्य संश्रिता मामकं वनम् ॥ 55 ॥

न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम् ।

यदि तेऽपी ह तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम् ॥ 56 ॥

वनेऽस्मिन्मामके नित्यं पुत्रवत्परिरक्षिते ।

पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च ॥ 57 ॥

दिवसश्चास्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम् ।

बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति ॥ 58 ॥

ततस्ते वानराश्श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम् ।

निश्चक्रमुर्वनात्तस्मात्तान्दृष्ट्वा वालिरब्रवीत् ॥ 59 ॥

किं भवन्तस्समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः ।

मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम् ॥ 60 ॥

ततस्ते कारणं सर्वं तदा शापं च वालिनः ।

शशंसुर्वानरास्सर्वे वालिने हेममालिने ॥ 61 ॥

एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम् ।

स महर्षिन्तदाऽसाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥ 62 ॥

महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं तदा ।

शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः ॥ 63 ॥

ततश्शापभयाद्भीत ऋश्यमूकं महागिरिम् ।

प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥ 64 ॥

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाऽहमिदं राम महावनम् ।

विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥ 65 ॥

एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेस्सम्प्रकाशते ।

वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटोपमो महान् ॥ 66 ॥

इमे च विपुलास्सालास्सप्त शाखावलम्बिनः ।

यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा ॥ 67 ॥

एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकीर्तितम् ।

कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥ 68 ॥

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसन् लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।

कस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम् ॥ 69 ॥

तमुवाचाथ सुग्रीवस्सप्त सालानिमान्पुरा ।

एवमेकैकशो वाली विव्याथाथ स चासकृत् ॥ 70 ॥

रामोऽपिदारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम् ।

वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ 71 ॥

हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण ।

उद्यम्याथ प्रक्षिपेच्चेत्तरसा द्वे धनुश्शते ॥ 72 ॥

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम् ।

ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत् ॥ 73 ॥

शूरश्च शूरघाती च प्रख्यातबलपौरुषः ।

बलवान्वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः ॥ 74 ॥

दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि ।

यानि सञ्चिन्त्य भीतोऽहमृश्यमूकं समाश्रितः ॥ 75 ॥

तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम् ।

विचिन्तयन्न मुञ्चामि ऋश्यमूकमहन्विमम् ॥ 76 ॥

उद्विग्नश्शङ्कितश्चापि विचरामि महावने ।

अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः ॥ 77 ॥

उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल ।

त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः ॥ 78 ॥

किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः ।

अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव ॥ 79 ॥

न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये ।

कर्मभिस्तस्य भीमैस्तु कातर्यं जनितं मम ॥ 80 ॥

कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः ।

सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ 81 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः ।

स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रभुः ॥ 82 ॥

यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर ।

प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते ॥ 83 ॥

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वं लक्ष्मणपूर्वजः ।

राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया ॥ 84 ॥

तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम् ।

असुरस्य तनुं शुष्कं पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान् ॥ 85 ॥

क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत् ।

लक्ष्मणस्याग्रतो राममिदं वचनमर्थवत् ॥ 86 ॥

आर्द्रस्समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे ॥ 87 ॥

लघुस्सम्प्रति निर्मांस स्तृणभूतश्च राघव ।

परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा ॥ 88 ॥

क्षिप्तमेवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन ।

नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाऽधिकम् ।

आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत्सुमहद्राघवान्तरम् ॥ 89 ॥

स एव संशयस्तात तव तस्य च यद्बले ॥ 90 ॥

सालमेकं तु निर्भिद्या भवेद्व्यक्तिर्बलाबले ।

कृत्वेदं कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्त मिवाततम् ॥ 91 ॥

आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम् ।

इमं हि सालं सहित स्त्वया शरो न संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति ।

अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवं कुरुष्व राजात्मज शापितो मया ॥ 92 ॥

यथा हि तेजस्सु वरस्सदा रवि र्यथा हि शैलो हिमवान्महाद्रिषु ।

यथा चतुष्पात्सु च केसरी वर स्तथा नरणामसि विक्रमे वरः ॥ 93 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकादशस्सर्गः ॥