ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ത്രിംശസ്സര്ഗഃ ।
ഗുഹം പ്രവിഷ്ടേ സുഗ്രീവേ വിമുക്തേ ഗഗനേ ഘനൈഃ ।
വര്ഷരാത്രോഷിതോ രാമഃ കാമശോകാഭിപീഡിതഃ ॥ 1 ॥
പാണ്ഡുരം ഗഗനം ദൃഷ്ട്വാ വിമലം ചന്ദ്രമണ്ഡലമ് ।
ശാരദീം രജനീം ചൈവ ദൃഷ്ട്വാ ജ്യോത്സ്നാനുലേപനാമ് ॥ 2 ॥
കാമവൃത്തം ച സുഗ്രീവം നഷ്ടാം ച ജനകാത്മജാമ് ।
ബുദ്ധ്വാ കാലമതീതം ച മുമോഹ പരമാതുരഃ ॥ 3 ॥
സ തു സഞ്ജ്ഞാമുപാഗമ്യ മുഹൂര്താന്മതിമാന്പുനഃ ।
മനസ്സ്ഥാമപി വൈദേഹീം ചിന്തയാമാസ രാഘവഃ ॥ 4 ॥
ആസീനഃ പര്വതസ്യാഗ്രേ ഹേമധാതുവിഭൂഷിതേ ।
ശാരദം ഗഗനം ദൃഷ്ട്വാ ജഗാമ മനസാ പ്രിയാമ് ॥ 5 ॥
ദൃഷ്ട്വാ ച വിമലം വ്യോമ ഗതവിദ്യുദ്വലാഹകമ് ।
സാരസാരാവസങ്ഘുഷ്ഠം വിലലാപാര്തയാ ഗിരാ ॥ 6 ॥
സാരസാരാവസന്നാദൈസ്സാരസാരവനാദിനീ ।
യാഽഽശ്രമേ രമതേ ബാലാ സാഽദ്യ മേ രമതേ കഥമ് ॥ 7 ॥
പുഷ്പിതാംശ്ചാസനാന് ദൃഷ്ട്വാ കാഞ്ചനാനിവ നിര്മലാന് ।
കഥം സാ രമതേ ബാലാ പശ്യന്തീ മാമപശ്യതീ ॥ 8 ॥
യാ പുരാ കലഹംസാനാം സ്വരേണ കലഭാഷിണീ ।
ബുധ്യതേ ചാരുസര്വാങ്ഗീ സാഽദ്യ മേ ബുദ്ധ്യതേ കഥമ് ॥ 9 ॥
നിസ്വനം ചക്രവാകാനാം നിശമ്യ നഹചാരിണാമ് ।
പുണ്ഡരീകവിശാലാക്ഷീ കഥമേഷാ ഭവിഷ്യതി ॥ 10 ॥
സരാംസി സരിതോ വാപീഃ കാനനാനി വനാനി ച ।
താം വിനാ മൃഗശാബാക്ഷീം ചരന്നാദ്യ സുഖം ലഭേ ॥ 11 ॥
അപി താം മദ്വിയോഗാച്ഛ സൌകുമാര്യാച്ച ഭാമിനീമ് ।
സുദൂരം പീഡയേത്കാമശ്ശരദ്ഗുണനിരന്തരഃ ॥ 12 ॥
ഏവമാദി നരശ്രേഷ്ഠോ വിലലാപ നൃപാത്മജഃ ।
വിഹങ്ഗ ഇവ സാരങ്ഗസ്സലിലം ത്രിദശേശ്വരാത് ॥ 13 ॥
തതശ്ചഞ്ചൂര്യ രമ്യേഷു ഫലാര്ഥീ ഗിരിസാനുഷു ।
ദദര്ശ പര്യുപാവൃത്തോ ലക്ഷ്മീവാന്ലക്ഷ്മണോഽഗ്രജമ് ॥ 14 ॥
തം ചിന്തയാ ദുസ്സഹയാ പരീതം വിസഞ്ജ്ഞമേകം വിജനേ മനസ്വീ ।
ഭ്രാതുര്വിഷാദാത്പരിതാപദീനഃ സമീക്ഷ്യ സൌമിത്രിരുവാച രാമമ് ॥ 15 ॥
കിമാര്യ കാമസ്യ വശങ്ഗതേന കിമാത്മപൌരുഷ്യപരാഭവേന ।
അയം സദാ സംഹ്രിയതേ സമാധിഃ കിമത്ര യോഗേന നിവര്തിതേന ॥ 16 ॥
ക്രിയാഭിയോഗം മനസഃ പ്രസാദം സമാധിയോഗാനുഗതം ച കാലമ് ।
സഹായസാമര്ഥ്യമദീനസത്ത്വഃ സ്വകര്മ ഹേതും ച കുരുഷ്വ ഹേതുമ് ॥ 17 ॥
ന ജാനകീ മാനവ വംശനാഥ ത്വയാ സനാഥാ സുലഭാ പരേണ ।
ന ചാഗ്നിചൂഡാം ജ്വലിതാമുപേത്യ ന ദഹ്യതേ വീര വരാര്ഹ കച്ഛിത് ॥ 18 ॥
സലക്ഷണം ലക്ഷ്മണമപ്രധൃഷ്യം സ്വഭാവജം വാക്യമുവാച രാമഃ ।
ഹിതം ച പഥ്യം ച നയപ്രസക്തം സസാമ ധര്മാര്ഥസമാഹിതം ച ॥ 19 ॥
നിസ്സംശയം കാര്യമവേക്ഷിതവ്യം ക്രിയാവിശേഷോഽഹ്യനുവര്തിതവ്യഃ ।
നനു പ്രവൃത്തസ്യ ദുരാസദസ്യ കുമാര കാര്യസ്യ ഫലം ച ചിന്ത്യമ് ॥ 20 ॥
അഥ പദ്മപലാശാക്ഷീം മൈഥിലീമനുചിന്തയന് ।
ഉവാച ലക്ഷ്മണം രാമോ മുഖേന പരിശുഷ്യതാ ॥ 21 ॥
തര്പയിത്വാ സഹസ്രാക്ഷസ്സലിലേന വസുന്ധരാമ് ।
നിര്വര്തയിത്വാ സസ്യാനി കൃതകര്മാ വ്യവസ്ഥിതഃ ॥ 22 ॥
സ്നിഗ്ധഗമ്ഭീരനിര്ഘോഷാശ്ശൈലദ്രുമപുരോഗമാഃ ।
വിസൃജ്യ സലിലം മേഘാഃ പരിശ്രാന്താ നൃപാത്മജ ॥ 23 ॥
നീലോത്പലദലശ്യാമാശ്ശ്യാമീകൃത്വാ ദിശോ ദശ ।
വിമദാ ഇവ മാതങ്ഗാശ്ശാന്തവേഗാഃ പയോധരാഃ ॥ 24 ॥
ജലഗര്ഭാ മഹാമേഘാ കുടജാര്ജുനഗന്ധിനഃ ।
ചരിത്വാ വിരതാസ്സൌമ്യ വൃഷ്ടിവാതാസ്സമുദ്യതാഃ ॥ 25 ॥
ഘനാനാം വാരണാനാം ച മയൂരാണാം ച ലക്ഷ്മണ ।
നാദഃ പ്രസ്രവണാനാം ച പ്രശാന്തസ്സഹസാഽനഘ ॥ 26 ॥
അഭിവൃഷ്ടാ മഹാമേഘൈര്നിര്മലാശ്ചിത്രസാനവഃ ।
അനുലിപ്താ ഇവാഽഭാന്തി ഗിരയശ്ചിത്രദീപ്തിഭിഃ ॥ 27 ॥
ശാഖാസു സപ്തച്ഛദപാദപാനാം പ്രഭാസു താരാര്കനിശാകരാണാമ് ।
ലീലാസു ചൈവോത്തമ വാരണാനാം ശ്രിയം വിഭജ്യാദ്യ ശരത്പ്രവൃത്താ ॥ 28 ॥
സമ്പ്രത്യനേകാശ്രയ ചിത്രശോഭാ ലക്ഷ്മീശ്ശരത്കാലഗുണോപനീതാ ।
സൂര്യാഗ്രഹസ്തപ്രതിബോധിതേഷു പദ്മാകരേഷ്വഭ്യധികം വിഭാതി ॥ 29 ॥
സപ്തച്ഛദാനാം കുസുമോപഗന്ധീ ഷട്പാദബൃന്ദൈരനുഗീയമാനഃ ।
മത്തദ്വിപാനാം പവനോഽനുസാരീ ദര്പം വിനേഷ്യന്നധികം കരോതി ॥ 30 ॥
അഭ്യാഗതൈശ്ചാരുവിശാലപക്ഷൈ സ്സരഃപ്രിയൈഃ പദ്മരജോവകീര്ണൈഃ ।
മഹാനദീനാം പുലിനോപയാതൈഃ ക്രീഡന്തി ഹംസാസ്സഹ ചക്രവാകൈഃ ॥ 31 ॥
മദപ്രഗല്ഭേഷു ച വാരണേഷു ഗവാം സമൂഹേഷു ച ദര്പിതേഷു ।
പ്രസന്നതോയാസു ച നിമ്നഗാസു വിഭാതി ലക്ഷ്മീര്ബഹുധാ വിഭക്താ ॥ 32 ॥
നഭസ്സമീക്ഷ്യാമ്ബുധരൈര്വിമുക്തം വിമുക്തബര്ഹാഭരണാ വനേഷു ।
പ്രിയാസ്വസക്താ വിനിവൃത്തശോഭാ ഗതോത്സവാ ധ്യാനപരാ മയൂരാഃ ॥ 33 ॥
മനോജ്ഞഗന്ധൈഃ പ്രിയകൈരനല്പൈഃ പുഷ്പാതിഭാരാവനതാഗ്രശാഖൈഃ ।
സുവര്ണഗൌരൈര്നയനാഭിരാമൈ രുദ്യോതിതാനീവ വനാന്തരാണി ॥ 34 ॥
പ്രിയാന്വിതാനാം നലിനീപ്രിയാണാം വനേ രതാനാം കുസുമോദ്ധതാനാമ് ।
മദോത്കടാനാം മദലാലസാനാം ഗജോത്തമാനാം ഗതയോഽദ്യ മന്ദാഃ ॥ 35 ॥
വ്യഭ്രം നഭശ്ശസ്ത്രവിധൌതവര്ണം കൃശപ്രവാഹാനി നദീജലാനി ।
കഹ്ലാരശീതാഃ പവനാഃ പ്രവാന്തി തമോവിമുക്താശ്ച ദിശഃ പ്രകാശാഃ ॥ 36 ॥
സൂര്യാതപക്രാമണനഷ്ടപങ്കാ ഭൂമിശ്ചിരോദധാടിതസാന്ദ്രരേണുഃ ।
അന്യോന്യവൈരേണസമായുതാനാ മുദ്യോഗകാലോഽദ്യ നരാധിപാനാമ് ॥ 37 ॥
ശരദ്ഗുണാപ്യായിതരൂപശോഭാഃ പ്രഹര്ഷിതാഃ പാംശുസമുത്ക്ഷിതാങ്ഗാഃ ।
മദോത്കടാസ്സമ്പ്രതി യുദ്ധലുബ്ധാ വൃഷാ ഗവാം മധ്യഗതാ നദന്തി ॥ 38 ॥
സമന്മഥം തീവ്രഗതാനുരാഗാഃ കുലാന്വിതാ മന്ദഗതിം കരിണ്യഃ ।
മദാന്വിതം സമ്പരിവാര്യ യാന്തം വനേഷു ഭര്താരമനുപ്രയാന്തി ॥ 39 ॥
ത്യക്ത്വാ വരാണ്യാത്മവിഭൂഷണാനി ബര്ഹാണി തീരോപഗതാ നദീനാമ് ।
നിര്ഭര്ത്സ്യമാനാ ഇവ സാരസൌഘൈഃ പ്രയാന്തി ദീനാ വിമദാ മയൂരാഃ ॥ 40 ॥
വിത്രാസ്യ കാരണ്ഡവചക്രവാകാ ന്മഹാരവൈര്ഭിന്നകടാ ഗജേന്ദ്രാഃ ।
സരസ്സു ബദ്ധാമ്ബുജഭൂഷണേഷു വിക്ഷോഭ്യ വിക്ഷോഭ്യ ജലം പിബന്തി ॥ 41 ॥
വ്യപേതപങ്കാസു സവാലുകാസു പ്രസന്നതോയാസു സഗോകുലാസു ।
സസാരസാരാവനിനാദിതാസു നദീഷു ഹൃഷ്ടാ നിപതന്തി ഹംസാഃ ॥ 42 ॥
നദീഘനപ്രസ്രവണോദകാനാ മതിപ്രവൃദ്ധാനിലബര്ഹിണാനാമ് ।
പ്ലവങ്ഗമാനാം ച ഗതോത്സവാനാം ദ്രുതം രവാസ്സമ്പ്രതി സമ്പ്രണഷ്ടാഃ ॥ 43 ॥
അനേകവര്ണാസ്സുവിനഷ്ടകായാ നവോദിതേഷ്വമ്ബുധരേഷു നഷ്ടാഃ ।
ക്ഷുധാര്ദിതാ ഘോരവിഷാ ബിലേഭ്യ ശ്ചിരോഷിതാ വിപ്രസരന്തി സര്പാഃ ॥ 44 ॥
ചഞ്ചച്ചന്ദ്രകരസ്പര്ശഹര്ഷോന്മീലിതതാരകാ ।
അഹോ രാഗവതീ സന്ധ്യാ ജഹാതി സ്വയമമ്ബരമ് ॥ 45 ॥
രാത്രിശ്ശശാങ്കോദിതസൌമ്യവക്ത്രാ താരാഗണോന്മീലിതചാരുനേത്രാ ।
ജ്യോത്സ്നാംശുകപ്രാവരണാ വിഭാതി നാരീവ ശുക്ലാംശുകസംവൃതാങ്ഗീ ॥ 46 ॥
വിപക്വശാലിപ്രസവാനി ഭുക്ത്വാ പ്രഹര്ഷിതാ സാരസചാരുപങ്ക്തിഃ ।
നഭസ്സമാക്രാമതി ശീഘ്രവേഗാഃ വാതാവധൂതാ ഗ്രഥിതേവ മാലാ ॥ 47 ॥
സുപ്തൈകഹംസം കുമുദൈരുപേതം മഹാഹ്രദസ്ഥം സലിലം വിഭാതി ।
ഘനൈര്വിമുക്തം നിശി പൂര്ണചന്ദ്രം താരാഗണാകീര്ണമിവാന്തരിക്ഷമ് ॥ 48 ॥
പ്രകീര്ണഹംസാകുലമേഖലാനാം പ്രബുദ്ധപദ്മോത്പലമാലിനീനാമ് ।
വാപ്യുത്തമാനാമധികാഽദ്യ ലക്ഷ്മീ ര്വരാങ്ഗനാനാമിവ ഭൂഷിതാനാമ് ॥ 49 ॥
വേണുസ്വനവ്യഞ്ജിതതൂര്യമിശ്രഃ പ്രത്യൂഷകാലാനിലസമ്പ്രവൃദ്ധഃ ।
സമ്മൂര്ഛിതോ ഗര്ഗരഗോവൃഷാണാ മന്യോന്യമാപൂരയതീവ ശബ്ദഃ ॥ 50 ॥
നവൈര്നദീനാം കുസുമപ്രഭാസൈ ര്വ്യാധൂയമാനൈര്മൃദുമാരുതേന ।
ധൌതാമലക്ഷൌമപടപ്രകാശൈഃ കൂലാനി കാശൈരുപശോഭിതാനി ॥ 51 ॥
വനപ്രചണ്ഡാ മധുപാനശൌണ്ഡാഃ പ്രിയാന്വിതാഷ്ഷട്ചരണാഃ പ്രഹ്രൃഷ്ടാഃ ।
വനേഷു മത്താഃ പവനാനുയാത്രാം കുര്വന്തി പദ്മാസനരേണുഗൌരാഃ ॥ 52 ॥
ജലം പ്രസന്നം കുമുദം പ്രഭാസം ക്രൌഞ്ചസ്വനശ്ശാലിവനം വിപക്വമ് ।
മൃദുശ്ച വായുര്വിമലശ്ച ചന്ദ്ര ശ്ശംസന്തി വര്ഷവ്യപനീതകാലമ് ॥ 53 ॥
മീനോപസന്ദര്ശിതമേഖലാനാം നദീവധൂനാം ഗതയോഽദ്യ മന്ദാഃ ।
കാന്തോപഭുക്താലസഗാമിനീനാം പ്രഭാതകാലേഷ്വിവ കാമിനീനാമ് ॥ 54 ॥
സചക്രവാകാനി സശൈവലാനി കാശൈര്ദുകൂലൈരിവ സംവൃതാനി ।
സപത്രലേഖാനി സരോചനാനി വധൂമുഖാനീവ നദീമുഖാനി ॥ 55 ॥
പ്രഫുല്ലബാണാസനചിത്രിതേഷു പ്രഹൃഷ്ടഷട്പാദനികൂജിതേഷു ।
ഗൃഹീതചാപോദ്യതചണ്ഡദണ്ഡഃ പ്രചണ്ഡചാരോഽദ്യ വനേഷു കാമഃ ॥ 56 ॥
ലോകം സുവൃഷ്ട്യാ പരിതോഷയിത്വാ നദീസ്തടാകാനി ച പൂരയിത്വാ ।
നിഷ്പന്നസസ്യാം വസുധാം ച കൃത്വാ ത്യക്ത്വാ നഭസ്തോയധരാഃ പ്രണഷ്ടാഃ ॥ 57 ॥
ദര്ശയന്തി ശരന്നദ്യഃ പുലിനാനി ശനൈഃ ശനൈഃ ।
നവസങ്ഗമസവ്രീഡാ ജഘനാനീവ യോഷിതഃ ॥ 58 ॥
പ്രസന്നസലിലാസ്സൌമ്യ കുരരീഭിര്വിനാദിതാഃ ।
ചക്രവാകഗണാകീര്ണാ വിഭാന്തി സലിലാശയാഃ ॥ 59 ॥
അസനാസ്സപ്തപര്ണാശ്ച കോവിദാരാശ്ച പുഷ്പിതാഃ ।
ദൃശ്യന്തേ ബന്ധുജീവാശ്ച ശ്യാമാശ്ച ഗിരിസാനുഷു ॥ 60 ॥
ഹംസസാരസചക്രാഹ്വൈഃ കുരരൈശ്ച സമന്തതഃ ।
പുലിനാന്യവകീര്ണാനി നദീനാം പശ്യ ലക്ഷ്മണ ॥ 61 ॥
അന്യോന്യബദ്ധവൈരാണാം ജിഗീഷൂണാം നൃപാത്മജ ।
ഉദ്യോഗസമയസ്സൌമ്യ പാര്ഥിവാനാമുപസ്ഥിതഃ ॥ 62 ॥
ഇയം സാ പ്രഥമാ യാത്രാ പാര്ഥിവാനാം നൃപാത്മജ ന ച പശ്യാമി സുഗ്രീവമുദ്യോഗം വാ തഥാവിധമ് ॥ 63 ॥
ചത്വാരോ വാര്ഷികാ മാസാ ഗതാ വര്ഷശതോപമാഃ ।
മമ ശോകാഭിഭൂതസ്യ സൌമ്യ സീതാമപശ്യതഃ ॥ 64 ॥
ചക്രവാകീവ ഭര്താരം പൃഷ്ഠതോഽനുഗതാ വനമ് ।
വിഷമം ദണ്ഡകാരണ്യമുദ്യാനമിവ യാഽഗതാ ॥ 65 ॥
പ്രിയാവിഹീനേ ദുഃഖാര്തേ ഹൃതരാജ്യേ വിവാസിതേ ।
കൃപാം ന കുരുതേ രാജാ സുഗ്രീവോ മയി ലക്ഷ്മണ ॥ 66 ॥
അനാഥോ ഹൃതരാജ്യോഽയം രാവണേന ച ധര്ഷിതഃ ।
ദീനോ ദൂരഗൃഹഃ കാമീ മാം ചൈവ ശരണം ഗതഃ ॥ 67 ॥
ഇത്യേതൈഃ കാരണൈസ്സൌമ്യ സുഗ്രീവസ്യ ദുരാത്മനഃ ।
അഹം വാനരരാജസ്യ പരിഭൂതഃ പരന്തപ ॥ 68 ॥
സ കാലം പരിസങ്ഖ്യായ സീതായാഃ പരിമാര്ഗണേ ।
കൃതാര്ഥസ്സമയം കൃത്വാ ദുര്മതിര്നാവബുധ്യതേ ॥ 69 ॥
ത്വം ച കിഷ്കിന്ധാം പ്രവിശ്യ ബ്രൂഹി വാനരപുങ്ഗവമ് ।
മൂര്ഖം ഗ്രാമ്യസുഖേ സക്തം സുഗ്രീവം വചനാന്മമ ॥ 70 ॥
അര്ഥിനാമുപപന്നാനാം പൂര്വം ചാപ്യുപകാരിണാമ് ।
ആശാം സംശ്രുത്യ യോ ഹന്തി സ ലോകേ പുരുഷാധമഃ ॥ 71 ॥
ശുഭം വാ യദി വാ പാപം യോ ഹി വാക്യമുദീരിതമ് ।
സത്യേന പ്രതിഗൃഹ്ണാതി സ വീരഃ പുരുഷോത്തമഃ ॥ 72 ॥
കൃതാര്ഥാ ഹ്യകൃതാര്ഥാനാം മിത്രാണാം ന ഭവന്തി യേ ।
താന്മൃതാനപി ക്രവ്യാദാഃ കൃതഘ്നാന്നോപഭുഞ്ജതേ ॥ 73 ॥
നൂനം കാഞ്ചനപൃഷ്ഠസ്യ വികൃഷ്ടസ്യ മയാ രണേ ।
ദ്രഷ്ടുമിച്ഛതി ചാപസ്യ രൂപം വിദ്യുദ്ഗണോപമമ് ॥ 74 ॥
ഘോരം ജ്യാതലനിര്ഘോഷം ക്രുദ്ധസ്യ മമ സംയുഗേ ।
നിര്ഘോഷമിവ വജ്രസ്യ പുനസ്സംശ്രോതുമിച്ഛസി ॥ 75 ॥
കാമമേവങ്ഗതേഽപ്യസ്യ പരിജ്ഞാതേ പരാക്രമേ ।
ത്വത്സഹായസ്യ മേ വീര ന ചിന്താ സ്യാന്നൃപാത്മജ ॥ 76 ॥
യദര്ഥമയമാരമ്ഭഃ കൃതഃ പരപുരഞ്ജയഃ ।
സമയം നാഭിജാനാതി കൃതാര്ഥഃ പ്ലവഗേശ്വരഃ ॥ 77 ॥
വര്ഷാസമയകാലം തു പ്രതിജ്ഞായ ഹരീശ്വരഃ ।
വ്യതീതാംശ്ചതുരോ മാസാന്വിഹരന്നാവബുധ്യതേ ॥ 78 ॥
സാമാത്യപരിഷത്ക്രീഡന്പാനമേവോപസേവതേ ।
ശോകദീനേഷു നാസ്മാസു സുഗ്രീവഃ കുരുതേ ദയാമ് ॥ 79 ॥
ഉച്യതാം ഗച്ഛ സുഗ്രീവസ്ത്വയാ വത്സ മഹാബല ।
മമ രോഷസ്യ യദ്രൂപം ബ്രൂയാശ്ചൈവമിദം വചഃ ॥ 80 ॥
ന ച സങ്കുചിതഃ പന്ഥാ യേന വാലീ ഹതോ ഗതഃ ।
സമയേ തിഷ്ഠ സുഗ്രീവ മാ വാലിപഥമന്വഗാഃ ॥ 81 ॥
ഏക ഏവ രണേ വാലീ ശരേണ നിഹതോ മയാ ।
ത്വാം തു സത്യാദതിക്രാന്തം ഹനിഷ്യാമി സബാന്ധവമ് ॥ 82 ॥
തദേവം വിഹിതേ കാര്യേ യദ്ധിതം പുരുഷര്ഷഭ ।
തത്തദ്ഭ്രൂഹി നരശ്രേഷ്ഠത്വര കാലവ്യതിക്രമഃ ॥ 83 ॥
കുരുഷ്വ സത്യം മയി വാനരേശ്വര പ്രതിശ്രുതം ധര്മമവേക്ഷ്യ ശാശ്വതമ് ।
മാ വാലിനം പ്രേത്യ ഗതോ യമക്ഷയം ത്വമദ്യ പശ്യേര്മമ ചോദിതൈശ്ശരൈഃ ॥ 84 ॥
സ പൂര്വജം തീവ്രവിവൃദ്ധകോപം ലാലപ്യമാനം പ്രസമീക്ഷ്യ ദീനമ് ।
ചകാര തീവ്രാം മതിമുഗ്രതേജാ ഹരീശ്വരേ മാനവവംശനാഥഃ ॥ 85 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡേ ത്രിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha triṃśassargaḥ |
guhaṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |
varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ || 1 ||
pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam |
śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām || 2 ||
kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām |
buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ || 3 ||
sa tu sañjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ |
manassthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ || 4 ||
āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite |
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām || 5 ||
dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudvalāhakam |
sārasārāvasaṅghuṣṭhaṃ vilalāpārtayā girā || 6 ||
sārasārāvasannādaissārasāravanādinī |
yā''śrame ramate bālā sā'dya me ramate katham || 7 ||
puṣpitāṃścāsanān dṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān |
kathaṃ sā ramate bālā paśyantī māmapaśyatī || 8 ||
yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī |
budhyate cārusarvāṅgī sā'dya me buddhyate katham || 9 ||
nisvanaṃ cakravākānāṃ niśamya nahacāriṇām |
puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati || 10 ||
sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |
tāṃ vinā mṛgaśābākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe || 11 ||
api tāṃ madviyogāccha saukumāryācca bhāminīm |
sudūraṃ pīḍayetkāmaśśaradguṇanirantaraḥ || 12 ||
evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |
vihaṅga iva sāraṅgassalilaṃ tridaśeśvarāt || 13 ||
tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu |
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvānlakṣmaṇo'grajam || 14 ||
taṃ cintayā dussahayā parītaṃ visañjñamekaṃ vijane manasvī |
bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam || 15 ||
kimārya kāmasya vaśaṅgatena kimātmapauruṣyaparābhavena |
ayaṃ sadā saṃhriyate samādhiḥ kimatra yogena nivartitena || 16 ||
kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam |
sahāyasāmarthyamadīnasattvaḥ svakarma hetuṃ ca kuruṣva hetum || 17 ||
na jānakī mānava vaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa |
na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya na dahyate vīra varārha kacchit || 18 ||
salakṣaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ |
hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāma dharmārthasamāhitaṃ ca || 19 ||
nissaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo'hyanuvartitavyaḥ |
nanu pravṛttasya durāsadasya kumāra kāryasya phalaṃ ca cintyam || 20 ||
atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 21 ||
tarpayitvā sahasrākṣassalilena vasundharām |
nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ || 22 ||
snigdhagambhīranirghoṣāśśailadrumapurogamāḥ |
visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja || 23 ||
nīlotpaladalaśyāmāśśyāmīkṛtvā diśo daśa |
vimadā iva mātaṅgāśśāntavegāḥ payodharāḥ || 24 ||
jalagarbhā mahāmeghā kuṭajārjunagandhinaḥ |
caritvā viratāssaumya vṛṣṭivātāssamudyatāḥ || 25 ||
ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa |
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntassahasā'nagha || 26 ||
abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ |
anuliptā ivā'bhānti girayaścitradīptibhiḥ || 27 ||
śākhāsu saptacchadapādapānāṃ prabhāsu tārārkaniśākarāṇām |
līlāsu caivottama vāraṇānāṃ śriyaṃ vibhajyādya śaratpravṛttā || 28 ||
sampratyanekāśraya citraśobhā lakṣmīśśaratkālaguṇopanītā |
sūryāgrahastapratibodhiteṣu padmākareṣvabhyadhikaṃ vibhāti || 29 ||
saptacchadānāṃ kusumopagandhī ṣaṭpādabṛndairanugīyamānaḥ |
mattadvipānāṃ pavano'nusārī darpaṃ vineṣyannadhikaṃ karoti || 30 ||
abhyāgataiścāruviśālapakṣai ssaraḥpriyaiḥ padmarajovakīrṇaiḥ |
mahānadīnāṃ pulinopayātaiḥ krīḍanti haṃsāssaha cakravākaiḥ || 31 ||
madapragalbheṣu ca vāraṇeṣu gavāṃ samūheṣu ca darpiteṣu |
prasannatoyāsu ca nimnagāsu vibhāti lakṣmīrbahudhā vibhaktā || 32 ||
nabhassamīkṣyāmbudharairvimuktaṃ vimuktabarhābharaṇā vaneṣu |
priyāsvasaktā vinivṛttaśobhā gatotsavā dhyānaparā mayūrāḥ || 33 ||
manojñagandhaiḥ priyakairanalpaiḥ puṣpātibhārāvanatāgraśākhaiḥ |
suvarṇagaurairnayanābhirāmai rudyotitānīva vanāntarāṇi || 34 ||
priyānvitānāṃ nalinīpriyāṇāṃ vane ratānāṃ kusumoddhatānām |
madotkaṭānāṃ madalālasānāṃ gajottamānāṃ gatayo'dya mandāḥ || 35 ||
vyabhraṃ nabhaśśastravidhautavarṇaṃ kṛśapravāhāni nadījalāni |
kahlāraśītāḥ pavanāḥ pravānti tamovimuktāśca diśaḥ prakāśāḥ || 36 ||
sūryātapakrāmaṇanaṣṭapaṅkā bhūmiścirodadhāṭitasāndrareṇuḥ |
anyonyavaireṇasamāyutānā mudyogakālo'dya narādhipānām || 37 ||
śaradguṇāpyāyitarūpaśobhāḥ praharṣitāḥ pāṃśusamutkṣitāṅgāḥ |
madotkaṭāssamprati yuddhalubdhā vṛṣā gavāṃ madhyagatā nadanti || 38 ||
samanmathaṃ tīvragatānurāgāḥ kulānvitā mandagatiṃ kariṇyaḥ |
madānvitaṃ samparivārya yāntaṃ vaneṣu bhartāramanuprayānti || 39 ||
tyaktvā varāṇyātmavibhūṣaṇāni barhāṇi tīropagatā nadīnām |
nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ prayānti dīnā vimadā mayūrāḥ || 40 ||
vitrāsya kāraṇḍavacakravākā nmahāravairbhinnakaṭā gajendrāḥ |
sarassu baddhāmbujabhūṣaṇeṣu vikṣobhya vikṣobhya jalaṃ pibanti || 41 ||
vyapetapaṅkāsu savālukāsu prasannatoyāsu sagokulāsu |
sasārasārāvanināditāsu nadīṣu hṛṣṭā nipatanti haṃsāḥ || 42 ||
nadīghanaprasravaṇodakānā matipravṛddhānilabarhiṇānām |
plavaṅgamānāṃ ca gatotsavānāṃ drutaṃ ravāssamprati sampraṇaṣṭāḥ || 43 ||
anekavarṇāssuvinaṣṭakāyā navoditeṣvambudhareṣu naṣṭāḥ |
kṣudhārditā ghoraviṣā bilebhya ściroṣitā viprasaranti sarpāḥ || 44 ||
cañcaccandrakarasparśaharṣonmīlitatārakā |
aho rāgavatī sandhyā jahāti svayamambaram || 45 ||
rātriśśaśāṅkoditasaumyavaktrā tārāgaṇonmīlitacārunetrā |
jyotsnāṃśukaprāvaraṇā vibhāti nārīva śuklāṃśukasaṃvṛtāṅgī || 46 ||
vipakvaśāliprasavāni bhuktvā praharṣitā sārasacārupaṅktiḥ |
nabhassamākrāmati śīghravegāḥ vātāvadhūtā grathiteva mālā || 47 ||
suptaikahaṃsaṃ kumudairupetaṃ mahāhradasthaṃ salilaṃ vibhāti |
ghanairvimuktaṃ niśi pūrṇacandraṃ tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam || 48 ||
prakīrṇahaṃsākulamekhalānāṃ prabuddhapadmotpalamālinīnām |
vāpyuttamānāmadhikā'dya lakṣmī rvarāṅganānāmiva bhūṣitānām || 49 ||
veṇusvanavyañjitatūryamiśraḥ pratyūṣakālānilasampravṛddhaḥ |
sammūrchito gargaragovṛṣāṇā manyonyamāpūrayatīva śabdaḥ || 50 ||
navairnadīnāṃ kusumaprabhāsai rvyādhūyamānairmṛdumārutena |
dhautāmalakṣaumapaṭaprakāśaiḥ kūlāni kāśairupaśobhitāni || 51 ||
vanapracaṇḍā madhupānaśauṇḍāḥ priyānvitāṣṣaṭcaraṇāḥ prahrṛṣṭāḥ |
vaneṣu mattāḥ pavanānuyātrāṃ kurvanti padmāsanareṇugaurāḥ || 52 ||
jalaṃ prasannaṃ kumudaṃ prabhāsaṃ krauñcasvanaśśālivanaṃ vipakvam |
mṛduśca vāyurvimalaśca candra śśaṃsanti varṣavyapanītakālam || 53 ||
mīnopasandarśitamekhalānāṃ nadīvadhūnāṃ gatayo'dya mandāḥ |
kāntopabhuktālasagāminīnāṃ prabhātakāleṣviva kāminīnām || 54 ||
sacakravākāni saśaivalāni kāśairdukūlairiva saṃvṛtāni |
sapatralekhāni sarocanāni vadhūmukhānīva nadīmukhāni || 55 ||
praphullabāṇāsanacitriteṣu prahṛṣṭaṣaṭpādanikūjiteṣu |
gṛhītacāpodyatacaṇḍadaṇḍaḥ pracaṇḍacāro'dya vaneṣu kāmaḥ || 56 ||
lokaṃ suvṛṣṭyā paritoṣayitvā nadīstaṭākāni ca pūrayitvā |
niṣpannasasyāṃ vasudhāṃ ca kṛtvā tyaktvā nabhastoyadharāḥ praṇaṣṭāḥ || 57 ||
darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |
navasaṅgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ || 58 ||
prasannasalilāssaumya kurarībhirvināditāḥ |
cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ || 59 ||
asanāssaptaparṇāśca kovidārāśca puṣpitāḥ |
dṛśyante bandhujīvāśca śyāmāśca girisānuṣu || 60 ||
haṃsasārasacakrāhvaiḥ kuraraiśca samantataḥ |
pulinānyavakīrṇāni nadīnāṃ paśya lakṣmaṇa || 61 ||
anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja |
udyogasamayassaumya pārthivānāmupasthitaḥ || 62 ||
iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ vā tathāvidham || 63 ||
catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ |
mama śokābhibhūtasya saumya sītāmapaśyataḥ || 64 ||
cakravākīva bhartāraṃ pṛṣṭhato'nugatā vanam |
viṣamaṃ daṇḍakāraṇyamudyānamiva yā'gatā || 65 ||
priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite |
kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa || 66 ||
anātho hṛtarājyo'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ |
dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || 67 ||
ityetaiḥ kāraṇaissaumya sugrīvasya durātmanaḥ |
ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ parantapa || 68 ||
sa kālaṃ parisaṅkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |
kṛtārthassamayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyate || 69 ||
tvaṃ ca kiṣkindhāṃ praviśya brūhi vānarapuṅgavam |
mūrkhaṃ grāmyasukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama || 70 ||
arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām |
āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ || 71 ||
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam |
satyena pratigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 72 ||
kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 73 ||
nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |
draṣṭumicchati cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam || 74 ||
ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge |
nirghoṣamiva vajrasya punassaṃśrotumicchasi || 75 ||
kāmamevaṅgate'pyasya parijñāte parākrame |
tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja || 76 ||
yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapurañjayaḥ |
samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ || 77 ||
varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ |
vyatītāṃścaturo māsānviharannāvabudhyate || 78 ||
sāmātyapariṣatkrīḍanpānamevopasevate |
śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām || 79 ||
ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vatsa mahābala |
mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścaivamidaṃ vacaḥ || 80 ||
na ca saṅkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |
samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ || 81 ||
eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |
tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam || 82 ||
tadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha |
tattadbhrūhi naraśreṣṭhatvara kālavyatikramaḥ || 83 ||
kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam |
mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvamadya paśyermama coditaiśśaraiḥ || 84 ||
sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam |
cakāra tīvrāṃ matimugratejā harīśvare mānavavaṃśanāthaḥ || 85 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ त्रिंशस्सर्गः ।
गुहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।
वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥ 1 ॥
पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् ।
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥ 2 ॥
कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् ।
बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥ 3 ॥
स तु सञ्ज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्पुनः ।
मनस्स्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥ 4 ॥
आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते ।
शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥ 5 ॥
दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम् ।
सारसारावसङ्घुष्ठं विललापार्तया गिरा ॥ 6 ॥
सारसारावसन्नादैस्सारसारवनादिनी ।
याऽऽश्रमे रमते बाला साऽद्य मे रमते कथम् ॥ 7 ॥
पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् ।
कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥ 8 ॥
या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी ।
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साऽद्य मे बुद्ध्यते कथम् ॥ 9 ॥
निस्वनं चक्रवाकानां निशम्य नहचारिणाम् ।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥ 10 ॥
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।
तां विना मृगशाबाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥ 11 ॥
अपि तां मद्वियोगाच्छ सौकुमार्याच्च भामिनीम् ।
सुदूरं पीडयेत्कामश्शरद्गुणनिरन्तरः ॥ 12 ॥
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।
विहङ्ग इव सारङ्गस्सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥ 13 ॥
ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु ।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान्लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥ 14 ॥
तं चिन्तया दुस्सहया परीतं विसञ्ज्ञमेकं विजने मनस्वी ।
भ्रातुर्विषादात्परितापदीनः समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम् ॥ 15 ॥
किमार्य कामस्य वशङ्गतेन किमात्मपौरुष्यपराभवेन ।
अयं सदा संह्रियते समाधिः किमत्र योगेन निवर्तितेन ॥ 16 ॥
क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं समाधियोगानुगतं च कालम् ।
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः स्वकर्म हेतुं च कुरुष्व हेतुम् ॥ 17 ॥
न जानकी मानव वंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण ।
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य न दह्यते वीर वरार्ह कच्छित् ॥ 18 ॥
सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः ।
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं ससाम धर्मार्थसमाहितं च ॥ 19 ॥
निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं क्रियाविशेषोऽह्यनुवर्तितव्यः ।
ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य कुमार कार्यस्य फलं च चिन्त्यम् ॥ 20 ॥
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् ।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ 21 ॥
तर्पयित्वा सहस्राक्षस्सलिलेन वसुन्धराम् ।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥ 22 ॥
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाश्शैलद्रुमपुरोगमाः ।
विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज ॥ 23 ॥
नीलोत्पलदलश्यामाश्श्यामीकृत्वा दिशो दश ।
विमदा इव मातङ्गाश्शान्तवेगाः पयोधराः ॥ 24 ॥
जलगर्भा महामेघा कुटजार्जुनगन्धिनः ।
चरित्वा विरतास्सौम्य वृष्टिवातास्समुद्यताः ॥ 25 ॥
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण ।
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तस्सहसाऽनघ ॥ 26 ॥
अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः ।
अनुलिप्ता इवाऽभान्ति गिरयश्चित्रदीप्तिभिः ॥ 27 ॥
शाखासु सप्तच्छदपादपानां प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम् ।
लीलासु चैवोत्तम वारणानां श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता ॥ 28 ॥
सम्प्रत्यनेकाश्रय चित्रशोभा लक्ष्मीश्शरत्कालगुणोपनीता ।
सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति ॥ 29 ॥
सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी षट्पादबृन्दैरनुगीयमानः ।
मत्तद्विपानां पवनोऽनुसारी दर्पं विनेष्यन्नधिकं करोति ॥ 30 ॥
अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षै स्सरःप्रियैः पद्मरजोवकीर्णैः ।
महानदीनां पुलिनोपयातैः क्रीडन्ति हंसास्सह चक्रवाकैः ॥ 31 ॥
मदप्रगल्भेषु च वारणेषु गवां समूहेषु च दर्पितेषु ।
प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता ॥ 32 ॥
नभस्समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु ।
प्रियास्वसक्ता विनिवृत्तशोभा गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः ॥ 33 ॥
मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः ।
सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै रुद्योतितानीव वनान्तराणि ॥ 34 ॥
प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने रतानां कुसुमोद्धतानाम् ।
मदोत्कटानां मदलालसानां गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः ॥ 35 ॥
व्यभ्रं नभश्शस्त्रविधौतवर्णं कृशप्रवाहानि नदीजलानि ।
कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति तमोविमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः ॥ 36 ॥
सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का भूमिश्चिरोदधाटितसान्द्ररेणुः ।
अन्योन्यवैरेणसमायुताना मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम् ॥ 37 ॥
शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः प्रहर्षिताः पांशुसमुत्क्षिताङ्गाः ।
मदोत्कटास्सम्प्रति युद्धलुब्धा वृषा गवां मध्यगता नदन्ति ॥ 38 ॥
समन्मथं तीव्रगतानुरागाः कुलान्विता मन्दगतिं करिण्यः ।
मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं वनेषु भर्तारमनुप्रयान्ति ॥ 39 ॥
त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषणानि बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम् ।
निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः प्रयान्ति दीना विमदा मयूराः ॥ 40 ॥
वित्रास्य कारण्डवचक्रवाका न्महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः ।
सरस्सु बद्धाम्बुजभूषणेषु विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति ॥ 41 ॥
व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु ।
ससारसारावनिनादितासु नदीषु हृष्टा निपतन्ति हंसाः ॥ 42 ॥
नदीघनप्रस्रवणोदकाना मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम् ।
प्लवङ्गमानां च गतोत्सवानां द्रुतं रवास्सम्प्रति सम्प्रणष्टाः ॥ 43 ॥
अनेकवर्णास्सुविनष्टकाया नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः ।
क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥ 44 ॥
चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका ।
अहो रागवती सन्ध्या जहाति स्वयमम्बरम् ॥ 45 ॥
रात्रिश्शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा ।
ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी ॥ 46 ॥
विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः ।
नभस्समाक्रामति शीघ्रवेगाः वातावधूता ग्रथितेव माला ॥ 47 ॥
सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं महाह्रदस्थं सलिलं विभाति ।
घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम् ॥ 48 ॥
प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम् ।
वाप्युत्तमानामधिकाऽद्य लक्ष्मी र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम् ॥ 49 ॥
वेणुस्वनव्यञ्जिततूर्यमिश्रः प्रत्यूषकालानिलसम्प्रवृद्धः ।
सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः ॥ 50 ॥
नवैर्नदीनां कुसुमप्रभासै र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन ।
धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः कूलानि काशैरुपशोभितानि ॥ 51 ॥
वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः प्रियान्विताष्षट्चरणाः प्रह्रृष्टाः ।
वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः ॥ 52 ॥
जलं प्रसन्नं कुमुदं प्रभासं क्रौञ्चस्वनश्शालिवनं विपक्वम् ।
मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्र श्शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम् ॥ 53 ॥
मीनोपसन्दर्शितमेखलानां नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः ।
कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम् ॥ 54 ॥
सचक्रवाकानि सशैवलानि काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि ।
सपत्रलेखानि सरोचनानि वधूमुखानीव नदीमुखानि ॥ 55 ॥
प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु ।
गृहीतचापोद्यतचण्डदण्डः प्रचण्डचारोऽद्य वनेषु कामः ॥ 56 ॥
लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा ।
निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः ॥ 57 ॥
दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ।
नवसङ्गमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥ 58 ॥
प्रसन्नसलिलास्सौम्य कुररीभिर्विनादिताः ।
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥ 59 ॥
असनास्सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः ।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु ॥ 60 ॥
हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः ।
पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण ॥ 61 ॥
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज ।
उद्योगसमयस्सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥ 62 ॥
इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम् ॥ 63 ॥
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः ।
मम शोकाभिभूतस्य सौम्य सीतामपश्यतः ॥ 64 ॥
चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम् ।
विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव याऽगता ॥ 65 ॥
प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते ।
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ 66 ॥
अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः ।
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥ 67 ॥
इत्येतैः कारणैस्सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।
अहं वानरराजस्य परिभूतः परन्तप ॥ 68 ॥
स कालं परिसङ्ख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।
कृतार्थस्समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते ॥ 69 ॥
त्वं च किष्किन्धां प्रविश्य ब्रूहि वानरपुङ्गवम् ।
मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥ 70 ॥
अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम् ।
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ 71 ॥
शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम् ।
सत्येन प्रतिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ 72 ॥
कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ 73 ॥
नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।
द्रष्टुमिच्छति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥ 74 ॥
घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे ।
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनस्संश्रोतुमिच्छसि ॥ 75 ॥
काममेवङ्गतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥ 76 ॥
यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरञ्जयः ।
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ 77 ॥
वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ।
व्यतीतांश्चतुरो मासान्विहरन्नावबुध्यते ॥ 78 ॥
सामात्यपरिषत्क्रीडन्पानमेवोपसेवते ।
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ 79 ॥
उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स महाबल ।
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैवमिदं वचः ॥ 80 ॥
न च सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥ 81 ॥
एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ।
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥ 82 ॥
तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ ।
तत्तद्भ्रूहि नरश्रेष्ठत्वर कालव्यतिक्रमः ॥ 83 ॥
कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वर प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम् ।
मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयं त्वमद्य पश्येर्मम चोदितैश्शरैः ॥ 84 ॥
स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् ।
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा हरीश्वरे मानववंशनाथः ॥ 85 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha triṃśassargaḥ |
guhaṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |
varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ || 1 ||
pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam |
śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām || 2 ||
kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām |
buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ || 3 ||
sa tu sañjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ |
manassthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ || 4 ||
āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite |
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām || 5 ||
dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudvalāhakam |
sārasārāvasaṅghuṣṭhaṃ vilalāpārtayā girā || 6 ||
sārasārāvasannādaissārasāravanādinī |
yā''śrame ramate bālā sā'dya me ramate katham || 7 ||
puṣpitāṃścāsanān dṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān |
kathaṃ sā ramate bālā paśyantī māmapaśyatī || 8 ||
yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī |
budhyate cārusarvāṅgī sā'dya me buddhyate katham || 9 ||
nisvanaṃ cakravākānāṃ niśamya nahacāriṇām |
puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati || 10 ||
sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |
tāṃ vinā mṛgaśābākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe || 11 ||
api tāṃ madviyogāccha saukumāryācca bhāminīm |
sudūraṃ pīḍayetkāmaśśaradguṇanirantaraḥ || 12 ||
evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |
vihaṅga iva sāraṅgassalilaṃ tridaśeśvarāt || 13 ||
tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu |
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvānlakṣmaṇo'grajam || 14 ||
taṃ cintayā dussahayā parītaṃ visañjñamekaṃ vijane manasvī |
bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam || 15 ||
kimārya kāmasya vaśaṅgatena kimātmapauruṣyaparābhavena |
ayaṃ sadā saṃhriyate samādhiḥ kimatra yogena nivartitena || 16 ||
kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam |
sahāyasāmarthyamadīnasattvaḥ svakarma hetuṃ ca kuruṣva hetum || 17 ||
na jānakī mānava vaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa |
na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya na dahyate vīra varārha kacchit || 18 ||
salakṣaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ |
hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāma dharmārthasamāhitaṃ ca || 19 ||
nissaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo'hyanuvartitavyaḥ |
nanu pravṛttasya durāsadasya kumāra kāryasya phalaṃ ca cintyam || 20 ||
atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 21 ||
tarpayitvā sahasrākṣassalilena vasundharām |
nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ || 22 ||
snigdhagambhīranirghoṣāśśailadrumapurogamāḥ |
visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja || 23 ||
nīlotpaladalaśyāmāśśyāmīkṛtvā diśo daśa |
vimadā iva mātaṅgāśśāntavegāḥ payodharāḥ || 24 ||
jalagarbhā mahāmeghā kuṭajārjunagandhinaḥ |
caritvā viratāssaumya vṛṣṭivātāssamudyatāḥ || 25 ||
ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa |
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntassahasā'nagha || 26 ||
abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ |
anuliptā ivā'bhānti girayaścitradīptibhiḥ || 27 ||
śākhāsu saptacchadapādapānāṃ prabhāsu tārārkaniśākarāṇām |
līlāsu caivottama vāraṇānāṃ śriyaṃ vibhajyādya śaratpravṛttā || 28 ||
sampratyanekāśraya citraśobhā lakṣmīśśaratkālaguṇopanītā |
sūryāgrahastapratibodhiteṣu padmākareṣvabhyadhikaṃ vibhāti || 29 ||
saptacchadānāṃ kusumopagandhī ṣaṭpādabṛndairanugīyamānaḥ |
mattadvipānāṃ pavano'nusārī darpaṃ vineṣyannadhikaṃ karoti || 30 ||
abhyāgataiścāruviśālapakṣai ssaraḥpriyaiḥ padmarajovakīrṇaiḥ |
mahānadīnāṃ pulinopayātaiḥ krīḍanti haṃsāssaha cakravākaiḥ || 31 ||
madapragalbheṣu ca vāraṇeṣu gavāṃ samūheṣu ca darpiteṣu |
prasannatoyāsu ca nimnagāsu vibhāti lakṣmīrbahudhā vibhaktā || 32 ||
nabhassamīkṣyāmbudharairvimuktaṃ vimuktabarhābharaṇā vaneṣu |
priyāsvasaktā vinivṛttaśobhā gatotsavā dhyānaparā mayūrāḥ || 33 ||
manojñagandhaiḥ priyakairanalpaiḥ puṣpātibhārāvanatāgraśākhaiḥ |
suvarṇagaurairnayanābhirāmai rudyotitānīva vanāntarāṇi || 34 ||
priyānvitānāṃ nalinīpriyāṇāṃ vane ratānāṃ kusumoddhatānām |
madotkaṭānāṃ madalālasānāṃ gajottamānāṃ gatayo'dya mandāḥ || 35 ||
vyabhraṃ nabhaśśastravidhautavarṇaṃ kṛśapravāhāni nadījalāni |
kahlāraśītāḥ pavanāḥ pravānti tamovimuktāśca diśaḥ prakāśāḥ || 36 ||
sūryātapakrāmaṇanaṣṭapaṅkā bhūmiścirodadhāṭitasāndrareṇuḥ |
anyonyavaireṇasamāyutānā mudyogakālo'dya narādhipānām || 37 ||
śaradguṇāpyāyitarūpaśobhāḥ praharṣitāḥ pāṃśusamutkṣitāṅgāḥ |
madotkaṭāssamprati yuddhalubdhā vṛṣā gavāṃ madhyagatā nadanti || 38 ||
samanmathaṃ tīvragatānurāgāḥ kulānvitā mandagatiṃ kariṇyaḥ |
madānvitaṃ samparivārya yāntaṃ vaneṣu bhartāramanuprayānti || 39 ||
tyaktvā varāṇyātmavibhūṣaṇāni barhāṇi tīropagatā nadīnām |
nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ prayānti dīnā vimadā mayūrāḥ || 40 ||
vitrāsya kāraṇḍavacakravākā nmahāravairbhinnakaṭā gajendrāḥ |
sarassu baddhāmbujabhūṣaṇeṣu vikṣobhya vikṣobhya jalaṃ pibanti || 41 ||
vyapetapaṅkāsu savālukāsu prasannatoyāsu sagokulāsu |
sasārasārāvanināditāsu nadīṣu hṛṣṭā nipatanti haṃsāḥ || 42 ||
nadīghanaprasravaṇodakānā matipravṛddhānilabarhiṇānām |
plavaṅgamānāṃ ca gatotsavānāṃ drutaṃ ravāssamprati sampraṇaṣṭāḥ || 43 ||
anekavarṇāssuvinaṣṭakāyā navoditeṣvambudhareṣu naṣṭāḥ |
kṣudhārditā ghoraviṣā bilebhya ściroṣitā viprasaranti sarpāḥ || 44 ||
cañcaccandrakarasparśaharṣonmīlitatārakā |
aho rāgavatī sandhyā jahāti svayamambaram || 45 ||
rātriśśaśāṅkoditasaumyavaktrā tārāgaṇonmīlitacārunetrā |
jyotsnāṃśukaprāvaraṇā vibhāti nārīva śuklāṃśukasaṃvṛtāṅgī || 46 ||
vipakvaśāliprasavāni bhuktvā praharṣitā sārasacārupaṅktiḥ |
nabhassamākrāmati śīghravegāḥ vātāvadhūtā grathiteva mālā || 47 ||
suptaikahaṃsaṃ kumudairupetaṃ mahāhradasthaṃ salilaṃ vibhāti |
ghanairvimuktaṃ niśi pūrṇacandraṃ tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam || 48 ||
prakīrṇahaṃsākulamekhalānāṃ prabuddhapadmotpalamālinīnām |
vāpyuttamānāmadhikā'dya lakṣmī rvarāṅganānāmiva bhūṣitānām || 49 ||
veṇusvanavyañjitatūryamiśraḥ pratyūṣakālānilasampravṛddhaḥ |
sammūrchito gargaragovṛṣāṇā manyonyamāpūrayatīva śabdaḥ || 50 ||
navairnadīnāṃ kusumaprabhāsai rvyādhūyamānairmṛdumārutena |
dhautāmalakṣaumapaṭaprakāśaiḥ kūlāni kāśairupaśobhitāni || 51 ||
vanapracaṇḍā madhupānaśauṇḍāḥ priyānvitāṣṣaṭcaraṇāḥ prahrṛṣṭāḥ |
vaneṣu mattāḥ pavanānuyātrāṃ kurvanti padmāsanareṇugaurāḥ || 52 ||
jalaṃ prasannaṃ kumudaṃ prabhāsaṃ krauñcasvanaśśālivanaṃ vipakvam |
mṛduśca vāyurvimalaśca candra śśaṃsanti varṣavyapanītakālam || 53 ||
mīnopasandarśitamekhalānāṃ nadīvadhūnāṃ gatayo'dya mandāḥ |
kāntopabhuktālasagāminīnāṃ prabhātakāleṣviva kāminīnām || 54 ||
sacakravākāni saśaivalāni kāśairdukūlairiva saṃvṛtāni |
sapatralekhāni sarocanāni vadhūmukhānīva nadīmukhāni || 55 ||
praphullabāṇāsanacitriteṣu prahṛṣṭaṣaṭpādanikūjiteṣu |
gṛhītacāpodyatacaṇḍadaṇḍaḥ pracaṇḍacāro'dya vaneṣu kāmaḥ || 56 ||
lokaṃ suvṛṣṭyā paritoṣayitvā nadīstaṭākāni ca pūrayitvā |
niṣpannasasyāṃ vasudhāṃ ca kṛtvā tyaktvā nabhastoyadharāḥ praṇaṣṭāḥ || 57 ||
darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |
navasaṅgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ || 58 ||
prasannasalilāssaumya kurarībhirvināditāḥ |
cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ || 59 ||
asanāssaptaparṇāśca kovidārāśca puṣpitāḥ |
dṛśyante bandhujīvāśca śyāmāśca girisānuṣu || 60 ||
haṃsasārasacakrāhvaiḥ kuraraiśca samantataḥ |
pulinānyavakīrṇāni nadīnāṃ paśya lakṣmaṇa || 61 ||
anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja |
udyogasamayassaumya pārthivānāmupasthitaḥ || 62 ||
iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ vā tathāvidham || 63 ||
catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ |
mama śokābhibhūtasya saumya sītāmapaśyataḥ || 64 ||
cakravākīva bhartāraṃ pṛṣṭhato'nugatā vanam |
viṣamaṃ daṇḍakāraṇyamudyānamiva yā'gatā || 65 ||
priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite |
kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa || 66 ||
anātho hṛtarājyo'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ |
dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || 67 ||
ityetaiḥ kāraṇaissaumya sugrīvasya durātmanaḥ |
ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ parantapa || 68 ||
sa kālaṃ parisaṅkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |
kṛtārthassamayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyate || 69 ||
tvaṃ ca kiṣkindhāṃ praviśya brūhi vānarapuṅgavam |
mūrkhaṃ grāmyasukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama || 70 ||
arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām |
āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ || 71 ||
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam |
satyena pratigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 72 ||
kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 73 ||
nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |
draṣṭumicchati cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam || 74 ||
ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge |
nirghoṣamiva vajrasya punassaṃśrotumicchasi || 75 ||
kāmamevaṅgate'pyasya parijñāte parākrame |
tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja || 76 ||
yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapurañjayaḥ |
samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ || 77 ||
varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ |
vyatītāṃścaturo māsānviharannāvabudhyate || 78 ||
sāmātyapariṣatkrīḍanpānamevopasevate |
śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām || 79 ||
ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vatsa mahābala |
mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścaivamidaṃ vacaḥ || 80 ||
na ca saṅkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |
samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ || 81 ||
eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |
tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam || 82 ||
tadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha |
tattadbhrūhi naraśreṣṭhatvara kālavyatikramaḥ || 83 ||
kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam |
mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvamadya paśyermama coditaiśśaraiḥ || 84 ||
sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam |
cakāra tīvrāṃ matimugratejā harīśvare mānavavaṃśanāthaḥ || 85 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.