4.30 Kishkindhakanda - Trimsha Sargah — Sinhala Script

ශ්රීමද්වාල්මීකීය රාමායණේ කිෂ්කින්ධාකාණ්ඩම් .

අථ ත්රිංශස්සර්ගඃ .

ගුහං ප්රවිෂ්ටේ සුග්රීවේ විමුක්තේ ගගනේ ඝනෛඃ .

වර්ෂරාත්රෝෂිතෝ රාමඃ කාමශෝකාභිපීඩිතඃ .. 1 ..

පාණ්ඩුරං ගගනං දෘෂ්ට්වා විමලං චන්ද්රමණ්ඩලම් .

ශාරදීං රජනීං චෛව දෘෂ්ට්වා ජ්යෝත්ස්නානුලේපනාම් .. 2 ..

කාමවෘත්තං ච සුග්රීවං නෂ්ටාං ච ජනකාත්මජාම් .

බුද්ධ්වා කාලමතීතං ච මුමෝහ පරමාතුරඃ .. 3 ..

ස තු සඤ්ජ්ඤාමුපාගම්ය මුහූර්තාන්මතිමාන්පුනඃ .

මනස්ස්ථාමපි වෛදේහීං චින්තයාමාස රාඝවඃ .. 4 ..

ආසීනඃ පර්වතස්යාග්රේ හේමධාතුවිභූෂිතේ .

ශාරදං ගගනං දෘෂ්ට්වා ජගාම මනසා ප්රියාම් .. 5 ..

දෘෂ්ට්වා ච විමලං ව්යෝම ගතවිද්යුද්වලාහකම් .

සාරසාරාවසඞ්ඝුෂ්ඨං විලලාපාර්තයා ගිරා .. 6 ..

සාරසාරාවසන්නාදෛස්සාරසාරවනාදිනී .

යා(අ)(අ)ශ්රමේ රමතේ බාලා සා(අ)ද්ය මේ රමතේ කථම් .. 7 ..

පුෂ්පිතාංශ්චාසනාන් දෘෂ්ට්වා කාඤ්චනානිව නිර්මලාන් .

කථං සා රමතේ බාලා පශ්යන්තී මාමපශ්යතී .. 8 ..

යා පුරා කලහංසානාං ස්වරේණ කලභාෂිණී .

බුධ්යතේ චාරුසර්වාඞ්ගී සා(අ)ද්ය මේ බුද්ධ්යතේ කථම් .. 9 ..

නිස්වනං චක්රවාකානාං නිශම්ය නහචාරිණාම් .

පුණ්ඩරීකවිශාලාක්ෂී කථමේෂා භවිෂ්යති .. 10 ..

සරාංසි සරිතෝ වාපීඃ කානනානි වනානි ච .

තාං විනා මෘගශාබාක්ෂීං චරන්නාද්ය සුඛං ලභේ .. 11 ..

අපි තාං මද්වියෝගාච්ඡ සෞකුමාර්යාච්ච භාමිනීම් .

සුදූරං පීඩයේත්කාමශ්ශරද්ගුණනිරන්තරඃ .. 12 ..

ඒවමාදි නරශ්රේෂ්ඨෝ විලලාප නෘපාත්මජඃ .

විහඞ්ග ඉව සාරඞ්ගස්සලිලං ත්රිදශේශ්වරාත් .. 13 ..

තතශ්චඤ්චූර්ය රම්යේෂු ඵලාර්ථී ගිරිසානුෂු .

දදර්ශ පර්යුපාවෘත්තෝ ලක්ෂ්මීවාන්ලක්ෂ්මණෝ(අ)ග්රජම් .. 14 ..

තං චින්තයා දුස්සහයා පරීතං විසඤ්ජ්ඤමේකං විජනේ මනස්වී .

භ්රාතුර්විෂාදාත්පරිතාපදීනඃ සමීක්ෂ්ය සෞමිත්රිරුවාච රාමම් .. 15 ..

කිමාර්ය කාමස්ය වශඞ්ගතේන කිමාත්මපෞරුෂ්යපරාභවේන .

අයං සදා සංහ්රියතේ සමාධිඃ කිමත්ර යෝගේන නිවර්තිතේන .. 16 ..

ක්රියාභියෝගං මනසඃ ප්රසාදං සමාධියෝගානුගතං ච කාලම් .

සහායසාමර්ථ්යමදීනසත්ත්වඃ ස්වකර්ම හේතුං ච කුරුෂ්ව හේතුම් .. 17 ..

න ජානකී මානව වංශනාථ ත්වයා සනාථා සුලභා පරේණ .

න චාග්නිචූඩාං ජ්වලිතාමුපේත්ය න දහ්යතේ වීර වරාර්හ කච්ඡිත් .. 18 ..

සලක්ෂණං ලක්ෂ්මණමප්රධෘෂ්යං ස්වභාවජං වාක්යමුවාච රාමඃ .

හිතං ච පථ්යං ච නයප්රසක්තං සසාම ධර්මාර්ථසමාහිතං ච .. 19 ..

නිස්සංශයං කාර්යමවේක්ෂිතව්යං ක්රියාවිශේෂෝ(අ)හ්යනුවර්තිතව්යඃ .

නනු ප්රවෘත්තස්ය දුරාසදස්ය කුමාර කාර්යස්ය ඵලං ච චින්ත්යම් .. 20 ..

අථ පද්මපලාශාක්ෂීං මෛථිලීමනුචින්තයන් .

උවාච ලක්ෂ්මණං රාමෝ මුඛේන පරිශුෂ්යතා .. 21 ..

තර්පයිත්වා සහස්රාක්ෂස්සලිලේන වසුන්ධරාම් .

නිර්වර්තයිත්වා සස්යානි කෘතකර්මා ව්යවස්ථිතඃ .. 22 ..

ස්නිග්ධගම්භීරනිර්ඝෝෂාශ්ශෛලද්රුමපුරෝගමාඃ .

විසෘජ්ය සලිලං මේඝාඃ පරිශ්රාන්තා නෘපාත්මජ .. 23 ..

නීලෝත්පලදලශ්යාමාශ්ශ්යාමීකෘත්වා දිශෝ දශ .

විමදා ඉව මාතඞ්ගාශ්ශාන්තවේගාඃ පයෝධරාඃ .. 24 ..

ජලගර්භා මහාමේඝා කුටජාර්ජුනගන්ධිනඃ .

චරිත්වා විරතාස්සෞම්ය වෘෂ්ටිවාතාස්සමුද්යතාඃ .. 25 ..

ඝනානාං වාරණානාං ච මයූරාණාං ච ලක්ෂ්මණ .

නාදඃ ප්රස්රවණානාං ච ප්රශාන්තස්සහසා(අ)නඝ .. 26 ..

අභිවෘෂ්ටා මහාමේඝෛර්නිර්මලාශ්චිත්රසානවඃ .

අනුලිප්තා ඉවා(අ)භාන්ති ගිරයශ්චිත්රදීප්තිභිඃ .. 27 ..

ශාඛාසු සප්තච්ඡදපාදපානාං ප්රභාසු තාරාර්කනිශාකරාණාම් .

ලීලාසු චෛවෝත්තම වාරණානාං ශ්රියං විභජ්යාද්ය ශරත්ප්රවෘත්තා .. 28 ..

සම්ප්රත්යනේකාශ්රය චිත්රශෝභා ලක්ෂ්මීශ්ශරත්කාලගුණෝපනීතා .

සූර්යාග්රහස්තප්රතිබෝධිතේෂු පද්මාකරේෂ්වභ්යධිකං විභාති .. 29 ..

සප්තච්ඡදානාං කුසුමෝපගන්ධී ෂට්පාදබෘන්දෛරනුගීයමානඃ .

මත්තද්විපානාං පවනෝ(අ)නුසාරී දර්පං විනේෂ්යන්නධිකං කරෝති .. 30 ..

අභ්යාගතෛශ්චාරුවිශාලපක්ෂෛ ස්සරඃප්රියෛඃ පද්මරජෝවකීර්ණෛඃ .

මහානදීනාං පුලිනෝපයාතෛඃ ක්රීඩන්ති හංසාස්සහ චක්රවාකෛඃ .. 31 ..

මදප්රගල්භේෂු ච වාරණේෂු ගවාං සමූහේෂු ච දර්පිතේෂු .

ප්රසන්නතෝයාසු ච නිම්නගාසු විභාති ලක්ෂ්මීර්බහුධා විභක්තා .. 32 ..

නභස්සමීක්ෂ්යාම්බුධරෛර්විමුක්තං විමුක්තබර්හාභරණා වනේෂු .

ප්රියාස්වසක්තා විනිවෘත්තශෝභා ගතෝත්සවා ධ්යානපරා මයූරාඃ .. 33 ..

මනෝජ්ඤගන්ධෛඃ ප්රියකෛරනල්පෛඃ පුෂ්පාතිභාරාවනතාග්රශාඛෛඃ .

සුවර්ණගෞරෛර්නයනාභිරාමෛ රුද්යෝතිතානීව වනාන්තරාණි .. 34 ..

ප්රියාන්විතානාං නලිනීප්රියාණාං වනේ රතානාං කුසුමෝද්ධතානාම් .

මදෝත්කටානාං මදලාලසානාං ගජෝත්තමානාං ගතයෝ(අ)ද්ය මන්දාඃ .. 35 ..

ව්යභ්රං නභශ්ශස්ත්රවිධෞතවර්ණං කෘශප්රවාහානි නදීජලානි .

කහ්ලාරශීතාඃ පවනාඃ ප්රවාන්ති තමෝවිමුක්තාශ්ච දිශඃ ප්රකාශාඃ .. 36 ..

සූර්යාතපක්රාමණනෂ්ටපඞ්කා භූමිශ්චිරෝදධාටිතසාන්ද්රරේණුඃ .

අන්යෝන්යවෛරේණසමායුතානා මුද්යෝගකාලෝ(අ)ද්ය නරාධිපානාම් .. 37 ..

ශරද්ගුණාප්යායිතරූපශෝභාඃ ප්රහර්ෂිතාඃ පාංශුසමුත්ක්ෂිතාඞ්ගාඃ .

මදෝත්කටාස්සම්ප්රති යුද්ධලුබ්ධා වෘෂා ගවාං මධ්යගතා නදන්ති .. 38 ..

සමන්මථං තීව්රගතානුරාගාඃ කුලාන්විතා මන්දගතිං කරිණ්යඃ .

මදාන්විතං සම්පරිවාර්ය යාන්තං වනේෂු භර්තාරමනුප්රයාන්ති .. 39 ..

ත්යක්ත්වා වරාණ්යාත්මවිභූෂණානි බර්හාණි තීරෝපගතා නදීනාම් .

නිර්භර්ත්ස්යමානා ඉව සාරසෞඝෛඃ ප්රයාන්ති දීනා විමදා මයූරාඃ .. 40 ..

විත්රාස්ය කාරණ්ඩවචක්රවාකා න්මහාරවෛර්භින්නකටා ගජේන්ද්රාඃ .

සරස්සු බද්ධාම්බුජභූෂණේෂු වික්ෂෝභ්ය වික්ෂෝභ්ය ජලං පිබන්ති .. 41 ..

ව්යපේතපඞ්කාසු සවාලුකාසු ප්රසන්නතෝයාසු සගෝකුලාසු .

සසාරසාරාවනිනාදිතාසු නදීෂු හෘෂ්ටා නිපතන්ති හංසාඃ .. 42 ..

නදීඝනප්රස්රවණෝදකානා මතිප්රවෘද්ධානිලබර්හිණානාම් .

ප්ලවඞ්ගමානාං ච ගතෝත්සවානාං ද්රුතං රවාස්සම්ප්රති සම්ප්රණෂ්ටාඃ .. 43 ..

අනේකවර්ණාස්සුවිනෂ්ටකායා නවෝදිතේෂ්වම්බුධරේෂු නෂ්ටාඃ .

ක්ෂුධාර්දිතා ඝෝරවිෂා බිලේභ්ය ශ්චිරෝෂිතා විප්රසරන්ති සර්පාඃ .. 44 ..

චඤ්චච්චන්ද්රකරස්පර්ශහර්ෂෝන්මීලිතතාරකා .

අහෝ රාගවතී සන්ධ්යා ජහාති ස්වයමම්බරම් .. 45 ..

රාත්රිශ්ශශාඞ්කෝදිතසෞම්යවක්ත්රා තාරාගණෝන්මීලිතචාරුනේත්රා .

ජ්යෝත්ස්නාංශුකප්රාවරණා විභාති නාරීව ශුක්ලාංශුකසංවෘතාඞ්ගී .. 46 ..

විපක්වශාලිප්රසවානි භුක්ත්වා ප්රහර්ෂිතා සාරසචාරුපඞ්ක්තිඃ .

නභස්සමාක්රාමති ශීඝ්රවේගාඃ වාතාවධූතා ග්රථිතේව මාලා .. 47 ..

සුප්තෛකහංසං කුමුදෛරුපේතං මහාහ්රදස්ථං සලිලං විභාති .

ඝනෛර්විමුක්තං නිශි පූර්ණචන්ද්රං තාරාගණාකීර්ණමිවාන්තරික්ෂම් .. 48 ..

ප්රකීර්ණහංසාකුලමේඛලානාං ප්රබුද්ධපද්මෝත්පලමාලිනීනාම් .

වාප්යුත්තමානාමධිකා(අ)ද්ය ලක්ෂ්මී ර්වරාඞ්ගනානාමිව භූෂිතානාම් .. 49 ..

වේණුස්වනව්යඤ්ජිතතූර්යමිශ්රඃ ප්රත්යූෂකාලානිලසම්ප්රවෘද්ධඃ .

සම්මූර්ඡිතෝ ගර්ගරගෝවෘෂාණා මන්යෝන්යමාපූරයතීව ශබ්දඃ .. 50 ..

නවෛර්නදීනාං කුසුමප්රභාසෛ ර්ව්යාධූයමානෛර්මෘදුමාරුතේන .

ධෞතාමලක්ෂෞමපටප්රකාශෛඃ කූලානි කාශෛරුපශෝභිතානි .. 51 ..

වනප්රචණ්ඩා මධුපානශෞණ්ඩාඃ ප්රියාන්විතාෂ්ෂට්චරණාඃ ප්රහ්රෘෂ්ටාඃ .

වනේෂු මත්තාඃ පවනානුයාත්රාං කුර්වන්ති පද්මාසනරේණුගෞරාඃ .. 52 ..

ජලං ප්රසන්නං කුමුදං ප්රභාසං ක්රෞඤ්චස්වනශ්ශාලිවනං විපක්වම් .

මෘදුශ්ච වායුර්විමලශ්ච චන්ද්ර ශ්ශංසන්ති වර්ෂව්යපනීතකාලම් .. 53 ..

මීනෝපසන්දර්ශිතමේඛලානාං නදීවධූනාං ගතයෝ(අ)ද්ය මන්දාඃ .

කාන්තෝපභුක්තාලසගාමිනීනාං ප්රභාතකාලේෂ්විව කාමිනීනාම් .. 54 ..

සචක්රවාකානි සශෛවලානි කාශෛර්දුකූලෛරිව සංවෘතානි .

සපත්රලේඛානි සරෝචනානි වධූමුඛානීව නදීමුඛානි .. 55 ..

ප්රඵුල්ලබාණාසනචිත්රිතේෂු ප්රහෘෂ්ටෂට්පාදනිකූජිතේෂු .

ගෘහීතචාපෝද්යතචණ්ඩදණ්ඩඃ ප්රචණ්ඩචාරෝ(අ)ද්ය වනේෂු කාමඃ .. 56 ..

ලෝකං සුවෘෂ්ට්යා පරිතෝෂයිත්වා නදීස්තටාකානි ච පූරයිත්වා .

නිෂ්පන්නසස්යාං වසුධාං ච කෘත්වා ත්යක්ත්වා නභස්තෝයධරාඃ ප්රණෂ්ටාඃ .. 57 ..

දර්ශයන්ති ශරන්නද්යඃ පුලිනානි ශනෛඃ ශනෛඃ .

නවසඞ්ගමසව්රීඩා ජඝනානීව යෝෂිතඃ .. 58 ..

ප්රසන්නසලිලාස්සෞම්ය කුරරීභිර්විනාදිතාඃ .

චක්රවාකගණාකීර්ණා විභාන්ති සලිලාශයාඃ .. 59 ..

අසනාස්සප්තපර්ණාශ්ච කෝවිදාරාශ්ච පුෂ්පිතාඃ .

දෘශ්යන්තේ බන්ධුජීවාශ්ච ශ්යාමාශ්ච ගිරිසානුෂු .. 60 ..

හංසසාරසචක්රාහ්වෛඃ කුරරෛශ්ච සමන්තතඃ .

පුලිනාන්යවකීර්ණානි නදීනාං පශ්ය ලක්ෂ්මණ .. 61 ..

අන්යෝන්යබද්ධවෛරාණාං ජිගීෂූණාං නෘපාත්මජ .

උද්යෝගසමයස්සෞම්ය පාර්ථිවානාමුපස්ථිතඃ .. 62 ..

ඉයං සා ප්රථමා යාත්රා පාර්ථිවානාං නෘපාත්මජ න ච පශ්යාමි සුග්රීවමුද්යෝගං වා තථාවිධම් .. 63 ..

චත්වාරෝ වාර්ෂිකා මාසා ගතා වර්ෂශතෝපමාඃ .

මම ශෝකාභිභූතස්ය සෞම්ය සීතාමපශ්යතඃ .. 64 ..

චක්රවාකීව භර්තාරං පෘෂ්ඨතෝ(අ)නුගතා වනම් .

විෂමං දණ්ඩකාරණ්යමුද්යානමිව යා(අ)ගතා .. 65 ..

ප්රියාවිහීනේ දුඃඛාර්තේ හෘතරාජ්යේ විවාසිතේ .

කෘපාං න කුරුතේ රාජා සුග්රීවෝ මයි ලක්ෂ්මණ .. 66 ..

අනාථෝ හෘතරාජ්යෝ(අ)යං රාවණේන ච ධර්ෂිතඃ .

දීනෝ දූරගෘහඃ කාමී මාං චෛව ශරණං ගතඃ .. 67 ..

ඉත්යේතෛඃ කාරණෛස්සෞම්ය සුග්රීවස්ය දුරාත්මනඃ .

අහං වානරරාජස්ය පරිභූතඃ පරන්තප .. 68 ..

ස කාලං පරිසඞ්ඛ්යාය සීතායාඃ පරිමාර්ගණේ .

කෘතාර්ථස්සමයං කෘත්වා දුර්මතිර්නාවබුධ්යතේ .. 69 ..

ත්වං ච කිෂ්කින්ධාං ප්රවිශ්ය බ්රූහි වානරපුඞ්ගවම් .

මූර්ඛං ග්රාම්යසුඛේ සක්තං සුග්රීවං වචනාන්මම .. 70 ..

අර්ථිනාමුපපන්නානාං පූර්වං චාප්යුපකාරිණාම් .

ආශාං සංශ්රුත්ය යෝ හන්ති ස ලෝකේ පුරුෂාධමඃ .. 71 ..

ශුභං වා යදි වා පාපං යෝ හි වාක්යමුදීරිතම් .

සත්යේන ප්රතිගෘහ්ණාති ස වීරඃ පුරුෂෝත්තමඃ .. 72 ..

කෘතාර්ථා හ්යකෘතාර්ථානාං මිත්රාණාං න භවන්ති යේ .

තාන්මෘතානපි ක්රව්යාදාඃ කෘතඝ්නාන්නෝපභුඤ්ජතේ .. 73 ..

නූනං කාඤ්චනපෘෂ්ඨස්ය විකෘෂ්ටස්ය මයා රණේ .

ද්රෂ්ටුමිච්ඡති චාපස්ය රූපං විද්යුද්ගණෝපමම් .. 74 ..

ඝෝරං ජ්යාතලනිර්ඝෝෂං ක්රුද්ධස්ය මම සංයුගේ .

නිර්ඝෝෂමිව වජ්රස්ය පුනස්සංශ්රෝතුමිච්ඡසි .. 75 ..

කාමමේවඞ්ගතේ(අ)ප්යස්ය පරිජ්ඤාතේ පරාක්රමේ .

ත්වත්සහායස්ය මේ වීර න චින්තා ස්යාන්නෘපාත්මජ .. 76 ..

යදර්ථමයමාරම්භඃ කෘතඃ පරපුරඤ්ජයඃ .

සමයං නාභිජානාති කෘතාර්ථඃ ප්ලවගේශ්වරඃ .. 77 ..

වර්ෂාසමයකාලං තු ප්රතිජ්ඤාය හරීශ්වරඃ .

ව්යතීතාංශ්චතුරෝ මාසාන්විහරන්නාවබුධ්යතේ .. 78 ..

සාමාත්යපරිෂත්ක්රීඩන්පානමේවෝපසේවතේ .

ශෝකදීනේෂු නාස්මාසු සුග්රීවඃ කුරුතේ දයාම් .. 79 ..

උච්යතාං ගච්ඡ සුග්රීවස්ත්වයා වත්ස මහාබල .

මම රෝෂස්ය යද්රූපං බ්රූයාශ්චෛවමිදං වචඃ .. 80 ..

න ච සඞ්කුචිතඃ පන්ථා යේන වාලී හතෝ ගතඃ .

සමයේ තිෂ්ඨ සුග්රීව මා වාලිපථමන්වගාඃ .. 81 ..

ඒක ඒව රණේ වාලී ශරේණ නිහතෝ මයා .

ත්වාං තු සත්යාදතික්රාන්තං හනිෂ්යාමි සබාන්ධවම් .. 82 ..

තදේවං විහිතේ කාර්යේ යද්ධිතං පුරුෂර්ෂභ .

තත්තද්භ්රූහි නරශ්රේෂ්ඨත්වර කාලව්යතික්රමඃ .. 83 ..

කුරුෂ්ව සත්යං මයි වානරේශ්වර ප්රතිශ්රුතං ධර්මමවේක්ෂ්ය ශාශ්වතම් .

මා වාලිනං ප්රේත්ය ගතෝ යමක්ෂයං ත්වමද්ය පශ්යේර්මම චෝදිතෛශ්ශරෛඃ .. 84 ..

ස පූර්වජං තීව්රවිවෘද්ධකෝපං ලාලප්යමානං ප්රසමීක්ෂ්ය දීනම් .

චකාර තීව්රාං මතිමුග්රතේජා හරීශ්වරේ මානවවංශනාථඃ .. 85 ..

ඉත්යාර්ෂේ ශ්රීමද්රාමායණේ වාල්මීකීය ආදිකාව්යේ කිෂ්කින්ධාකාණ්ඩේ ත්රිංශස්සර්ගඃ ..

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha triṃśassargaḥ |

guhaṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |

varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ || 1 ||

pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam |

śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām || 2 ||

kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām |

buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ || 3 ||

sa tu sañjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ |

manassthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ || 4 ||

āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite |

śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām || 5 ||

dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudvalāhakam |

sārasārāvasaṅghuṣṭhaṃ vilalāpārtayā girā || 6 ||

sārasārāvasannādaissārasāravanādinī |

yā''śrame ramate bālā sā'dya me ramate katham || 7 ||

puṣpitāṃścāsanān dṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān |

kathaṃ sā ramate bālā paśyantī māmapaśyatī || 8 ||

yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī |

budhyate cārusarvāṅgī sā'dya me buddhyate katham || 9 ||

nisvanaṃ cakravākānāṃ niśamya nahacāriṇām |

puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati || 10 ||

sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |

tāṃ vinā mṛgaśābākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe || 11 ||

api tāṃ madviyogāccha saukumāryācca bhāminīm |

sudūraṃ pīḍayetkāmaśśaradguṇanirantaraḥ || 12 ||

evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |

vihaṅga iva sāraṅgassalilaṃ tridaśeśvarāt || 13 ||

tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu |

dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvānlakṣmaṇo'grajam || 14 ||

taṃ cintayā dussahayā parītaṃ visañjñamekaṃ vijane manasvī |

bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam || 15 ||

kimārya kāmasya vaśaṅgatena kimātmapauruṣyaparābhavena |

ayaṃ sadā saṃhriyate samādhiḥ kimatra yogena nivartitena || 16 ||

kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam |

sahāyasāmarthyamadīnasattvaḥ svakarma hetuṃ ca kuruṣva hetum || 17 ||

na jānakī mānava vaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa |

na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya na dahyate vīra varārha kacchit || 18 ||

salakṣaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ |

hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāma dharmārthasamāhitaṃ ca || 19 ||

nissaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo'hyanuvartitavyaḥ |

nanu pravṛttasya durāsadasya kumāra kāryasya phalaṃ ca cintyam || 20 ||

atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan |

uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 21 ||

tarpayitvā sahasrākṣassalilena vasundharām |

nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ || 22 ||

snigdhagambhīranirghoṣāśśailadrumapurogamāḥ |

visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja || 23 ||

nīlotpaladalaśyāmāśśyāmīkṛtvā diśo daśa |

vimadā iva mātaṅgāśśāntavegāḥ payodharāḥ || 24 ||

jalagarbhā mahāmeghā kuṭajārjunagandhinaḥ |

caritvā viratāssaumya vṛṣṭivātāssamudyatāḥ || 25 ||

ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa |

nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntassahasā'nagha || 26 ||

abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ |

anuliptā ivā'bhānti girayaścitradīptibhiḥ || 27 ||

śākhāsu saptacchadapādapānāṃ prabhāsu tārārkaniśākarāṇām |

līlāsu caivottama vāraṇānāṃ śriyaṃ vibhajyādya śaratpravṛttā || 28 ||

sampratyanekāśraya citraśobhā lakṣmīśśaratkālaguṇopanītā |

sūryāgrahastapratibodhiteṣu padmākareṣvabhyadhikaṃ vibhāti || 29 ||

saptacchadānāṃ kusumopagandhī ṣaṭpādabṛndairanugīyamānaḥ |

mattadvipānāṃ pavano'nusārī darpaṃ vineṣyannadhikaṃ karoti || 30 ||

abhyāgataiścāruviśālapakṣai ssaraḥpriyaiḥ padmarajovakīrṇaiḥ |

mahānadīnāṃ pulinopayātaiḥ krīḍanti haṃsāssaha cakravākaiḥ || 31 ||

madapragalbheṣu ca vāraṇeṣu gavāṃ samūheṣu ca darpiteṣu |

prasannatoyāsu ca nimnagāsu vibhāti lakṣmīrbahudhā vibhaktā || 32 ||

nabhassamīkṣyāmbudharairvimuktaṃ vimuktabarhābharaṇā vaneṣu |

priyāsvasaktā vinivṛttaśobhā gatotsavā dhyānaparā mayūrāḥ || 33 ||

manojñagandhaiḥ priyakairanalpaiḥ puṣpātibhārāvanatāgraśākhaiḥ |

suvarṇagaurairnayanābhirāmai rudyotitānīva vanāntarāṇi || 34 ||

priyānvitānāṃ nalinīpriyāṇāṃ vane ratānāṃ kusumoddhatānām |

madotkaṭānāṃ madalālasānāṃ gajottamānāṃ gatayo'dya mandāḥ || 35 ||

vyabhraṃ nabhaśśastravidhautavarṇaṃ kṛśapravāhāni nadījalāni |

kahlāraśītāḥ pavanāḥ pravānti tamovimuktāśca diśaḥ prakāśāḥ || 36 ||

sūryātapakrāmaṇanaṣṭapaṅkā bhūmiścirodadhāṭitasāndrareṇuḥ |

anyonyavaireṇasamāyutānā mudyogakālo'dya narādhipānām || 37 ||

śaradguṇāpyāyitarūpaśobhāḥ praharṣitāḥ pāṃśusamutkṣitāṅgāḥ |

madotkaṭāssamprati yuddhalubdhā vṛṣā gavāṃ madhyagatā nadanti || 38 ||

samanmathaṃ tīvragatānurāgāḥ kulānvitā mandagatiṃ kariṇyaḥ |

madānvitaṃ samparivārya yāntaṃ vaneṣu bhartāramanuprayānti || 39 ||

tyaktvā varāṇyātmavibhūṣaṇāni barhāṇi tīropagatā nadīnām |

nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ prayānti dīnā vimadā mayūrāḥ || 40 ||

vitrāsya kāraṇḍavacakravākā nmahāravairbhinnakaṭā gajendrāḥ |

sarassu baddhāmbujabhūṣaṇeṣu vikṣobhya vikṣobhya jalaṃ pibanti || 41 ||

vyapetapaṅkāsu savālukāsu prasannatoyāsu sagokulāsu |

sasārasārāvanināditāsu nadīṣu hṛṣṭā nipatanti haṃsāḥ || 42 ||

nadīghanaprasravaṇodakānā matipravṛddhānilabarhiṇānām |

plavaṅgamānāṃ ca gatotsavānāṃ drutaṃ ravāssamprati sampraṇaṣṭāḥ || 43 ||

anekavarṇāssuvinaṣṭakāyā navoditeṣvambudhareṣu naṣṭāḥ |

kṣudhārditā ghoraviṣā bilebhya ściroṣitā viprasaranti sarpāḥ || 44 ||

cañcaccandrakarasparśaharṣonmīlitatārakā |

aho rāgavatī sandhyā jahāti svayamambaram || 45 ||

rātriśśaśāṅkoditasaumyavaktrā tārāgaṇonmīlitacārunetrā |

jyotsnāṃśukaprāvaraṇā vibhāti nārīva śuklāṃśukasaṃvṛtāṅgī || 46 ||

vipakvaśāliprasavāni bhuktvā praharṣitā sārasacārupaṅktiḥ |

nabhassamākrāmati śīghravegāḥ vātāvadhūtā grathiteva mālā || 47 ||

suptaikahaṃsaṃ kumudairupetaṃ mahāhradasthaṃ salilaṃ vibhāti |

ghanairvimuktaṃ niśi pūrṇacandraṃ tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam || 48 ||

prakīrṇahaṃsākulamekhalānāṃ prabuddhapadmotpalamālinīnām |

vāpyuttamānāmadhikā'dya lakṣmī rvarāṅganānāmiva bhūṣitānām || 49 ||

veṇusvanavyañjitatūryamiśraḥ pratyūṣakālānilasampravṛddhaḥ |

sammūrchito gargaragovṛṣāṇā manyonyamāpūrayatīva śabdaḥ || 50 ||

navairnadīnāṃ kusumaprabhāsai rvyādhūyamānairmṛdumārutena |

dhautāmalakṣaumapaṭaprakāśaiḥ kūlāni kāśairupaśobhitāni || 51 ||

vanapracaṇḍā madhupānaśauṇḍāḥ priyānvitāṣṣaṭcaraṇāḥ prahrṛṣṭāḥ |

vaneṣu mattāḥ pavanānuyātrāṃ kurvanti padmāsanareṇugaurāḥ || 52 ||

jalaṃ prasannaṃ kumudaṃ prabhāsaṃ krauñcasvanaśśālivanaṃ vipakvam |

mṛduśca vāyurvimalaśca candra śśaṃsanti varṣavyapanītakālam || 53 ||

mīnopasandarśitamekhalānāṃ nadīvadhūnāṃ gatayo'dya mandāḥ |

kāntopabhuktālasagāminīnāṃ prabhātakāleṣviva kāminīnām || 54 ||

sacakravākāni saśaivalāni kāśairdukūlairiva saṃvṛtāni |

sapatralekhāni sarocanāni vadhūmukhānīva nadīmukhāni || 55 ||

praphullabāṇāsanacitriteṣu prahṛṣṭaṣaṭpādanikūjiteṣu |

gṛhītacāpodyatacaṇḍadaṇḍaḥ pracaṇḍacāro'dya vaneṣu kāmaḥ || 56 ||

lokaṃ suvṛṣṭyā paritoṣayitvā nadīstaṭākāni ca pūrayitvā |

niṣpannasasyāṃ vasudhāṃ ca kṛtvā tyaktvā nabhastoyadharāḥ praṇaṣṭāḥ || 57 ||

darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |

navasaṅgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ || 58 ||

prasannasalilāssaumya kurarībhirvināditāḥ |

cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ || 59 ||

asanāssaptaparṇāśca kovidārāśca puṣpitāḥ |

dṛśyante bandhujīvāśca śyāmāśca girisānuṣu || 60 ||

haṃsasārasacakrāhvaiḥ kuraraiśca samantataḥ |

pulinānyavakīrṇāni nadīnāṃ paśya lakṣmaṇa || 61 ||

anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja |

udyogasamayassaumya pārthivānāmupasthitaḥ || 62 ||

iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ vā tathāvidham || 63 ||

catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ |

mama śokābhibhūtasya saumya sītāmapaśyataḥ || 64 ||

cakravākīva bhartāraṃ pṛṣṭhato'nugatā vanam |

viṣamaṃ daṇḍakāraṇyamudyānamiva yā'gatā || 65 ||

priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite |

kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa || 66 ||

anātho hṛtarājyo'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ |

dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || 67 ||

ityetaiḥ kāraṇaissaumya sugrīvasya durātmanaḥ |

ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ parantapa || 68 ||

sa kālaṃ parisaṅkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |

kṛtārthassamayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyate || 69 ||

tvaṃ ca kiṣkindhāṃ praviśya brūhi vānarapuṅgavam |

mūrkhaṃ grāmyasukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama || 70 ||

arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām |

āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ || 71 ||

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam |

satyena pratigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 72 ||

kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye |

tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 73 ||

nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |

draṣṭumicchati cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam || 74 ||

ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge |

nirghoṣamiva vajrasya punassaṃśrotumicchasi || 75 ||

kāmamevaṅgate'pyasya parijñāte parākrame |

tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja || 76 ||

yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapurañjayaḥ |

samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ || 77 ||

varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ |

vyatītāṃścaturo māsānviharannāvabudhyate || 78 ||

sāmātyapariṣatkrīḍanpānamevopasevate |

śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām || 79 ||

ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vatsa mahābala |

mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścaivamidaṃ vacaḥ || 80 ||

na ca saṅkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |

samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ || 81 ||

eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |

tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam || 82 ||

tadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha |

tattadbhrūhi naraśreṣṭhatvara kālavyatikramaḥ || 83 ||

kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam |

mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvamadya paśyermama coditaiśśaraiḥ || 84 ||

sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam |

cakāra tīvrāṃ matimugratejā harīśvare mānavavaṃśanāthaḥ || 85 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṃśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ त्रिंशस्सर्गः ।

गुहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।

वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥ 1 ॥

पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् ।

शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥ 2 ॥

कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् ।

बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥ 3 ॥

स तु सञ्ज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्पुनः ।

मनस्स्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥ 4 ॥

आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते ।

शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥ 5 ॥

दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम् ।

सारसारावसङ्घुष्ठं विललापार्तया गिरा ॥ 6 ॥

सारसारावसन्नादैस्सारसारवनादिनी ।

याऽऽश्रमे रमते बाला साऽद्य मे रमते कथम् ॥ 7 ॥

पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् ।

कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥ 8 ॥

या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी ।

बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साऽद्य मे बुद्ध्यते कथम् ॥ 9 ॥

निस्वनं चक्रवाकानां निशम्य नहचारिणाम् ।

पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥ 10 ॥

सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।

तां विना मृगशाबाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥ 11 ॥

अपि तां मद्वियोगाच्छ सौकुमार्याच्च भामिनीम् ।

सुदूरं पीडयेत्कामश्शरद्गुणनिरन्तरः ॥ 12 ॥

एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।

विहङ्ग इव सारङ्गस्सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥ 13 ॥

ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु ।

ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान्लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥ 14 ॥

तं चिन्तया दुस्सहया परीतं विसञ्ज्ञमेकं विजने मनस्वी ।

भ्रातुर्विषादात्परितापदीनः समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम् ॥ 15 ॥

किमार्य कामस्य वशङ्गतेन किमात्मपौरुष्यपराभवेन ।

अयं सदा संह्रियते समाधिः किमत्र योगेन निवर्तितेन ॥ 16 ॥

क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं समाधियोगानुगतं च कालम् ।

सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः स्वकर्म हेतुं च कुरुष्व हेतुम् ॥ 17 ॥

न जानकी मानव वंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण ।

न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य न दह्यते वीर वरार्ह कच्छित् ॥ 18 ॥

सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः ।

हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं ससाम धर्मार्थसमाहितं च ॥ 19 ॥

निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं क्रियाविशेषोऽह्यनुवर्तितव्यः ।

ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य कुमार कार्यस्य फलं च चिन्त्यम् ॥ 20 ॥

अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् ।

उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ 21 ॥

तर्पयित्वा सहस्राक्षस्सलिलेन वसुन्धराम् ।

निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥ 22 ॥

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाश्शैलद्रुमपुरोगमाः ।

विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज ॥ 23 ॥

नीलोत्पलदलश्यामाश्श्यामीकृत्वा दिशो दश ।

विमदा इव मातङ्गाश्शान्तवेगाः पयोधराः ॥ 24 ॥

जलगर्भा महामेघा कुटजार्जुनगन्धिनः ।

चरित्वा विरतास्सौम्य वृष्टिवातास्समुद्यताः ॥ 25 ॥

घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण ।

नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तस्सहसाऽनघ ॥ 26 ॥

अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः ।

अनुलिप्ता इवाऽभान्ति गिरयश्चित्रदीप्तिभिः ॥ 27 ॥

शाखासु सप्तच्छदपादपानां प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम् ।

लीलासु चैवोत्तम वारणानां श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता ॥ 28 ॥

सम्प्रत्यनेकाश्रय चित्रशोभा लक्ष्मीश्शरत्कालगुणोपनीता ।

सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति ॥ 29 ॥

सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी षट्पादबृन्दैरनुगीयमानः ।

मत्तद्विपानां पवनोऽनुसारी दर्पं विनेष्यन्नधिकं करोति ॥ 30 ॥

अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षै स्सरःप्रियैः पद्मरजोवकीर्णैः ।

महानदीनां पुलिनोपयातैः क्रीडन्ति हंसास्सह चक्रवाकैः ॥ 31 ॥

मदप्रगल्भेषु च वारणेषु गवां समूहेषु च दर्पितेषु ।

प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता ॥ 32 ॥

नभस्समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु ।

प्रियास्वसक्ता विनिवृत्तशोभा गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः ॥ 33 ॥

मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः ।

सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै रुद्योतितानीव वनान्तराणि ॥ 34 ॥

प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने रतानां कुसुमोद्धतानाम् ।

मदोत्कटानां मदलालसानां गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः ॥ 35 ॥

व्यभ्रं नभश्शस्त्रविधौतवर्णं कृशप्रवाहानि नदीजलानि ।

कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति तमोविमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः ॥ 36 ॥

सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का भूमिश्चिरोदधाटितसान्द्ररेणुः ।

अन्योन्यवैरेणसमायुताना मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम् ॥ 37 ॥

शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः प्रहर्षिताः पांशुसमुत्क्षिताङ्गाः ।

मदोत्कटास्सम्प्रति युद्धलुब्धा वृषा गवां मध्यगता नदन्ति ॥ 38 ॥

समन्मथं तीव्रगतानुरागाः कुलान्विता मन्दगतिं करिण्यः ।

मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं वनेषु भर्तारमनुप्रयान्ति ॥ 39 ॥

त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषणानि बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम् ।

निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः प्रयान्ति दीना विमदा मयूराः ॥ 40 ॥

वित्रास्य कारण्डवचक्रवाका न्महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः ।

सरस्सु बद्धाम्बुजभूषणेषु विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति ॥ 41 ॥

व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु ।

ससारसारावनिनादितासु नदीषु हृष्टा निपतन्ति हंसाः ॥ 42 ॥

नदीघनप्रस्रवणोदकाना मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम् ।

प्लवङ्गमानां च गतोत्सवानां द्रुतं रवास्सम्प्रति सम्प्रणष्टाः ॥ 43 ॥

अनेकवर्णास्सुविनष्टकाया नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः ।

क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥ 44 ॥

चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका ।

अहो रागवती सन्ध्या जहाति स्वयमम्बरम् ॥ 45 ॥

रात्रिश्शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा ।

ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी ॥ 46 ॥

विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः ।

नभस्समाक्रामति शीघ्रवेगाः वातावधूता ग्रथितेव माला ॥ 47 ॥

सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं महाह्रदस्थं सलिलं विभाति ।

घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम् ॥ 48 ॥

प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम् ।

वाप्युत्तमानामधिकाऽद्य लक्ष्मी र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम् ॥ 49 ॥

वेणुस्वनव्यञ्जिततूर्यमिश्रः प्रत्यूषकालानिलसम्प्रवृद्धः ।

सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः ॥ 50 ॥

नवैर्नदीनां कुसुमप्रभासै र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन ।

धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः कूलानि काशैरुपशोभितानि ॥ 51 ॥

वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः प्रियान्विताष्षट्चरणाः प्रह्रृष्टाः ।

वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः ॥ 52 ॥

जलं प्रसन्नं कुमुदं प्रभासं क्रौञ्चस्वनश्शालिवनं विपक्वम् ।

मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्र श्शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम् ॥ 53 ॥

मीनोपसन्दर्शितमेखलानां नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः ।

कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम् ॥ 54 ॥

सचक्रवाकानि सशैवलानि काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि ।

सपत्रलेखानि सरोचनानि वधूमुखानीव नदीमुखानि ॥ 55 ॥

प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु ।

गृहीतचापोद्यतचण्डदण्डः प्रचण्डचारोऽद्य वनेषु कामः ॥ 56 ॥

लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा ।

निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः ॥ 57 ॥

दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ।

नवसङ्गमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥ 58 ॥

प्रसन्नसलिलास्सौम्य कुररीभिर्विनादिताः ।

चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥ 59 ॥

असनास्सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः ।

दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु ॥ 60 ॥

हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः ।

पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण ॥ 61 ॥

अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज ।

उद्योगसमयस्सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥ 62 ॥

इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम् ॥ 63 ॥

चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः ।

मम शोकाभिभूतस्य सौम्य सीतामपश्यतः ॥ 64 ॥

चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम् ।

विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव याऽगता ॥ 65 ॥

प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते ।

कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ 66 ॥

अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः ।

दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥ 67 ॥

इत्येतैः कारणैस्सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।

अहं वानरराजस्य परिभूतः परन्तप ॥ 68 ॥

स कालं परिसङ्ख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।

कृतार्थस्समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते ॥ 69 ॥

त्वं च किष्किन्धां प्रविश्य ब्रूहि वानरपुङ्गवम् ।

मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥ 70 ॥

अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम् ।

आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ 71 ॥

शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम् ।

सत्येन प्रतिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ 72 ॥

कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये ।

तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ 73 ॥

नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।

द्रष्टुमिच्छति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥ 74 ॥

घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे ।

निर्घोषमिव वज्रस्य पुनस्संश्रोतुमिच्छसि ॥ 75 ॥

काममेवङ्गतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।

त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥ 76 ॥

यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरञ्जयः ।

समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ 77 ॥

वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ।

व्यतीतांश्चतुरो मासान्विहरन्नावबुध्यते ॥ 78 ॥

सामात्यपरिषत्क्रीडन्पानमेवोपसेवते ।

शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ 79 ॥

उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स महाबल ।

मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैवमिदं वचः ॥ 80 ॥

न च सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।

समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥ 81 ॥

एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ।

त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥ 82 ॥

तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ ।

तत्तद्भ्रूहि नरश्रेष्ठत्वर कालव्यतिक्रमः ॥ 83 ॥

कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वर प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम् ।

मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयं त्वमद्य पश्येर्मम चोदितैश्शरैः ॥ 84 ॥

स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् ।

चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा हरीश्वरे मानववंशनाथः ॥ 85 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशस्सर्गः ॥