4.30 Kishkindhakanda - Trimsha Sargah — Oriya Script

ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।

ଅଥ ତ୍ରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।

ଗୁହଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ସୁଗ୍ରୀଵେ ଵିମୁକ୍ତେ ଗଗନେ ଘନୈଃ ।

ଵର୍ଷରାତ୍ରୋଷିତୋ ରାମଃ କାମଶୋକାଭିପୀଡିତଃ ॥ 1 ॥

ପାଣ୍ଡୁରଂ ଗଗନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିମଲଂ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ ।

ଶାରଦୀଂ ରଜନୀଂ ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାନୁଲେପନାମ୍ ॥ 2 ॥

କାମଵୃତ୍ତଂ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ନଷ୍ଟାଂ ଚ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ ।

ବୁଦ୍ଧ୍ଵା କାଲମତୀତଂ ଚ ମୁମୋହ ପରମାତୁରଃ ॥ 3 ॥

ସ ତୁ ସଞ୍ଜ୍ଞାମୁପାଗମ୍ଯ ମୁହୂର୍ତାନ୍ମତିମାନ୍ପୁନଃ ।

ମନସ୍ସ୍ଥାମପି ଵୈଦେହୀଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ରାଘଵଃ ॥ 4 ॥

ଆସୀନଃ ପର୍ଵତସ୍ଯାଗ୍ରେ ହେମଧାତୁଵିଭୂଷିତେ ।

ଶାରଦଂ ଗଗନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗାମ ମନସା ପ୍ରିଯାମ୍ ॥ 5 ॥

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଵିମଲଂ ଵ୍ଯୋମ ଗତଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଵଲାହକମ୍ ।

ସାରସାରାଵସଙ୍ଘୁଷ୍ଠଂ ଵିଲଲାପାର୍ତଯା ଗିରା ॥ 6 ॥

ସାରସାରାଵସନ୍ନାଦୈସ୍ସାରସାରଵନାଦିନୀ ।

ଯାଽଽଶ୍ରମେ ରମତେ ବାଲା ସାଽଦ୍ଯ ମେ ରମତେ କଥମ୍ ॥ 7 ॥

ପୁଷ୍ପିତାଂଶ୍ଚାସନାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଞ୍ଚନାନିଵ ନିର୍ମଲାନ୍ ।

କଥଂ ସା ରମତେ ବାଲା ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ମାମପଶ୍ଯତୀ ॥ 8 ॥

ଯା ପୁରା କଲହଂସାନାଂ ସ୍ଵରେଣ କଲଭାଷିଣୀ ।

ବୁଧ୍ଯତେ ଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗୀ ସାଽଦ୍ଯ ମେ ବୁଦ୍ଧ୍ଯତେ କଥମ୍ ॥ 9 ॥

ନିସ୍ଵନଂ ଚକ୍ରଵାକାନାଂ ନିଶମ୍ଯ ନହଚାରିଣାମ୍ ।

ପୁଣ୍ଡରୀକଵିଶାଲାକ୍ଷୀ କଥମେଷା ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 10 ॥

ସରାଂସି ସରିତୋ ଵାପୀଃ କାନନାନି ଵନାନି ଚ ।

ତାଂ ଵିନା ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀଂ ଚରନ୍ନାଦ୍ଯ ସୁଖଂ ଲଭେ ॥ 11 ॥

ଅପି ତାଂ ମଦ୍ଵିଯୋଗାଚ୍ଛ ସୌକୁମାର୍ଯାଚ୍ଚ ଭାମିନୀମ୍ ।

ସୁଦୂରଂ ପୀଡଯେତ୍କାମଶ୍ଶରଦ୍ଗୁଣନିରନ୍ତରଃ ॥ 12 ॥

ଏଵମାଦି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵିଲଲାପ ନୃପାତ୍ମଜଃ ।

ଵିହଙ୍ଗ ଇଵ ସାରଙ୍ଗସ୍ସଲିଲଂ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରାତ୍ ॥ 13 ॥

ତତଶ୍ଚଞ୍ଚୂର୍ଯ ରମ୍ଯେଷୁ ଫଲାର୍ଥୀ ଗିରିସାନୁଷୁ ।

ଦଦର୍ଶ ପର୍ଯୁପାଵୃତ୍ତୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାନ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽଗ୍ରଜମ୍ ॥ 14 ॥

ତଂ ଚିନ୍ତଯା ଦୁସ୍ସହଯା ପରୀତଂ ଵିସଞ୍ଜ୍ଞମେକଂ ଵିଜନେ ମନସ୍ଵୀ ।

ଭ୍ରାତୁର୍ଵିଷାଦାତ୍ପରିତାପଦୀନଃ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସୌମିତ୍ରିରୁଵାଚ ରାମମ୍ ॥ 15 ॥

କିମାର୍ଯ କାମସ୍ଯ ଵଶଙ୍ଗତେନ କିମାତ୍ମପୌରୁଷ୍ଯପରାଭଵେନ ।

ଅଯଂ ସଦା ସଂହ୍ରିଯତେ ସମାଧିଃ କିମତ୍ର ଯୋଗେନ ନିଵର୍ତିତେନ ॥ 16 ॥

କ୍ରିଯାଭିଯୋଗଂ ମନସଃ ପ୍ରସାଦଂ ସମାଧିଯୋଗାନୁଗତଂ ଚ କାଲମ୍ ।

ସହାଯସାମର୍ଥ୍ଯମଦୀନସତ୍ତ୍ଵଃ ସ୍ଵକର୍ମ ହେତୁଂ ଚ କୁରୁଷ୍ଵ ହେତୁମ୍ ॥ 17 ॥

ନ ଜାନକୀ ମାନଵ ଵଂଶନାଥ ତ୍ଵଯା ସନାଥା ସୁଲଭା ପରେଣ ।

ନ ଚାଗ୍ନିଚୂଡାଂ ଜ୍ଵଲିତାମୁପେତ୍ଯ ନ ଦହ୍ଯତେ ଵୀର ଵରାର୍ହ କଚ୍ଛିତ୍ ॥ 18 ॥

ସଲକ୍ଷଣଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣମପ୍ରଧୃଷ୍ଯଂ ସ୍ଵଭାଵଜଂ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ରାମଃ ।

ହିତଂ ଚ ପଥ୍ଯଂ ଚ ନଯପ୍ରସକ୍ତଂ ସସାମ ଧର୍ମାର୍ଥସମାହିତଂ ଚ ॥ 19 ॥

ନିସ୍ସଂଶଯଂ କାର୍ଯମଵେକ୍ଷିତଵ୍ଯଂ କ୍ରିଯାଵିଶେଷୋଽହ୍ଯନୁଵର୍ତିତଵ୍ଯଃ ।

ନନୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଦୁରାସଦସ୍ଯ କୁମାର କାର୍ଯସ୍ଯ ଫଲଂ ଚ ଚିନ୍ତ୍ଯମ୍ ॥ 20 ॥

ଅଥ ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷୀଂ ମୈଥିଲୀମନୁଚିନ୍ତଯନ୍ ।

ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମୋ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା ॥ 21 ॥

ତର୍ପଯିତ୍ଵା ସହସ୍ରାକ୍ଷସ୍ସଲିଲେନ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ ।

ନିର୍ଵର୍ତଯିତ୍ଵା ସସ୍ଯାନି କୃତକର୍ମା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ ॥ 22 ॥

ସ୍ନିଗ୍ଧଗମ୍ଭୀରନିର୍ଘୋଷାଶ୍ଶୈଲଦ୍ରୁମପୁରୋଗମାଃ ।

ଵିସୃଜ୍ଯ ସଲିଲଂ ମେଘାଃ ପରିଶ୍ରାନ୍ତା ନୃପାତ୍ମଜ ॥ 23 ॥

ନୀଲୋତ୍ପଲଦଲଶ୍ଯାମାଶ୍ଶ୍ଯାମୀକୃତ୍ଵା ଦିଶୋ ଦଶ ।

ଵିମଦା ଇଵ ମାତଙ୍ଗାଶ୍ଶାନ୍ତଵେଗାଃ ପଯୋଧରାଃ ॥ 24 ॥

ଜଲଗର୍ଭା ମହାମେଘା କୁଟଜାର୍ଜୁନଗନ୍ଧିନଃ ।

ଚରିତ୍ଵା ଵିରତାସ୍ସୌମ୍ଯ ଵୃଷ୍ଟିଵାତାସ୍ସମୁଦ୍ଯତାଃ ॥ 25 ॥

ଘନାନାଂ ଵାରଣାନାଂ ଚ ମଯୂରାଣାଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।

ନାଦଃ ପ୍ରସ୍ରଵଣାନାଂ ଚ ପ୍ରଶାନ୍ତସ୍ସହସାଽନଘ ॥ 26 ॥

ଅଭିଵୃଷ୍ଟା ମହାମେଘୈର୍ନିର୍ମଲାଶ୍ଚିତ୍ରସାନଵଃ ।

ଅନୁଲିପ୍ତା ଇଵାଽଭାନ୍ତି ଗିରଯଶ୍ଚିତ୍ରଦୀପ୍ତିଭିଃ ॥ 27 ॥

ଶାଖାସୁ ସପ୍ତଚ୍ଛଦପାଦପାନାଂ ପ୍ରଭାସୁ ତାରାର୍କନିଶାକରାଣାମ୍ ।

ଲୀଲାସୁ ଚୈଵୋତ୍ତମ ଵାରଣାନାଂ ଶ୍ରିଯଂ ଵିଭଜ୍ଯାଦ୍ଯ ଶରତ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତା ॥ 28 ॥

ସମ୍ପ୍ରତ୍ଯନେକାଶ୍ରଯ ଚିତ୍ରଶୋଭା ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଶରତ୍କାଲଗୁଣୋପନୀତା ।

ସୂର୍ଯାଗ୍ରହସ୍ତପ୍ରତିବୋଧିତେଷୁ ପଦ୍ମାକରେଷ୍ଵଭ୍ଯଧିକଂ ଵିଭାତି ॥ 29 ॥

ସପ୍ତଚ୍ଛଦାନାଂ କୁସୁମୋପଗନ୍ଧୀ ଷଟ୍ପାଦବୃନ୍ଦୈରନୁଗୀଯମାନଃ ।

ମତ୍ତଦ୍ଵିପାନାଂ ପଵନୋଽନୁସାରୀ ଦର୍ପଂ ଵିନେଷ୍ଯନ୍ନଧିକଂ କରୋତି ॥ 30 ॥

ଅଭ୍ଯାଗତୈଶ୍ଚାରୁଵିଶାଲପକ୍ଷୈ ସ୍ସରଃପ୍ରିଯୈଃ ପଦ୍ମରଜୋଵକୀର୍ଣୈଃ ।

ମହାନଦୀନାଂ ପୁଲିନୋପଯାତୈଃ କ୍ରୀଡନ୍ତି ହଂସାସ୍ସହ ଚକ୍ରଵାକୈଃ ॥ 31 ॥

ମଦପ୍ରଗଲ୍ଭେଷୁ ଚ ଵାରଣେଷୁ ଗଵାଂ ସମୂହେଷୁ ଚ ଦର୍ପିତେଷୁ ।

ପ୍ରସନ୍ନତୋଯାସୁ ଚ ନିମ୍ନଗାସୁ ଵିଭାତି ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ବହୁଧା ଵିଭକ୍ତା ॥ 32 ॥

ନଭସ୍ସମୀକ୍ଷ୍ଯାମ୍ବୁଧରୈର୍ଵିମୁକ୍ତଂ ଵିମୁକ୍ତବର୍ହାଭରଣା ଵନେଷୁ ।

ପ୍ରିଯାସ୍ଵସକ୍ତା ଵିନିଵୃତ୍ତଶୋଭା ଗତୋତ୍ସଵା ଧ୍ଯାନପରା ମଯୂରାଃ ॥ 33 ॥

ମନୋଜ୍ଞଗନ୍ଧୈଃ ପ୍ରିଯକୈରନଲ୍ପୈଃ ପୁଷ୍ପାତିଭାରାଵନତାଗ୍ରଶାଖୈଃ ।

ସୁଵର୍ଣଗୌରୈର୍ନଯନାଭିରାମୈ ରୁଦ୍ଯୋତିତାନୀଵ ଵନାନ୍ତରାଣି ॥ 34 ॥

ପ୍ରିଯାନ୍ଵିତାନାଂ ନଲିନୀପ୍ରିଯାଣାଂ ଵନେ ରତାନାଂ କୁସୁମୋଦ୍ଧତାନାମ୍ ।

ମଦୋତ୍କଟାନାଂ ମଦଲାଲସାନାଂ ଗଜୋତ୍ତମାନାଂ ଗତଯୋଽଦ୍ଯ ମନ୍ଦାଃ ॥ 35 ॥

ଵ୍ଯଭ୍ରଂ ନଭଶ୍ଶସ୍ତ୍ରଵିଧୌତଵର୍ଣଂ କୃଶପ୍ରଵାହାନି ନଦୀଜଲାନି ।

କହ୍ଲାରଶୀତାଃ ପଵନାଃ ପ୍ରଵାନ୍ତି ତମୋଵିମୁକ୍ତାଶ୍ଚ ଦିଶଃ ପ୍ରକାଶାଃ ॥ 36 ॥

ସୂର୍ଯାତପକ୍ରାମଣନଷ୍ଟପଙ୍କା ଭୂମିଶ୍ଚିରୋଦଧାଟିତସାନ୍ଦ୍ରରେଣୁଃ ।

ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଵୈରେଣସମାଯୁତାନା ମୁଦ୍ଯୋଗକାଲୋଽଦ୍ଯ ନରାଧିପାନାମ୍ ॥ 37 ॥

ଶରଦ୍ଗୁଣାପ୍ଯାଯିତରୂପଶୋଭାଃ ପ୍ରହର୍ଷିତାଃ ପାଂଶୁସମୁତ୍କ୍ଷିତାଙ୍ଗାଃ ।

ମଦୋତ୍କଟାସ୍ସମ୍ପ୍ରତି ଯୁଦ୍ଧଲୁବ୍ଧା ଵୃଷା ଗଵାଂ ମଧ୍ଯଗତା ନଦନ୍ତି ॥ 38 ॥

ସମନ୍ମଥଂ ତୀଵ୍ରଗତାନୁରାଗାଃ କୁଲାନ୍ଵିତା ମନ୍ଦଗତିଂ କରିଣ୍ଯଃ ।

ମଦାନ୍ଵିତଂ ସମ୍ପରିଵାର୍ଯ ଯାନ୍ତଂ ଵନେଷୁ ଭର୍ତାରମନୁପ୍ରଯାନ୍ତି ॥ 39 ॥

ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵରାଣ୍ଯାତ୍ମଵିଭୂଷଣାନି ବର୍ହାଣି ତୀରୋପଗତା ନଦୀନାମ୍ ।

ନିର୍ଭର୍ତ୍ସ୍ଯମାନା ଇଵ ସାରସୌଘୈଃ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଦୀନା ଵିମଦା ମଯୂରାଃ ॥ 40 ॥

ଵିତ୍ରାସ୍ଯ କାରଣ୍ଡଵଚକ୍ରଵାକା ନ୍ମହାରଵୈର୍ଭିନ୍ନକଟା ଗଜେନ୍ଦ୍ରାଃ ।

ସରସ୍ସୁ ବଦ୍ଧାମ୍ବୁଜଭୂଷଣେଷୁ ଵିକ୍ଷୋଭ୍ଯ ଵିକ୍ଷୋଭ୍ଯ ଜଲଂ ପିବନ୍ତି ॥ 41 ॥

ଵ୍ଯପେତପଙ୍କାସୁ ସଵାଲୁକାସୁ ପ୍ରସନ୍ନତୋଯାସୁ ସଗୋକୁଲାସୁ ।

ସସାରସାରାଵନିନାଦିତାସୁ ନଦୀଷୁ ହୃଷ୍ଟା ନିପତନ୍ତି ହଂସାଃ ॥ 42 ॥

ନଦୀଘନପ୍ରସ୍ରଵଣୋଦକାନା ମତିପ୍ରଵୃଦ୍ଧାନିଲବର୍ହିଣାନାମ୍ ।

ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାନାଂ ଚ ଗତୋତ୍ସଵାନାଂ ଦ୍ରୁତଂ ରଵାସ୍ସମ୍ପ୍ରତି ସମ୍ପ୍ରଣଷ୍ଟାଃ ॥ 43 ॥

ଅନେକଵର୍ଣାସ୍ସୁଵିନଷ୍ଟକାଯା ନଵୋଦିତେଷ୍ଵମ୍ବୁଧରେଷୁ ନଷ୍ଟାଃ ।

କ୍ଷୁଧାର୍ଦିତା ଘୋରଵିଷା ବିଲେଭ୍ଯ ଶ୍ଚିରୋଷିତା ଵିପ୍ରସରନ୍ତି ସର୍ପାଃ ॥ 44 ॥

ଚଞ୍ଚଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରକରସ୍ପର୍ଶହର୍ଷୋନ୍ମୀଲିତତାରକା ।

ଅହୋ ରାଗଵତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ଜହାତି ସ୍ଵଯମମ୍ବରମ୍ ॥ 45 ॥

ରାତ୍ରିଶ୍ଶଶାଙ୍କୋଦିତସୌମ୍ଯଵକ୍ତ୍ରା ତାରାଗଣୋନ୍ମୀଲିତଚାରୁନେତ୍ରା ।

ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାଂଶୁକପ୍ରାଵରଣା ଵିଭାତି ନାରୀଵ ଶୁକ୍ଲାଂଶୁକସଂଵୃତାଙ୍ଗୀ ॥ 46 ॥

ଵିପକ୍ଵଶାଲିପ୍ରସଵାନି ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରହର୍ଷିତା ସାରସଚାରୁପଙ୍କ୍ତିଃ ।

ନଭସ୍ସମାକ୍ରାମତି ଶୀଘ୍ରଵେଗାଃ ଵାତାଵଧୂତା ଗ୍ରଥିତେଵ ମାଲା ॥ 47 ॥

ସୁପ୍ତୈକହଂସଂ କୁମୁଦୈରୁପେତଂ ମହାହ୍ରଦସ୍ଥଂ ସଲିଲଂ ଵିଭାତି ।

ଘନୈର୍ଵିମୁକ୍ତଂ ନିଶି ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଂ ତାରାଗଣାକୀର୍ଣମିଵାନ୍ତରିକ୍ଷମ୍ ॥ 48 ॥

ପ୍ରକୀର୍ଣହଂସାକୁଲମେଖଲାନାଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧପଦ୍ମୋତ୍ପଲମାଲିନୀନାମ୍ ।

ଵାପ୍ଯୁତ୍ତମାନାମଧିକାଽଦ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ର୍ଵରାଙ୍ଗନାନାମିଵ ଭୂଷିତାନାମ୍ ॥ 49 ॥

ଵେଣୁସ୍ଵନଵ୍ଯଞ୍ଜିତତୂର୍ଯମିଶ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯୂଷକାଲାନିଲସମ୍ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଃ ।

ସମ୍ମୂର୍ଛିତୋ ଗର୍ଗରଗୋଵୃଷାଣା ମନ୍ଯୋନ୍ଯମାପୂରଯତୀଵ ଶବ୍ଦଃ ॥ 50 ॥

ନଵୈର୍ନଦୀନାଂ କୁସୁମପ୍ରଭାସୈ ର୍ଵ୍ଯାଧୂଯମାନୈର୍ମୃଦୁମାରୁତେନ ।

ଧୌତାମଲକ୍ଷୌମପଟପ୍ରକାଶୈଃ କୂଲାନି କାଶୈରୁପଶୋଭିତାନି ॥ 51 ॥

ଵନପ୍ରଚଣ୍ଡା ମଧୁପାନଶୌଣ୍ଡାଃ ପ୍ରିଯାନ୍ଵିତାଷ୍ଷଟ୍ଚରଣାଃ ପ୍ରହ୍ରୃଷ୍ଟାଃ ।

ଵନେଷୁ ମତ୍ତାଃ ପଵନାନୁଯାତ୍ରାଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ପଦ୍ମାସନରେଣୁଗୌରାଃ ॥ 52 ॥

ଜଲଂ ପ୍ରସନ୍ନଂ କୁମୁଦଂ ପ୍ରଭାସଂ କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଵନଶ୍ଶାଲିଵନଂ ଵିପକ୍ଵମ୍ ।

ମୃଦୁଶ୍ଚ ଵାଯୁର୍ଵିମଲଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ର ଶ୍ଶଂସନ୍ତି ଵର୍ଷଵ୍ଯପନୀତକାଲମ୍ ॥ 53 ॥

ମୀନୋପସନ୍ଦର୍ଶିତମେଖଲାନାଂ ନଦୀଵଧୂନାଂ ଗତଯୋଽଦ୍ଯ ମନ୍ଦାଃ ।

କାନ୍ତୋପଭୁକ୍ତାଲସଗାମିନୀନାଂ ପ୍ରଭାତକାଲେଷ୍ଵିଵ କାମିନୀନାମ୍ ॥ 54 ॥

ସଚକ୍ରଵାକାନି ସଶୈଵଲାନି କାଶୈର୍ଦୁକୂଲୈରିଵ ସଂଵୃତାନି ।

ସପତ୍ରଲେଖାନି ସରୋଚନାନି ଵଧୂମୁଖାନୀଵ ନଦୀମୁଖାନି ॥ 55 ॥

ପ୍ରଫୁଲ୍ଲବାଣାସନଚିତ୍ରିତେଷୁ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଷଟ୍ପାଦନିକୂଜିତେଷୁ ।

ଗୃହୀତଚାପୋଦ୍ଯତଚଣ୍ଡଦଣ୍ଡଃ ପ୍ରଚଣ୍ଡଚାରୋଽଦ୍ଯ ଵନେଷୁ କାମଃ ॥ 56 ॥

ଲୋକଂ ସୁଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପରିତୋଷଯିତ୍ଵା ନଦୀସ୍ତଟାକାନି ଚ ପୂରଯିତ୍ଵା ।

ନିଷ୍ପନ୍ନସସ୍ଯାଂ ଵସୁଧାଂ ଚ କୃତ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନଭସ୍ତୋଯଧରାଃ ପ୍ରଣଷ୍ଟାଃ ॥ 57 ॥

ଦର୍ଶଯନ୍ତି ଶରନ୍ନଦ୍ଯଃ ପୁଲିନାନି ଶନୈଃ ଶନୈଃ ।

ନଵସଙ୍ଗମସଵ୍ରୀଡା ଜଘନାନୀଵ ଯୋଷିତଃ ॥ 58 ॥

ପ୍ରସନ୍ନସଲିଲାସ୍ସୌମ୍ଯ କୁରରୀଭିର୍ଵିନାଦିତାଃ ।

ଚକ୍ରଵାକଗଣାକୀର୍ଣା ଵିଭାନ୍ତି ସଲିଲାଶଯାଃ ॥ 59 ॥

ଅସନାସ୍ସପ୍ତପର୍ଣାଶ୍ଚ କୋଵିଦାରାଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାଃ ।

ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ବନ୍ଧୁଜୀଵାଶ୍ଚ ଶ୍ଯାମାଶ୍ଚ ଗିରିସାନୁଷୁ ॥ 60 ॥

ହଂସସାରସଚକ୍ରାହ୍ଵୈଃ କୁରରୈଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ ।

ପୁଲିନାନ୍ଯଵକୀର୍ଣାନି ନଦୀନାଂ ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 61 ॥

ଅନ୍ଯୋନ୍ଯବଦ୍ଧଵୈରାଣାଂ ଜିଗୀଷୂଣାଂ ନୃପାତ୍ମଜ ।

ଉଦ୍ଯୋଗସମଯସ୍ସୌମ୍ଯ ପାର୍ଥିଵାନାମୁପସ୍ଥିତଃ ॥ 62 ॥

ଇଯଂ ସା ପ୍ରଥମା ଯାତ୍ରା ପାର୍ଥିଵାନାଂ ନୃପାତ୍ମଜ ନ ଚ ପଶ୍ଯାମି ସୁଗ୍ରୀଵମୁଦ୍ଯୋଗଂ ଵା ତଥାଵିଧମ୍ ॥ 63 ॥

ଚତ୍ଵାରୋ ଵାର୍ଷିକା ମାସା ଗତା ଵର୍ଷଶତୋପମାଃ ।

ମମ ଶୋକାଭିଭୂତସ୍ଯ ସୌମ୍ଯ ସୀତାମପଶ୍ଯତଃ ॥ 64 ॥

ଚକ୍ରଵାକୀଵ ଭର୍ତାରଂ ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଗତା ଵନମ୍ ।

ଵିଷମଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମୁଦ୍ଯାନମିଵ ଯାଽଗତା ॥ 65 ॥

ପ୍ରିଯାଵିହୀନେ ଦୁଃଖାର୍ତେ ହୃତରାଜ୍ଯେ ଵିଵାସିତେ ।

କୃପାଂ ନ କୁରୁତେ ରାଜା ସୁଗ୍ରୀଵୋ ମଯି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥ 66 ॥

ଅନାଥୋ ହୃତରାଜ୍ଯୋଽଯଂ ରାଵଣେନ ଚ ଧର୍ଷିତଃ ।

ଦୀନୋ ଦୂରଗୃହଃ କାମୀ ମାଂ ଚୈଵ ଶରଣଂ ଗତଃ ॥ 67 ॥

ଇତ୍ଯେତୈଃ କାରଣୈସ୍ସୌମ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ ।

ଅହଂ ଵାନରରାଜସ୍ଯ ପରିଭୂତଃ ପରନ୍ତପ ॥ 68 ॥

ସ କାଲଂ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ସୀତାଯାଃ ପରିମାର୍ଗଣେ ।

କୃତାର୍ଥସ୍ସମଯଂ କୃତ୍ଵା ଦୁର୍ମତିର୍ନାଵବୁଧ୍ଯତେ ॥ 69 ॥

ତ୍ଵଂ ଚ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ବ୍ରୂହି ଵାନରପୁଙ୍ଗଵମ୍ ।

ମୂର୍ଖଂ ଗ୍ରାମ୍ଯସୁଖେ ସକ୍ତଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵଚନାନ୍ମମ ॥ 70 ॥

ଅର୍ଥିନାମୁପପନ୍ନାନାଂ ପୂର୍ଵଂ ଚାପ୍ଯୁପକାରିଣାମ୍ ।

ଆଶାଂ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଯୋ ହନ୍ତି ସ ଲୋକେ ପୁରୁଷାଧମଃ ॥ 71 ॥

ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵା ପାପଂ ଯୋ ହି ଵାକ୍ଯମୁଦୀରିତମ୍ ।

ସତ୍ଯେନ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାତି ସ ଵୀରଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ॥ 72 ॥

କୃତାର୍ଥା ହ୍ଯକୃତାର୍ଥାନାଂ ମିତ୍ରାଣାଂ ନ ଭଵନ୍ତି ଯେ ।

ତାନ୍ମୃତାନପି କ୍ରଵ୍ଯାଦାଃ କୃତଘ୍ନାନ୍ନୋପଭୁଞ୍ଜତେ ॥ 73 ॥

ନୂନଂ କାଞ୍ଚନପୃଷ୍ଠସ୍ଯ ଵିକୃଷ୍ଟସ୍ଯ ମଯା ରଣେ ।

ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି ଚାପସ୍ଯ ରୂପଂ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଗଣୋପମମ୍ ॥ 74 ॥

ଘୋରଂ ଜ୍ଯାତଲନିର୍ଘୋଷଂ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ମମ ସଂଯୁଗେ ।

ନିର୍ଘୋଷମିଵ ଵଜ୍ରସ୍ଯ ପୁନସ୍ସଂଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି ॥ 75 ॥

କାମମେଵଙ୍ଗତେଽପ୍ଯସ୍ଯ ପରିଜ୍ଞାତେ ପରାକ୍ରମେ ।

ତ୍ଵତ୍ସହାଯସ୍ଯ ମେ ଵୀର ନ ଚିନ୍ତା ସ୍ଯାନ୍ନୃପାତ୍ମଜ ॥ 76 ॥

ଯଦର୍ଥମଯମାରମ୍ଭଃ କୃତଃ ପରପୁରଞ୍ଜଯଃ ।

ସମଯଂ ନାଭିଜାନାତି କୃତାର୍ଥଃ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵରଃ ॥ 77 ॥

ଵର୍ଷାସମଯକାଲଂ ତୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ହରୀଶ୍ଵରଃ ।

ଵ୍ଯତୀତାଂଶ୍ଚତୁରୋ ମାସାନ୍ଵିହରନ୍ନାଵବୁଧ୍ଯତେ ॥ 78 ॥

ସାମାତ୍ଯପରିଷତ୍କ୍ରୀଡନ୍ପାନମେଵୋପସେଵତେ ।

ଶୋକଦୀନେଷୁ ନାସ୍ମାସୁ ସୁଗ୍ରୀଵଃ କୁରୁତେ ଦଯାମ୍ ॥ 79 ॥

ଉଚ୍ଯତାଂ ଗଚ୍ଛ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତ୍ଵଯା ଵତ୍ସ ମହାବଲ ।

ମମ ରୋଷସ୍ଯ ଯଦ୍ରୂପଂ ବ୍ରୂଯାଶ୍ଚୈଵମିଦଂ ଵଚଃ ॥ 80 ॥

ନ ଚ ସଙ୍କୁଚିତଃ ପନ୍ଥା ଯେନ ଵାଲୀ ହତୋ ଗତଃ ।

ସମଯେ ତିଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀଵ ମା ଵାଲିପଥମନ୍ଵଗାଃ ॥ 81 ॥

ଏକ ଏଵ ରଣେ ଵାଲୀ ଶରେଣ ନିହତୋ ମଯା ।

ତ୍ଵାଂ ତୁ ସତ୍ଯାଦତିକ୍ରାନ୍ତଂ ହନିଷ୍ଯାମି ସବାନ୍ଧଵମ୍ ॥ 82 ॥

ତଦେଵଂ ଵିହିତେ କାର୍ଯେ ଯଦ୍ଧିତଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।

ତତ୍ତଦ୍ଭ୍ରୂହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ଵର କାଲଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ ॥ 83 ॥

କୁରୁଷ୍ଵ ସତ୍ଯଂ ମଯି ଵାନରେଶ୍ଵର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତଂ ଧର୍ମମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତମ୍ ।

ମା ଵାଲିନଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଗତୋ ଯମକ୍ଷଯଂ ତ୍ଵମଦ୍ଯ ପଶ୍ଯେର୍ମମ ଚୋଦିତୈଶ୍ଶରୈଃ ॥ 84 ॥

ସ ପୂର୍ଵଜଂ ତୀଵ୍ରଵିଵୃଦ୍ଧକୋପଂ ଲାଲପ୍ଯମାନଂ ପ୍ରସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୀନମ୍ ।

ଚକାର ତୀଵ୍ରାଂ ମତିମୁଗ୍ରତେଜା ହରୀଶ୍ଵରେ ମାନଵଵଂଶନାଥଃ ॥ 85 ॥

ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha triṃśassargaḥ |

guhaṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |

varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ || 1 ||

pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam |

śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām || 2 ||

kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām |

buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ || 3 ||

sa tu sañjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ |

manassthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ || 4 ||

āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite |

śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām || 5 ||

dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudvalāhakam |

sārasārāvasaṅghuṣṭhaṃ vilalāpārtayā girā || 6 ||

sārasārāvasannādaissārasāravanādinī |

yā''śrame ramate bālā sā'dya me ramate katham || 7 ||

puṣpitāṃścāsanān dṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān |

kathaṃ sā ramate bālā paśyantī māmapaśyatī || 8 ||

yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī |

budhyate cārusarvāṅgī sā'dya me buddhyate katham || 9 ||

nisvanaṃ cakravākānāṃ niśamya nahacāriṇām |

puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati || 10 ||

sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |

tāṃ vinā mṛgaśābākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe || 11 ||

api tāṃ madviyogāccha saukumāryācca bhāminīm |

sudūraṃ pīḍayetkāmaśśaradguṇanirantaraḥ || 12 ||

evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |

vihaṅga iva sāraṅgassalilaṃ tridaśeśvarāt || 13 ||

tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu |

dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvānlakṣmaṇo'grajam || 14 ||

taṃ cintayā dussahayā parītaṃ visañjñamekaṃ vijane manasvī |

bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam || 15 ||

kimārya kāmasya vaśaṅgatena kimātmapauruṣyaparābhavena |

ayaṃ sadā saṃhriyate samādhiḥ kimatra yogena nivartitena || 16 ||

kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam |

sahāyasāmarthyamadīnasattvaḥ svakarma hetuṃ ca kuruṣva hetum || 17 ||

na jānakī mānava vaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa |

na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya na dahyate vīra varārha kacchit || 18 ||

salakṣaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ |

hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāma dharmārthasamāhitaṃ ca || 19 ||

nissaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo'hyanuvartitavyaḥ |

nanu pravṛttasya durāsadasya kumāra kāryasya phalaṃ ca cintyam || 20 ||

atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan |

uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 21 ||

tarpayitvā sahasrākṣassalilena vasundharām |

nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ || 22 ||

snigdhagambhīranirghoṣāśśailadrumapurogamāḥ |

visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja || 23 ||

nīlotpaladalaśyāmāśśyāmīkṛtvā diśo daśa |

vimadā iva mātaṅgāśśāntavegāḥ payodharāḥ || 24 ||

jalagarbhā mahāmeghā kuṭajārjunagandhinaḥ |

caritvā viratāssaumya vṛṣṭivātāssamudyatāḥ || 25 ||

ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa |

nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntassahasā'nagha || 26 ||

abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ |

anuliptā ivā'bhānti girayaścitradīptibhiḥ || 27 ||

śākhāsu saptacchadapādapānāṃ prabhāsu tārārkaniśākarāṇām |

līlāsu caivottama vāraṇānāṃ śriyaṃ vibhajyādya śaratpravṛttā || 28 ||

sampratyanekāśraya citraśobhā lakṣmīśśaratkālaguṇopanītā |

sūryāgrahastapratibodhiteṣu padmākareṣvabhyadhikaṃ vibhāti || 29 ||

saptacchadānāṃ kusumopagandhī ṣaṭpādabṛndairanugīyamānaḥ |

mattadvipānāṃ pavano'nusārī darpaṃ vineṣyannadhikaṃ karoti || 30 ||

abhyāgataiścāruviśālapakṣai ssaraḥpriyaiḥ padmarajovakīrṇaiḥ |

mahānadīnāṃ pulinopayātaiḥ krīḍanti haṃsāssaha cakravākaiḥ || 31 ||

madapragalbheṣu ca vāraṇeṣu gavāṃ samūheṣu ca darpiteṣu |

prasannatoyāsu ca nimnagāsu vibhāti lakṣmīrbahudhā vibhaktā || 32 ||

nabhassamīkṣyāmbudharairvimuktaṃ vimuktabarhābharaṇā vaneṣu |

priyāsvasaktā vinivṛttaśobhā gatotsavā dhyānaparā mayūrāḥ || 33 ||

manojñagandhaiḥ priyakairanalpaiḥ puṣpātibhārāvanatāgraśākhaiḥ |

suvarṇagaurairnayanābhirāmai rudyotitānīva vanāntarāṇi || 34 ||

priyānvitānāṃ nalinīpriyāṇāṃ vane ratānāṃ kusumoddhatānām |

madotkaṭānāṃ madalālasānāṃ gajottamānāṃ gatayo'dya mandāḥ || 35 ||

vyabhraṃ nabhaśśastravidhautavarṇaṃ kṛśapravāhāni nadījalāni |

kahlāraśītāḥ pavanāḥ pravānti tamovimuktāśca diśaḥ prakāśāḥ || 36 ||

sūryātapakrāmaṇanaṣṭapaṅkā bhūmiścirodadhāṭitasāndrareṇuḥ |

anyonyavaireṇasamāyutānā mudyogakālo'dya narādhipānām || 37 ||

śaradguṇāpyāyitarūpaśobhāḥ praharṣitāḥ pāṃśusamutkṣitāṅgāḥ |

madotkaṭāssamprati yuddhalubdhā vṛṣā gavāṃ madhyagatā nadanti || 38 ||

samanmathaṃ tīvragatānurāgāḥ kulānvitā mandagatiṃ kariṇyaḥ |

madānvitaṃ samparivārya yāntaṃ vaneṣu bhartāramanuprayānti || 39 ||

tyaktvā varāṇyātmavibhūṣaṇāni barhāṇi tīropagatā nadīnām |

nirbhartsyamānā iva sārasaughaiḥ prayānti dīnā vimadā mayūrāḥ || 40 ||

vitrāsya kāraṇḍavacakravākā nmahāravairbhinnakaṭā gajendrāḥ |

sarassu baddhāmbujabhūṣaṇeṣu vikṣobhya vikṣobhya jalaṃ pibanti || 41 ||

vyapetapaṅkāsu savālukāsu prasannatoyāsu sagokulāsu |

sasārasārāvanināditāsu nadīṣu hṛṣṭā nipatanti haṃsāḥ || 42 ||

nadīghanaprasravaṇodakānā matipravṛddhānilabarhiṇānām |

plavaṅgamānāṃ ca gatotsavānāṃ drutaṃ ravāssamprati sampraṇaṣṭāḥ || 43 ||

anekavarṇāssuvinaṣṭakāyā navoditeṣvambudhareṣu naṣṭāḥ |

kṣudhārditā ghoraviṣā bilebhya ściroṣitā viprasaranti sarpāḥ || 44 ||

cañcaccandrakarasparśaharṣonmīlitatārakā |

aho rāgavatī sandhyā jahāti svayamambaram || 45 ||

rātriśśaśāṅkoditasaumyavaktrā tārāgaṇonmīlitacārunetrā |

jyotsnāṃśukaprāvaraṇā vibhāti nārīva śuklāṃśukasaṃvṛtāṅgī || 46 ||

vipakvaśāliprasavāni bhuktvā praharṣitā sārasacārupaṅktiḥ |

nabhassamākrāmati śīghravegāḥ vātāvadhūtā grathiteva mālā || 47 ||

suptaikahaṃsaṃ kumudairupetaṃ mahāhradasthaṃ salilaṃ vibhāti |

ghanairvimuktaṃ niśi pūrṇacandraṃ tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam || 48 ||

prakīrṇahaṃsākulamekhalānāṃ prabuddhapadmotpalamālinīnām |

vāpyuttamānāmadhikā'dya lakṣmī rvarāṅganānāmiva bhūṣitānām || 49 ||

veṇusvanavyañjitatūryamiśraḥ pratyūṣakālānilasampravṛddhaḥ |

sammūrchito gargaragovṛṣāṇā manyonyamāpūrayatīva śabdaḥ || 50 ||

navairnadīnāṃ kusumaprabhāsai rvyādhūyamānairmṛdumārutena |

dhautāmalakṣaumapaṭaprakāśaiḥ kūlāni kāśairupaśobhitāni || 51 ||

vanapracaṇḍā madhupānaśauṇḍāḥ priyānvitāṣṣaṭcaraṇāḥ prahrṛṣṭāḥ |

vaneṣu mattāḥ pavanānuyātrāṃ kurvanti padmāsanareṇugaurāḥ || 52 ||

jalaṃ prasannaṃ kumudaṃ prabhāsaṃ krauñcasvanaśśālivanaṃ vipakvam |

mṛduśca vāyurvimalaśca candra śśaṃsanti varṣavyapanītakālam || 53 ||

mīnopasandarśitamekhalānāṃ nadīvadhūnāṃ gatayo'dya mandāḥ |

kāntopabhuktālasagāminīnāṃ prabhātakāleṣviva kāminīnām || 54 ||

sacakravākāni saśaivalāni kāśairdukūlairiva saṃvṛtāni |

sapatralekhāni sarocanāni vadhūmukhānīva nadīmukhāni || 55 ||

praphullabāṇāsanacitriteṣu prahṛṣṭaṣaṭpādanikūjiteṣu |

gṛhītacāpodyatacaṇḍadaṇḍaḥ pracaṇḍacāro'dya vaneṣu kāmaḥ || 56 ||

lokaṃ suvṛṣṭyā paritoṣayitvā nadīstaṭākāni ca pūrayitvā |

niṣpannasasyāṃ vasudhāṃ ca kṛtvā tyaktvā nabhastoyadharāḥ praṇaṣṭāḥ || 57 ||

darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |

navasaṅgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ || 58 ||

prasannasalilāssaumya kurarībhirvināditāḥ |

cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ || 59 ||

asanāssaptaparṇāśca kovidārāśca puṣpitāḥ |

dṛśyante bandhujīvāśca śyāmāśca girisānuṣu || 60 ||

haṃsasārasacakrāhvaiḥ kuraraiśca samantataḥ |

pulinānyavakīrṇāni nadīnāṃ paśya lakṣmaṇa || 61 ||

anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja |

udyogasamayassaumya pārthivānāmupasthitaḥ || 62 ||

iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ vā tathāvidham || 63 ||

catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ |

mama śokābhibhūtasya saumya sītāmapaśyataḥ || 64 ||

cakravākīva bhartāraṃ pṛṣṭhato'nugatā vanam |

viṣamaṃ daṇḍakāraṇyamudyānamiva yā'gatā || 65 ||

priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite |

kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa || 66 ||

anātho hṛtarājyo'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ |

dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || 67 ||

ityetaiḥ kāraṇaissaumya sugrīvasya durātmanaḥ |

ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ parantapa || 68 ||

sa kālaṃ parisaṅkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |

kṛtārthassamayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyate || 69 ||

tvaṃ ca kiṣkindhāṃ praviśya brūhi vānarapuṅgavam |

mūrkhaṃ grāmyasukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama || 70 ||

arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām |

āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ || 71 ||

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam |

satyena pratigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 72 ||

kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye |

tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 73 ||

nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |

draṣṭumicchati cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam || 74 ||

ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge |

nirghoṣamiva vajrasya punassaṃśrotumicchasi || 75 ||

kāmamevaṅgate'pyasya parijñāte parākrame |

tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja || 76 ||

yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapurañjayaḥ |

samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ || 77 ||

varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ |

vyatītāṃścaturo māsānviharannāvabudhyate || 78 ||

sāmātyapariṣatkrīḍanpānamevopasevate |

śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām || 79 ||

ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vatsa mahābala |

mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścaivamidaṃ vacaḥ || 80 ||

na ca saṅkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |

samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ || 81 ||

eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |

tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam || 82 ||

tadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha |

tattadbhrūhi naraśreṣṭhatvara kālavyatikramaḥ || 83 ||

kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam |

mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvamadya paśyermama coditaiśśaraiḥ || 84 ||

sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam |

cakāra tīvrāṃ matimugratejā harīśvare mānavavaṃśanāthaḥ || 85 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṃśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ त्रिंशस्सर्गः ।

गुहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।

वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥ 1 ॥

पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् ।

शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥ 2 ॥

कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् ।

बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥ 3 ॥

स तु सञ्ज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्पुनः ।

मनस्स्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥ 4 ॥

आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते ।

शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥ 5 ॥

दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम् ।

सारसारावसङ्घुष्ठं विललापार्तया गिरा ॥ 6 ॥

सारसारावसन्नादैस्सारसारवनादिनी ।

याऽऽश्रमे रमते बाला साऽद्य मे रमते कथम् ॥ 7 ॥

पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् ।

कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥ 8 ॥

या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी ।

बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साऽद्य मे बुद्ध्यते कथम् ॥ 9 ॥

निस्वनं चक्रवाकानां निशम्य नहचारिणाम् ।

पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥ 10 ॥

सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।

तां विना मृगशाबाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥ 11 ॥

अपि तां मद्वियोगाच्छ सौकुमार्याच्च भामिनीम् ।

सुदूरं पीडयेत्कामश्शरद्गुणनिरन्तरः ॥ 12 ॥

एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।

विहङ्ग इव सारङ्गस्सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥ 13 ॥

ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु ।

ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान्लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥ 14 ॥

तं चिन्तया दुस्सहया परीतं विसञ्ज्ञमेकं विजने मनस्वी ।

भ्रातुर्विषादात्परितापदीनः समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम् ॥ 15 ॥

किमार्य कामस्य वशङ्गतेन किमात्मपौरुष्यपराभवेन ।

अयं सदा संह्रियते समाधिः किमत्र योगेन निवर्तितेन ॥ 16 ॥

क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं समाधियोगानुगतं च कालम् ।

सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः स्वकर्म हेतुं च कुरुष्व हेतुम् ॥ 17 ॥

न जानकी मानव वंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण ।

न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य न दह्यते वीर वरार्ह कच्छित् ॥ 18 ॥

सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः ।

हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं ससाम धर्मार्थसमाहितं च ॥ 19 ॥

निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं क्रियाविशेषोऽह्यनुवर्तितव्यः ।

ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य कुमार कार्यस्य फलं च चिन्त्यम् ॥ 20 ॥

अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् ।

उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ 21 ॥

तर्पयित्वा सहस्राक्षस्सलिलेन वसुन्धराम् ।

निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥ 22 ॥

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाश्शैलद्रुमपुरोगमाः ।

विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज ॥ 23 ॥

नीलोत्पलदलश्यामाश्श्यामीकृत्वा दिशो दश ।

विमदा इव मातङ्गाश्शान्तवेगाः पयोधराः ॥ 24 ॥

जलगर्भा महामेघा कुटजार्जुनगन्धिनः ।

चरित्वा विरतास्सौम्य वृष्टिवातास्समुद्यताः ॥ 25 ॥

घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण ।

नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तस्सहसाऽनघ ॥ 26 ॥

अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः ।

अनुलिप्ता इवाऽभान्ति गिरयश्चित्रदीप्तिभिः ॥ 27 ॥

शाखासु सप्तच्छदपादपानां प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम् ।

लीलासु चैवोत्तम वारणानां श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता ॥ 28 ॥

सम्प्रत्यनेकाश्रय चित्रशोभा लक्ष्मीश्शरत्कालगुणोपनीता ।

सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति ॥ 29 ॥

सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी षट्पादबृन्दैरनुगीयमानः ।

मत्तद्विपानां पवनोऽनुसारी दर्पं विनेष्यन्नधिकं करोति ॥ 30 ॥

अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षै स्सरःप्रियैः पद्मरजोवकीर्णैः ।

महानदीनां पुलिनोपयातैः क्रीडन्ति हंसास्सह चक्रवाकैः ॥ 31 ॥

मदप्रगल्भेषु च वारणेषु गवां समूहेषु च दर्पितेषु ।

प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता ॥ 32 ॥

नभस्समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु ।

प्रियास्वसक्ता विनिवृत्तशोभा गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः ॥ 33 ॥

मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः ।

सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै रुद्योतितानीव वनान्तराणि ॥ 34 ॥

प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने रतानां कुसुमोद्धतानाम् ।

मदोत्कटानां मदलालसानां गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः ॥ 35 ॥

व्यभ्रं नभश्शस्त्रविधौतवर्णं कृशप्रवाहानि नदीजलानि ।

कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति तमोविमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः ॥ 36 ॥

सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का भूमिश्चिरोदधाटितसान्द्ररेणुः ।

अन्योन्यवैरेणसमायुताना मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम् ॥ 37 ॥

शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः प्रहर्षिताः पांशुसमुत्क्षिताङ्गाः ।

मदोत्कटास्सम्प्रति युद्धलुब्धा वृषा गवां मध्यगता नदन्ति ॥ 38 ॥

समन्मथं तीव्रगतानुरागाः कुलान्विता मन्दगतिं करिण्यः ।

मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं वनेषु भर्तारमनुप्रयान्ति ॥ 39 ॥

त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषणानि बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम् ।

निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः प्रयान्ति दीना विमदा मयूराः ॥ 40 ॥

वित्रास्य कारण्डवचक्रवाका न्महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः ।

सरस्सु बद्धाम्बुजभूषणेषु विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति ॥ 41 ॥

व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु ।

ससारसारावनिनादितासु नदीषु हृष्टा निपतन्ति हंसाः ॥ 42 ॥

नदीघनप्रस्रवणोदकाना मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम् ।

प्लवङ्गमानां च गतोत्सवानां द्रुतं रवास्सम्प्रति सम्प्रणष्टाः ॥ 43 ॥

अनेकवर्णास्सुविनष्टकाया नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः ।

क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥ 44 ॥

चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका ।

अहो रागवती सन्ध्या जहाति स्वयमम्बरम् ॥ 45 ॥

रात्रिश्शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा ।

ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी ॥ 46 ॥

विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः ।

नभस्समाक्रामति शीघ्रवेगाः वातावधूता ग्रथितेव माला ॥ 47 ॥

सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं महाह्रदस्थं सलिलं विभाति ।

घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम् ॥ 48 ॥

प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम् ।

वाप्युत्तमानामधिकाऽद्य लक्ष्मी र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम् ॥ 49 ॥

वेणुस्वनव्यञ्जिततूर्यमिश्रः प्रत्यूषकालानिलसम्प्रवृद्धः ।

सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः ॥ 50 ॥

नवैर्नदीनां कुसुमप्रभासै र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन ।

धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः कूलानि काशैरुपशोभितानि ॥ 51 ॥

वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः प्रियान्विताष्षट्चरणाः प्रह्रृष्टाः ।

वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः ॥ 52 ॥

जलं प्रसन्नं कुमुदं प्रभासं क्रौञ्चस्वनश्शालिवनं विपक्वम् ।

मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्र श्शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम् ॥ 53 ॥

मीनोपसन्दर्शितमेखलानां नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः ।

कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम् ॥ 54 ॥

सचक्रवाकानि सशैवलानि काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि ।

सपत्रलेखानि सरोचनानि वधूमुखानीव नदीमुखानि ॥ 55 ॥

प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु ।

गृहीतचापोद्यतचण्डदण्डः प्रचण्डचारोऽद्य वनेषु कामः ॥ 56 ॥

लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा ।

निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः ॥ 57 ॥

दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ।

नवसङ्गमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥ 58 ॥

प्रसन्नसलिलास्सौम्य कुररीभिर्विनादिताः ।

चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥ 59 ॥

असनास्सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः ।

दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु ॥ 60 ॥

हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः ।

पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण ॥ 61 ॥

अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज ।

उद्योगसमयस्सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥ 62 ॥

इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम् ॥ 63 ॥

चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः ।

मम शोकाभिभूतस्य सौम्य सीतामपश्यतः ॥ 64 ॥

चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम् ।

विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव याऽगता ॥ 65 ॥

प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते ।

कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ 66 ॥

अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः ।

दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥ 67 ॥

इत्येतैः कारणैस्सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।

अहं वानरराजस्य परिभूतः परन्तप ॥ 68 ॥

स कालं परिसङ्ख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।

कृतार्थस्समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते ॥ 69 ॥

त्वं च किष्किन्धां प्रविश्य ब्रूहि वानरपुङ्गवम् ।

मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥ 70 ॥

अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम् ।

आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ 71 ॥

शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम् ।

सत्येन प्रतिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ 72 ॥

कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये ।

तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ 73 ॥

नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।

द्रष्टुमिच्छति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥ 74 ॥

घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे ।

निर्घोषमिव वज्रस्य पुनस्संश्रोतुमिच्छसि ॥ 75 ॥

काममेवङ्गतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।

त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥ 76 ॥

यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरञ्जयः ।

समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ 77 ॥

वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ।

व्यतीतांश्चतुरो मासान्विहरन्नावबुध्यते ॥ 78 ॥

सामात्यपरिषत्क्रीडन्पानमेवोपसेवते ।

शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ 79 ॥

उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स महाबल ।

मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैवमिदं वचः ॥ 80 ॥

न च सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।

समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥ 81 ॥

एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ।

त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥ 82 ॥

तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ ।

तत्तद्भ्रूहि नरश्रेष्ठत्वर कालव्यतिक्रमः ॥ 83 ॥

कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वर प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम् ।

मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयं त्वमद्य पश्येर्मम चोदितैश्शरैः ॥ 84 ॥

स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् ।

चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा हरीश्वरे मानववंशनाथः ॥ 85 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशस्सर्गः ॥