ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ସପ୍ତଦଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତତଶ୍ଶରେଣାଭିହତୋ ରାମେଣ ରଣକର୍କଶଃ ।
ପପାତ ସହସା ଵାଲୀ ନିକୃତ୍ତ ଇଵ ପାଦପଃ ॥ 1 ॥
ସ ଭୂମୌ ନ୍ଯସ୍ତସର୍ଵାଙ୍ଗସ୍ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷଣଃ ।
ଅପତଦ୍ଦେଵରାଜସ୍ଯ ମୁକ୍ତରଶ୍ମିରିଵ ଧ୍ଵଜଃ ॥ 2 ॥
ତସ୍ମିନ୍ନିପତିତେ ଭୂମୌ ଵାନରାଣାଂ ଗଣେଶ୍ଵରେ ।
ନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରମିଵ ଵ୍ଯୋମ ନ ଵ୍ଯରାଜତ ଭୂତଲମ୍ ॥ 3 ॥
ଭୂମୌ ନିପତିତସ୍ଯାପି ତସ୍ଯ ଦେହଂ ମହାତ୍ମନଃ ।
ନ ଶ୍ରୀର୍ଜହାତି ନ ପ୍ରାଣା ନ ତେଜୋ ନ ପରାକ୍ରମଃ ॥ 4 ॥
ଶକ୍ରଦତ୍ତା ଵରା ମାଲା କାଞ୍ଚନୀ ଵଜ୍ରଭୂଷିତା ।
ଦଧାର ହରିମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତେଜ୍ଶିଯଂ ଚ ସା ॥ 5 ॥
ସ ତଯା ମାଲଯା ଵୀରୋ ହେମଯା ହରିଯୂଥପଃ ।
ସନ୍ଧ୍ଯାନୁଗତପର୍ଯନ୍ତଃ ପଯୋଧର ଇଵାଭଵତ୍ ॥ 6 ॥
ତସ୍ଯ ମାଲା ଚ ଦେହଶ୍ଚ ମର୍ମଘାତୀ ଚ ଯଶ୍ଶରଃ ।
ତ୍ରିଧେଵ ରଚିତା ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ପତିତସ୍ଯାପି ଶୋଭତେ ॥ 7 ॥
ତଦସ୍ତ୍ରଂ ତସ୍ଯ ଵୀରସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗମାର୍ଗପ୍ରଭାଵନମ୍ ।
ରାମବାଣାସନକ୍ଷିପ୍ତମାଵହତ୍ପରମାଂ ଗତିମ୍ ॥ 8 ॥
ତଂ ତଦା ପତିତଂ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଗତାର୍ଚିଷମିଵାନଲମ୍ ।
ବହୁମାନ୍ଯ ଚ ତଂ ଵୀର ଵୀକ୍ଷମାଣଂ ଶନୈରିଵ ॥ 9 ॥
ଯଯାତିମିଵ ପୁଣ୍ଯାନ୍ତେ ଦେଵଲୋକାଦିହଚ୍ଯୁତମ୍ ।
ଆଦିତ୍ଯମିଵ କାଲେନ ଯୁଗାନ୍ତେ ଭୁଵି ପାତିତମ୍ ॥ 10 ॥
ମହେନ୍ଦ୍ରମିଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷମ୍ମୁପେନ୍ଦ୍ରମିଵ ଦୁସ୍ସହମ୍ ।
ମହେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରଂ ପତିତଂ ଵାଲିନଂ ହେମମାଲିନମ୍ ॥ 11 ॥
ସିଂହୋରସ୍କଂ ମହାବାହୁଂ ଦୀପ୍ତାସ୍ଯଂ ହରିଲୋଚନମ୍ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣାନୁଗତୋ ରାମୋ ଦଦର୍ଶୋପସସର୍ପ ଚ ॥ 12 ॥
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଘଵଂ ଵାଲୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ମହାବଲମ୍ ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ପରୁଷଂ ଧର୍ମସଂହିତମ୍ ॥ 13 ॥
ତ୍ଵଂ ନରାଧିପତେଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଥିତଃ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ କୁଲୀନସ୍ସତ୍ତ୍ଵସମ୍ପନ୍ନ ସ୍ତେଜସ୍ଵୀ ଚରିତଵ୍ରତଃ ॥ 14 ॥
ପରାଙ୍ମୁଖଵଧଂ କୃତ୍ଵା କୋଽତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତ୍ଵଯା ଗୁଣଃ ।
ଯଦହଂ ଯୁଦ୍ଧସଂରବ୍ଧଶ୍ଶରେଣୋରସି ତାଡିତଃ ॥ 15 ॥
ରାମଃ କରୁଣଵେଦୀ ଚ ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ହିତେ ରତଃ ।
ସାନୁକ୍ରୋଶୋ ଜିତୋତ୍ସାହସ୍ସମଯଜ୍ଞୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ ॥ 16 ॥
ଇତି ତେ ସର୍ଵଭୂତାନି କଥଯନ୍ତି ଯଶୋ ଭୁଵି ॥ 17 ॥
ଦମଶ୍ଶମଃ କ୍ଷମା ଧର୍ମୋ ଧୃତିସ୍ସତ୍ଯଂ ପରାକ୍ରମଃ ।
ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଗୁଣା ରାଜନ୍ଦଣ୍ଡଶ୍ଚାପ୍ଯପରାଧିଷୁ ॥ 18 ॥
ତାନ୍ଗୁଣାନ୍ସମ୍ପ୍ରଧାର୍ଯାହମଗ୍ର୍ଯଂ ଚାଭିଜନଂ ତଵ ।
ତାରଯା ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧୋଽପି ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗତଃ ॥ 19 ॥
ନ ମାମନ୍ଯେନ ସମ୍ରବ୍ଧଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ ଯୋଦ୍ଧୁ ମର୍ହସି ।
ଇତି ମେ ବୁଦ୍ଧିରୁତ୍ପନ୍ନା ବଭୂଵାଦର୍ଶନେ ତଵ ॥ 20 ॥
ନ ତ୍ଵାଂ ଵିନିହତାତ୍ମାନଂ ଧର୍ମଧ୍ଵଜମଧାର୍ମିକମ୍ ।
ଜାନେ ପାପସମାଚାରଂ ତୃଣୈଃ କୂପମିଵାଵୃତମ୍ ॥ 21 ॥
ସତାଂ ଵେଷଧରଂ ପାପଂ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନମିଵ ପାଵକମ୍ ।
ନାହଂ ତ୍ଵାମଭିଜାନାମି ଧର୍ମଚ୍ଛଦ୍ମାଭିସଂଵୃତମ୍ ॥ 22 ॥
ଵିଷଯେ ଵା ପୁରେ ଵା ତେ ଯଦା ପାପଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ ।
ନ ଚ ତ୍ଵାମଵଜାନେ ଚ କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ହଂସ୍ଯକିଲ୍ବିଷମ୍ ॥ 23 ॥
ଫଲମୂଲାଶନଂ ନିତ୍ଯଂ ଵାନରଂ ଵନଗୋଚରମ୍ ।
ମାମିହାପ୍ରତିଯୁଧ୍ଯନ୍ତମନ୍ଯେନ ଚ ସମାଗତମ୍ ॥ 24 ॥
ତ୍ଵଂ ନରାଧିପତେଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତୀତଃ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ ।
ଲିଙ୍ଗମପ୍ଯସ୍ତି ତେ ରାଜନନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଧର୍ମସଂହିତମ୍ ॥ 25 ॥
କଃ କ୍ଷତ୍ରିଯକୁଲେ ଜାତ୍ଶୃତଵାନ୍ନଷ୍ଟସଂଶଯଃ ।
ଧର୍ମଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନ କ୍ରୂରଂ କର୍ମ ସମାଚରେତ୍ ॥ 26 ॥
ରାମ ରାଜକୁଲେ ଜାତୋ ଧର୍ମଵାନିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥ 27 ॥
ଅଭଵ୍ଯୋ ଭଵ୍ଯରୂପେଣ କିମର୍ଥଂ ପରିଧାଵସି ।
ସାମ ଦାନଂ କ୍ଷମା ଧର୍ମସ୍ସତ୍ଯଂ ଧୃତିପରାକ୍ରମୌ ।
ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଗୁଣା ରାଜନ୍ ଦଣ୍ଡଶ୍ଚାପ୍ଯପରାଧିଷୁ ॥ 28 ॥
ଵଯଂ ଵନଚରା ରାମ ମୃଗା ମୂଲଫଲାଶନାଃ ।
ଏଷା ପ୍ରକୃତିରସ୍ମାକଂ ପୁରୁଷସ୍ତ୍ଵଂ ନରେଶ୍ଵରଃ ॥ 29 ॥
ଭୂମିର୍ହିରଣ୍ଯଂ ରୂପ୍ଯଂ ଚ ଵିଗ୍ରହେ କାରଣାନି ଚ ।
ଅତ୍ର କସ୍ତେ ଵନେ ଲୋଭୋ ମଦୀଯେଷୁ ଫଲେଷୁ ଵା ॥ 30 ॥
ନଯଶ୍ଚ ଵିନଯଶ୍ଚୋଭୌ ନିଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହାଵପି ॥ 31 ॥
ରାଜଵୃତ୍ତିରସଙ୍କୀର୍ଣା ନ ନୃପାଃ କାମଵୃତ୍ତଯଃ ।
ତ୍ଵଂ ତୁ କାମପ୍ରଧାନଶ୍ଚ କୋପନଶ୍ଚାନଵସ୍ଥିତଃ ॥ 32 ॥
ରାଜଵୃତ୍ତେଶ୍ଚ ସଙ୍କୀଣଶ୍ଶରାସନପରାଯଣଃ ।
ନ ତେଽସ୍ତ୍ଯପଚିତିର୍ଧର୍ମେ ନାର୍ଥେ ବୁଦ୍ଧିରଵସ୍ଥିତା ॥ 33 ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ କାମଵୃତ୍ତସ୍ସନ୍କୃଷ୍ଯସେ ମନୁଜେଶ୍ଵର ।
ହତ୍ଵା ବାଣେନ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମାମିହାନପରାଧିନମ୍ ॥ 34 ॥
କିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ସତାଂ ମଧ୍ଯେ କର୍ମ କୃତ୍ଵା ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍ ।
ରାଜହା ବ୍ରହ୍ମହା ଗୋଘ୍ନଶ୍ଚୋରଃ ପ୍ରାଣିଵଧେ ରତଃ ॥ 35 ॥
ନାସ୍ତିକଃ ପରିଵେତ୍ତା ଚ ସର୍ଵେ ନିରଯଗାମିନଃ ।
ସୂଚକଶ୍ଚ କଦର୍ଯଶ୍ଚ ମିତ୍ରଘ୍ନୋ ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ ॥ 36 ॥
ଲୋକଂ ପାପାତ୍ମନାମେତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ।
ଅଧାର୍ଯଂ ଚର୍ମ ମେ ସଦ୍ଭୀ ରୋମାଣ୍ଯସ୍ଥି ଚ ଵର୍ଜିତମ୍ ।
ଅଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ଚ ମାଂସାନି ତ୍ଵଦ୍ଵିଧୈର୍ଧର୍ମଚାରିଭିଃ ॥ 37 ॥
ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ନଖା ଭକ୍ଷ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରେଣ ରାଘଵ ॥ 38 ॥
ଶଲ୍ଯକ ଶ୍ଶ୍ଵାଵିଧୋ ଗୋଧା ଶଶଃ କୂର୍ମଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ ।
ଚର୍ମ ଚାସ୍ଥି ଚ ମେ ରାଜନ୍ ନସ୍ପୃଶନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ ॥ 39 ॥
ଅଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ଚ ମାଂସାନି ସୋଽହଂ ପଞ୍ଚନଖୋ ହତଃ ।
ତାରଯା ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତୋଽହଂ ସତ୍ଯଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଯା ହିତମ୍ ॥ 40 ॥
ତଦତିକ୍ରମ୍ଯ ମୋହେନ କାଲସ୍ଯ ଵଶମାଗତଃ ।
ତ୍ଵଯା ନାଥେନ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ନ ସନାଥା ଵସୁନ୍ଧରା ।
ପ୍ରମଦା ଶୀଲସମ୍ପନ୍ନା ଧୂର୍ତେନ ପତିନା ଯଥା ॥ 41 ॥
ଶଠୋ ନୈକୃତିକଃ କ୍ଷୁଦ୍ରୋ ମିଥ୍ଯାପ୍ରଶ୍ରିତମାନସଃ ।
କଥଂ ଦଶରଥେନ ତ୍ଵଂ ଜାତଃ ପାପୋ ମହାତ୍ମନା ॥ 42 ॥
ଛିନ୍ନଚାରିତ୍ରକକ୍ଷ୍ଯେଣ ସତାଂ ଧର୍ମାତିଵର୍ତିନା ।
ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମାଙ୍କୁଶେନାହଂ ନିହତୋ ରାମହସ୍ତିନା ॥ 43 ॥
ଅଶୁଭଂ ଚାପ୍ଯଯୁକ୍ତଂ ଚ ସତାଂ ଚୈଵ ଵିଗର୍ହିତମ୍ ।
ଵକ୍ଷ୍ଯସେ ଚେଦୃଶଂ କୃତ୍ଵା ସଦ୍ଭିସ୍ସହ ସମାଗତଃ ॥ 44 ॥
ଉଦାସୀନେଷୁ ଯୋଽସ୍ମାସୁ ଵିକ୍ରମଽସ୍ତେ ପ୍ରକାଶିତଃ ।
ଅପକାରିଷୁ ତେ ରାଜନ୍ନହି ପଶ୍ଯାମି ଵିକ୍ରମମ୍ ॥ 45 ॥
ଦୃଶ୍ଯମାନସ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧ୍ଯେଥା ମଯା ଯଦି ନୃପାତ୍ମଜ ।
ଅଦ୍ଯ ଵୈଵସ୍ଵତଂ ଦେଵଂ ପଶ୍ଯେସ୍ତ୍ଵଂ ନିହତୋ ମଯା ॥ 46 ॥
ତ୍ଵଯାଽଦୃଶ୍ଯେନ ତୁ ରଣେ ନିହତୋଽହଂ ଦୁରାସଦଃ ।
ପ୍ରସୁପ୍ତଃ ପନ୍ନଗେନେଵ ନରଃ ପାନଵଶଂ ଗତଃ ॥ 47 ॥
ମାମେଵ ଯଦି ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵମେତଦର୍ଥମଚୋଦଯଃ ॥ 48 ॥
ମୈଥିଲୀମହମେକାହ୍ନା ତଵ ଚାନୀତଵାନ୍ଭଵେତ୍ ।
ସୁଗ୍ରୀଵପ୍ରିଯକାମେନ ଯଦହଂ ନିହତସ୍ତ୍ଵଯା ।
କଣ୍ଠେ ବଦ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରଦଦ୍ଯାଂ ତେ ନିହତଂ ରାଵଣଂ ରଣେ ॥ 49 ॥
ନ୍ଯସ୍ତାଂ ସାଗରତୋଯେ ଵା ପାତାଲେ ଵାପି ମୈଥିଲୀମ୍ ।
ଆନଯେଯଂ ତଵାଦେଶାଚ୍ଛ୍ଵେତାମଶ୍ଵତରୀମିଵ ॥ 50 ॥
ଯୁକ୍ତଂ ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ସ୍ଵର୍ଗତେ ମଯି ।
ଅଯୁକ୍ତଂ ଯଦଧର୍ମେଣ ତ୍ଵଯାଽହଂ ନିହତୋ ରଣେ ॥ 51 ॥
କାମମେଵଂ ଵିଧୋ ଲୋକଃ କାଲେନ ଵିନିଯୁଜ୍ଯତେ ।
କ୍ଷମଂ ଚେଦ୍ଭଵତା ପ୍ରାପ୍ତମୁତ୍ତରଂ ସାଧୁ ଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍ ॥ 52 ॥
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପରିଶୁଷ୍କଵକ୍ତ୍ରଃ ଶରାଭିଘାତାଦ୍ଵ୍ଯଥିତୋ ମହାତ୍ମା ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାମଂ ରଵିସନ୍ନିକାଶଂ ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵାମରରାଜସୂନୁଃ ॥ 53 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଦଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
tataśśareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |
papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ || 1 ||
sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ || 2 ||
tasminnipatite bhūmau vānarāṇāṃ gaṇeśvare |
naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam || 3 ||
bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |
na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ || 4 ||
śakradattā varā mālā kāñcanī vajrabhūṣitā |
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejśiyaṃ ca sā || 5 ||
sa tayā mālayā vīro hemayā hariyūthapaḥ |
sandhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat || 6 ||
tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaśśaraḥ |
tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate || 7 ||
tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |
rāmabāṇāsanakṣiptamāvahatparamāṃ gatim || 8 ||
taṃ tadā patitaṃ saṅkhye gatārciṣamivānalam |
bahumānya ca taṃ vīra vīkṣamāṇaṃ śanairiva || 9 ||
yayātimiva puṇyānte devalokādihacyutam |
ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam || 10 ||
mahendramiva durdharṣammupendramiva dussaham |
mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam || 11 ||
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |
lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca || 12 ||
taṃ dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam || 13 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priyadarśanaḥ kulīnassattvasampanna stejasvī caritavrataḥ || 14 ||
parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko'tra prāptastvayā guṇaḥ |
yadahaṃ yuddhasaṃrabdhaśśareṇorasi tāḍitaḥ || 15 ||
rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ |
sānukrośo jitotsāhassamayajño dṛḍhavrataḥ || 16 ||
iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi || 17 ||
damaśśamaḥ kṣamā dharmo dhṛtissatyaṃ parākramaḥ |
pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyaparādhiṣu || 18 ||
tānguṇānsampradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |
tārayā pratiṣiddho'pi sugrīveṇa samāgataḥ || 19 ||
na māmanyena samrabdhaṃ pramattaṃ yoddhu marhasi |
iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava || 20 ||
na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |
jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam || 21 ||
satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |
nāhaṃ tvāmabhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam || 22 ||
viṣaye vā pure vā te yadā pāpaṃ karomyaham |
na ca tvāmavajāne ca kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam || 23 ||
phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |
māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam || 24 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |
liṅgamapyasti te rājanandṛśyate dharmasaṃhitam || 25 ||
kaḥ kṣatriyakule jātśṛtavānnaṣṭasaṃśayaḥ |
dharmaliṅgapraticchanna krūraṃ karma samācaret || 26 ||
rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ || 27 ||
abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi |
sāma dānaṃ kṣamā dharmassatyaṃ dhṛtiparākramau |
pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyaparādhiṣu || 28 ||
vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |
eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ || 29 ||
bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca vigrahe kāraṇāni ca |
atra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā || 30 ||
nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi || 31 ||
rājavṛttirasaṅkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ |
tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ || 32 ||
rājavṛtteśca saṅkīṇaśśarāsanaparāyaṇaḥ |
na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā || 33 ||
indriyaiḥ kāmavṛttassankṛṣyase manujeśvara |
hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam || 34 ||
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam |
rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ || 35 ||
nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ |
sūcakaśca kadaryaśca mitraghno gurutalpagaḥ || 36 ||
lokaṃ pāpātmanāmete gacchante nātra saṃśayaḥ |
adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ || 37 ||
pañca pañca nakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava || 38 ||
śalyaka śśvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ |
carma cāsthi ca me rājan naspṛśanti manīṣiṇaḥ || 39 ||
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ |
tārayā vākyamukto'haṃ satyaṃ sarvajñayā hitam || 40 ||
tadatikramya mohena kālasya vaśamāgataḥ |
tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasundharā |
pramadā śīlasampannā dhūrtena patinā yathā || 41 ||
śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyāpraśritamānasaḥ |
kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā || 42 ||
chinnacāritrakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |
tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā || 43 ||
aśubhaṃ cāpyayuktaṃ ca satāṃ caiva vigarhitam |
vakṣyase cedṛśaṃ kṛtvā sadbhissaha samāgataḥ || 44 ||
udāsīneṣu yo'smāsu vikrama'ste prakāśitaḥ |
apakāriṣu te rājannahi paśyāmi vikramam || 45 ||
dṛśyamānastu yuddhyethā mayā yadi nṛpātmaja |
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā || 46 ||
tvayā'dṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ |
prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ || 47 ||
māmeva yadi pūrvaṃ tvametadarthamacodayaḥ || 48 ||
maithilīmahamekāhnā tava cānītavānbhavet |
sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe || 49 ||
nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |
ānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva || 50 ||
yuktaṃ yatprāpnuyādrājyaṃ sugrīvassvargate mayi |
ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayā'haṃ nihato raṇe || 51 ||
kāmamevaṃ vidho lokaḥ kālena viniyujyate |
kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām || 52 ||
ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā |
samīkṣya rāmaṃ ravisannikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ || 53 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe saptadaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ सप्तदशस्सर्गः ।
ततश्शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः ।
पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ॥ 1 ॥
स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।
अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः ॥ 2 ॥
तस्मिन्निपतिते भूमौ वानराणां गणेश्वरे ।
नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत भूतलम् ॥ 3 ॥
भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः ।
न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥ 4 ॥
शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी वज्रभूषिता ।
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेज्शियं च सा ॥ 5 ॥
स तया मालया वीरो हेमया हरियूथपः ।
सन्ध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ॥ 6 ॥
तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यश्शरः ।
त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते ॥ 7 ॥
तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् ।
रामबाणासनक्षिप्तमावहत्परमां गतिम् ॥ 8 ॥
तं तदा पतितं सङ्ख्ये गतार्चिषमिवानलम् ।
बहुमान्य च तं वीर वीक्षमाणं शनैरिव ॥ 9 ॥
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिहच्युतम् ।
आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् ॥ 10 ॥
महेन्द्रमिव दुर्धर्षम्मुपेन्द्रमिव दुस्सहम् ।
महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम् ॥ 11 ॥
सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् ।
लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च ॥ 12 ॥
तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम् ॥ 13 ॥
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः कुलीनस्सत्त्वसम्पन्न स्तेजस्वी चरितव्रतः ॥ 14 ॥
पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः ।
यदहं युद्धसंरब्धश्शरेणोरसि ताडितः ॥ 15 ॥
रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः ।
सानुक्रोशो जितोत्साहस्समयज्ञो दृढव्रतः ॥ 16 ॥
इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥ 17 ॥
दमश्शमः क्षमा धर्मो धृतिस्सत्यं पराक्रमः ।
पार्थिवानां गुणा राजन्दण्डश्चाप्यपराधिषु ॥ 18 ॥
तान्गुणान्सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव ।
तारया प्रतिषिद्धोऽपि सुग्रीवेण समागतः ॥ 19 ॥
न मामन्येन सम्रब्धं प्रमत्तं योद्धु मर्हसि ।
इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव ॥ 20 ॥
न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम् ।
जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ 21 ॥
सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम् ।
नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥ 22 ॥
विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम् ।
न च त्वामवजाने च कस्मात्त्वं हंस्यकिल्बिषम् ॥ 23 ॥
फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम् ।
मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम् ॥ 24 ॥
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः ।
लिङ्गमप्यस्ति ते राजनन्दृश्यते धर्मसंहितम् ॥ 25 ॥
कः क्षत्रियकुले जात्शृतवान्नष्टसंशयः ।
धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्न क्रूरं कर्म समाचरेत् ॥ 26 ॥
राम राजकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः ॥ 27 ॥
अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि ।
साम दानं क्षमा धर्मस्सत्यं धृतिपराक्रमौ ।
पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपराधिषु ॥ 28 ॥
वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः ।
एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वरः ॥ 29 ॥
भूमिर्हिरण्यं रूप्यं च विग्रहे कारणानि च ।
अत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥ 30 ॥
नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि ॥ 31 ॥
राजवृत्तिरसङ्कीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ।
त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः ॥ 32 ॥
राजवृत्तेश्च सङ्कीणश्शरासनपरायणः ।
न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता ॥ 33 ॥
इन्द्रियैः कामवृत्तस्सन्कृष्यसे मनुजेश्वर ।
हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम् ॥ 34 ॥
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ।
राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः ॥ 35 ॥
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः ।
सूचकश्च कदर्यश्च मित्रघ्नो गुरुतल्पगः ॥ 36 ॥
लोकं पापात्मनामेते गच्छन्ते नात्र संशयः ।
अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम् ।
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः ॥ 37 ॥
पञ्च पञ्च नखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव ॥ 38 ॥
शल्यक श्श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः ।
चर्म चास्थि च मे राजन् नस्पृशन्ति मनीषिणः ॥ 39 ॥
अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः ।
तारया वाक्यमुक्तोऽहं सत्यं सर्वज्ञया हितम् ॥ 40 ॥
तदतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशमागतः ।
त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुन्धरा ।
प्रमदा शीलसम्पन्ना धूर्तेन पतिना यथा ॥ 41 ॥
शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्याप्रश्रितमानसः ।
कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना ॥ 42 ॥
छिन्नचारित्रकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना ।
त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना ॥ 43 ॥
अशुभं चाप्ययुक्तं च सतां चैव विगर्हितम् ।
वक्ष्यसे चेदृशं कृत्वा सद्भिस्सह समागतः ॥ 44 ॥
उदासीनेषु योऽस्मासु विक्रमऽस्ते प्रकाशितः ।
अपकारिषु ते राजन्नहि पश्यामि विक्रमम् ॥ 45 ॥
दृश्यमानस्तु युद्ध्येथा मया यदि नृपात्मज ।
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया ॥ 46 ॥
त्वयाऽदृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः ।
प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः ॥ 47 ॥
मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः ॥ 48 ॥
मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान्भवेत् ।
सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया ।
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां ते निहतं रावणं रणे ॥ 49 ॥
न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम् ।
आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव ॥ 50 ॥
युक्तं यत्प्राप्नुयाद्राज्यं सुग्रीवस्स्वर्गते मयि ।
अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाऽहं निहतो रणे ॥ 51 ॥
काममेवं विधो लोकः कालेन विनियुज्यते ।
क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥ 52 ॥
इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद्व्यथितो महात्मा ।
समीक्ष्य रामं रविसन्निकाशं तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः ॥ 53 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तदशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
tataśśareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |
papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ || 1 ||
sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ || 2 ||
tasminnipatite bhūmau vānarāṇāṃ gaṇeśvare |
naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam || 3 ||
bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |
na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ || 4 ||
śakradattā varā mālā kāñcanī vajrabhūṣitā |
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejśiyaṃ ca sā || 5 ||
sa tayā mālayā vīro hemayā hariyūthapaḥ |
sandhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat || 6 ||
tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaśśaraḥ |
tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate || 7 ||
tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |
rāmabāṇāsanakṣiptamāvahatparamāṃ gatim || 8 ||
taṃ tadā patitaṃ saṅkhye gatārciṣamivānalam |
bahumānya ca taṃ vīra vīkṣamāṇaṃ śanairiva || 9 ||
yayātimiva puṇyānte devalokādihacyutam |
ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam || 10 ||
mahendramiva durdharṣammupendramiva dussaham |
mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam || 11 ||
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |
lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca || 12 ||
taṃ dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam || 13 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priyadarśanaḥ kulīnassattvasampanna stejasvī caritavrataḥ || 14 ||
parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko'tra prāptastvayā guṇaḥ |
yadahaṃ yuddhasaṃrabdhaśśareṇorasi tāḍitaḥ || 15 ||
rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ |
sānukrośo jitotsāhassamayajño dṛḍhavrataḥ || 16 ||
iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi || 17 ||
damaśśamaḥ kṣamā dharmo dhṛtissatyaṃ parākramaḥ |
pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyaparādhiṣu || 18 ||
tānguṇānsampradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |
tārayā pratiṣiddho'pi sugrīveṇa samāgataḥ || 19 ||
na māmanyena samrabdhaṃ pramattaṃ yoddhu marhasi |
iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava || 20 ||
na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |
jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam || 21 ||
satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |
nāhaṃ tvāmabhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam || 22 ||
viṣaye vā pure vā te yadā pāpaṃ karomyaham |
na ca tvāmavajāne ca kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam || 23 ||
phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |
māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam || 24 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |
liṅgamapyasti te rājanandṛśyate dharmasaṃhitam || 25 ||
kaḥ kṣatriyakule jātśṛtavānnaṣṭasaṃśayaḥ |
dharmaliṅgapraticchanna krūraṃ karma samācaret || 26 ||
rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ || 27 ||
abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi |
sāma dānaṃ kṣamā dharmassatyaṃ dhṛtiparākramau |
pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyaparādhiṣu || 28 ||
vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |
eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ || 29 ||
bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca vigrahe kāraṇāni ca |
atra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā || 30 ||
nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi || 31 ||
rājavṛttirasaṅkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ |
tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ || 32 ||
rājavṛtteśca saṅkīṇaśśarāsanaparāyaṇaḥ |
na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā || 33 ||
indriyaiḥ kāmavṛttassankṛṣyase manujeśvara |
hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam || 34 ||
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam |
rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ || 35 ||
nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ |
sūcakaśca kadaryaśca mitraghno gurutalpagaḥ || 36 ||
lokaṃ pāpātmanāmete gacchante nātra saṃśayaḥ |
adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ || 37 ||
pañca pañca nakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava || 38 ||
śalyaka śśvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ |
carma cāsthi ca me rājan naspṛśanti manīṣiṇaḥ || 39 ||
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ |
tārayā vākyamukto'haṃ satyaṃ sarvajñayā hitam || 40 ||
tadatikramya mohena kālasya vaśamāgataḥ |
tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasundharā |
pramadā śīlasampannā dhūrtena patinā yathā || 41 ||
śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyāpraśritamānasaḥ |
kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā || 42 ||
chinnacāritrakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |
tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā || 43 ||
aśubhaṃ cāpyayuktaṃ ca satāṃ caiva vigarhitam |
vakṣyase cedṛśaṃ kṛtvā sadbhissaha samāgataḥ || 44 ||
udāsīneṣu yo'smāsu vikrama'ste prakāśitaḥ |
apakāriṣu te rājannahi paśyāmi vikramam || 45 ||
dṛśyamānastu yuddhyethā mayā yadi nṛpātmaja |
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā || 46 ||
tvayā'dṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ |
prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ || 47 ||
māmeva yadi pūrvaṃ tvametadarthamacodayaḥ || 48 ||
maithilīmahamekāhnā tava cānītavānbhavet |
sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe || 49 ||
nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |
ānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva || 50 ||
yuktaṃ yatprāpnuyādrājyaṃ sugrīvassvargate mayi |
ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayā'haṃ nihato raṇe || 51 ||
kāmamevaṃ vidho lokaḥ kālena viniyujyate |
kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām || 52 ||
ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā |
samīkṣya rāmaṃ ravisannikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ || 53 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe saptadaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.