શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।
અથ સપ્તદશસ્સર્ગઃ ।
તતશ્શરેણાભિહતો રામેણ રણકર્કશઃ ।
પપાત સહસા વાલી નિકૃત્ત ઇવ પાદપઃ ॥ 1 ॥
સ ભૂમૌ ન્યસ્તસર્વાઙ્ગસ્તપ્તકાઞ્ચનભૂષણઃ ।
અપતદ્દેવરાજસ્ય મુક્તરશ્મિરિવ ધ્વજઃ ॥ 2 ॥
તસ્મિન્નિપતિતે ભૂમૌ વાનરાણાં ગણેશ્વરે ।
નષ્ટચન્દ્રમિવ વ્યોમ ન વ્યરાજત ભૂતલમ્ ॥ 3 ॥
ભૂમૌ નિપતિતસ્યાપિ તસ્ય દેહં મહાત્મનઃ ।
ન શ્રીર્જહાતિ ન પ્રાણા ન તેજો ન પરાક્રમઃ ॥ 4 ॥
શક્રદત્તા વરા માલા કાઞ્ચની વજ્રભૂષિતા ।
દધાર હરિમુખ્યસ્ય પ્રાણાંસ્તેજ્શિયં ચ સા ॥ 5 ॥
સ તયા માલયા વીરો હેમયા હરિયૂથપઃ ।
સન્ધ્યાનુગતપર્યન્તઃ પયોધર ઇવાભવત્ ॥ 6 ॥
તસ્ય માલા ચ દેહશ્ચ મર્મઘાતી ચ યશ્શરઃ ।
ત્રિધેવ રચિતા લક્ષ્મીઃ પતિતસ્યાપિ શોભતે ॥ 7 ॥
તદસ્ત્રં તસ્ય વીરસ્ય સ્વર્ગમાર્ગપ્રભાવનમ્ ।
રામબાણાસનક્ષિપ્તમાવહત્પરમાં ગતિમ્ ॥ 8 ॥
તં તદા પતિતં સઙ્ખ્યે ગતાર્ચિષમિવાનલમ્ ।
બહુમાન્ય ચ તં વીર વીક્ષમાણં શનૈરિવ ॥ 9 ॥
યયાતિમિવ પુણ્યાન્તે દેવલોકાદિહચ્યુતમ્ ।
આદિત્યમિવ કાલેન યુગાન્તે ભુવિ પાતિતમ્ ॥ 10 ॥
મહેન્દ્રમિવ દુર્ધર્ષમ્મુપેન્દ્રમિવ દુસ્સહમ્ ।
મહેન્દ્રપુત્રં પતિતં વાલિનં હેમમાલિનમ્ ॥ 11 ॥
સિંહોરસ્કં મહાબાહું દીપ્તાસ્યં હરિલોચનમ્ ।
લક્ષ્મણાનુગતો રામો દદર્શોપસસર્પ ચ ॥ 12 ॥
તં દૃષ્ટ્વા રાઘવં વાલી લક્ષ્મણં ચ મહાબલમ્ ।
અબ્રવીત્પ્રશ્રિતં વાક્યં પરુષં ધર્મસંહિતમ્ ॥ 13 ॥
ત્વં નરાધિપતેઃ પુત્રઃ પ્રથિતઃ પ્રિયદર્શનઃ કુલીનસ્સત્ત્વસમ્પન્ન સ્તેજસ્વી ચરિતવ્રતઃ ॥ 14 ॥
પરાઙ્મુખવધં કૃત્વા કોઽત્ર પ્રાપ્તસ્ત્વયા ગુણઃ ।
યદહં યુદ્ધસંરબ્ધશ્શરેણોરસિ તાડિતઃ ॥ 15 ॥
રામઃ કરુણવેદી ચ પ્રજાનાં ચ હિતે રતઃ ।
સાનુક્રોશો જિતોત્સાહસ્સમયજ્ઞો દૃઢવ્રતઃ ॥ 16 ॥
ઇતિ તે સર્વભૂતાનિ કથયન્તિ યશો ભુવિ ॥ 17 ॥
દમશ્શમઃ ક્ષમા ધર્મો ધૃતિસ્સત્યં પરાક્રમઃ ।
પાર્થિવાનાં ગુણા રાજન્દણ્ડશ્ચાપ્યપરાધિષુ ॥ 18 ॥
તાન્ગુણાન્સમ્પ્રધાર્યાહમગ્ર્યં ચાભિજનં તવ ।
તારયા પ્રતિષિદ્ધોઽપિ સુગ્રીવેણ સમાગતઃ ॥ 19 ॥
ન મામન્યેન સમ્રબ્ધં પ્રમત્તં યોદ્ધુ મર્હસિ ।
ઇતિ મે બુદ્ધિરુત્પન્ના બભૂવાદર્શને તવ ॥ 20 ॥
ન ત્વાં વિનિહતાત્માનં ધર્મધ્વજમધાર્મિકમ્ ।
જાને પાપસમાચારં તૃણૈઃ કૂપમિવાવૃતમ્ ॥ 21 ॥
સતાં વેષધરં પાપં પ્રચ્છન્નમિવ પાવકમ્ ।
નાહં ત્વામભિજાનામિ ધર્મચ્છદ્માભિસંવૃતમ્ ॥ 22 ॥
વિષયે વા પુરે વા તે યદા પાપં કરોમ્યહમ્ ।
ન ચ ત્વામવજાને ચ કસ્માત્ત્વં હંસ્યકિલ્બિષમ્ ॥ 23 ॥
ફલમૂલાશનં નિત્યં વાનરં વનગોચરમ્ ।
મામિહાપ્રતિયુધ્યન્તમન્યેન ચ સમાગતમ્ ॥ 24 ॥
ત્વં નરાધિપતેઃ પુત્રઃ પ્રતીતઃ પ્રિયદર્શનઃ ।
લિઙ્ગમપ્યસ્તિ તે રાજનન્દૃશ્યતે ધર્મસંહિતમ્ ॥ 25 ॥
કઃ ક્ષત્રિયકુલે જાત્શૃતવાન્નષ્ટસંશયઃ ।
ધર્મલિઙ્ગપ્રતિચ્છન્ન ક્રૂરં કર્મ સમાચરેત્ ॥ 26 ॥
રામ રાજકુલે જાતો ધર્મવાનિતિ વિશ્રુતઃ ॥ 27 ॥
અભવ્યો ભવ્યરૂપેણ કિમર્થં પરિધાવસિ ।
સામ દાનં ક્ષમા ધર્મસ્સત્યં ધૃતિપરાક્રમૌ ।
પાર્થિવાનાં ગુણા રાજન્ દણ્ડશ્ચાપ્યપરાધિષુ ॥ 28 ॥
વયં વનચરા રામ મૃગા મૂલફલાશનાઃ ।
એષા પ્રકૃતિરસ્માકં પુરુષસ્ત્વં નરેશ્વરઃ ॥ 29 ॥
ભૂમિર્હિરણ્યં રૂપ્યં ચ વિગ્રહે કારણાનિ ચ ।
અત્ર કસ્તે વને લોભો મદીયેષુ ફલેષુ વા ॥ 30 ॥
નયશ્ચ વિનયશ્ચોભૌ નિગ્રહાનુગ્રહાવપિ ॥ 31 ॥
રાજવૃત્તિરસઙ્કીર્ણા ન નૃપાઃ કામવૃત્તયઃ ।
ત્વં તુ કામપ્રધાનશ્ચ કોપનશ્ચાનવસ્થિતઃ ॥ 32 ॥
રાજવૃત્તેશ્ચ સઙ્કીણશ્શરાસનપરાયણઃ ।
ન તેઽસ્ત્યપચિતિર્ધર્મે નાર્થે બુદ્ધિરવસ્થિતા ॥ 33 ॥
ઇન્દ્રિયૈઃ કામવૃત્તસ્સન્કૃષ્યસે મનુજેશ્વર ।
હત્વા બાણેન કાકુત્સ્થ મામિહાનપરાધિનમ્ ॥ 34 ॥
કિં વક્ષ્યસિ સતાં મધ્યે કર્મ કૃત્વા જુગુપ્સિતમ્ ।
રાજહા બ્રહ્મહા ગોઘ્નશ્ચોરઃ પ્રાણિવધે રતઃ ॥ 35 ॥
નાસ્તિકઃ પરિવેત્તા ચ સર્વે નિરયગામિનઃ ।
સૂચકશ્ચ કદર્યશ્ચ મિત્રઘ્નો ગુરુતલ્પગઃ ॥ 36 ॥
લોકં પાપાત્મનામેતે ગચ્છન્તે નાત્ર સંશયઃ ।
અધાર્યં ચર્મ મે સદ્ભી રોમાણ્યસ્થિ ચ વર્જિતમ્ ।
અભક્ષ્યાણિ ચ માંસાનિ ત્વદ્વિધૈર્ધર્મચારિભિઃ ॥ 37 ॥
પઞ્ચ પઞ્ચ નખા ભક્ષ્યા બ્રહ્મક્ષત્રેણ રાઘવ ॥ 38 ॥
શલ્યક શ્શ્વાવિધો ગોધા શશઃ કૂર્મશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
ચર્મ ચાસ્થિ ચ મે રાજન્ નસ્પૃશન્તિ મનીષિણઃ ॥ 39 ॥
અભક્ષ્યાણિ ચ માંસાનિ સોઽહં પઞ્ચનખો હતઃ ।
તારયા વાક્યમુક્તોઽહં સત્યં સર્વજ્ઞયા હિતમ્ ॥ 40 ॥
તદતિક્રમ્ય મોહેન કાલસ્ય વશમાગતઃ ।
ત્વયા નાથેન કાકુત્સ્થ ન સનાથા વસુન્ધરા ।
પ્રમદા શીલસમ્પન્ના ધૂર્તેન પતિના યથા ॥ 41 ॥
શઠો નૈકૃતિકઃ ક્ષુદ્રો મિથ્યાપ્રશ્રિતમાનસઃ ।
કથં દશરથેન ત્વં જાતઃ પાપો મહાત્મના ॥ 42 ॥
છિન્નચારિત્રકક્ષ્યેણ સતાં ધર્માતિવર્તિના ।
ત્યક્તધર્માઙ્કુશેનાહં નિહતો રામહસ્તિના ॥ 43 ॥
અશુભં ચાપ્યયુક્તં ચ સતાં ચૈવ વિગર્હિતમ્ ।
વક્ષ્યસે ચેદૃશં કૃત્વા સદ્ભિસ્સહ સમાગતઃ ॥ 44 ॥
ઉદાસીનેષુ યોઽસ્માસુ વિક્રમઽસ્તે પ્રકાશિતઃ ।
અપકારિષુ તે રાજન્નહિ પશ્યામિ વિક્રમમ્ ॥ 45 ॥
દૃશ્યમાનસ્તુ યુદ્ધ્યેથા મયા યદિ નૃપાત્મજ ।
અદ્ય વૈવસ્વતં દેવં પશ્યેસ્ત્વં નિહતો મયા ॥ 46 ॥
ત્વયાઽદૃશ્યેન તુ રણે નિહતોઽહં દુરાસદઃ ।
પ્રસુપ્તઃ પન્નગેનેવ નરઃ પાનવશં ગતઃ ॥ 47 ॥
મામેવ યદિ પૂર્વં ત્વમેતદર્થમચોદયઃ ॥ 48 ॥
મૈથિલીમહમેકાહ્ના તવ ચાનીતવાન્ભવેત્ ।
સુગ્રીવપ્રિયકામેન યદહં નિહતસ્ત્વયા ।
કણ્ઠે બદ્ધ્વા પ્રદદ્યાં તે નિહતં રાવણં રણે ॥ 49 ॥
ન્યસ્તાં સાગરતોયે વા પાતાલે વાપિ મૈથિલીમ્ ।
આનયેયં તવાદેશાચ્છ્વેતામશ્વતરીમિવ ॥ 50 ॥
યુક્તં યત્પ્રાપ્નુયાદ્રાજ્યં સુગ્રીવસ્સ્વર્ગતે મયિ ।
અયુક્તં યદધર્મેણ ત્વયાઽહં નિહતો રણે ॥ 51 ॥
કામમેવં વિધો લોકઃ કાલેન વિનિયુજ્યતે ।
ક્ષમં ચેદ્ભવતા પ્રાપ્તમુત્તરં સાધુ ચિન્ત્યતામ્ ॥ 52 ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા પરિશુષ્કવક્ત્રઃ શરાભિઘાતાદ્વ્યથિતો મહાત્મા ।
સમીક્ષ્ય રામં રવિસન્નિકાશં તૂષ્ણીં બભૂવામરરાજસૂનુઃ ॥ 53 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે સપ્તદશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
tataśśareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |
papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ || 1 ||
sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ || 2 ||
tasminnipatite bhūmau vānarāṇāṃ gaṇeśvare |
naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam || 3 ||
bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |
na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ || 4 ||
śakradattā varā mālā kāñcanī vajrabhūṣitā |
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejśiyaṃ ca sā || 5 ||
sa tayā mālayā vīro hemayā hariyūthapaḥ |
sandhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat || 6 ||
tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaśśaraḥ |
tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate || 7 ||
tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |
rāmabāṇāsanakṣiptamāvahatparamāṃ gatim || 8 ||
taṃ tadā patitaṃ saṅkhye gatārciṣamivānalam |
bahumānya ca taṃ vīra vīkṣamāṇaṃ śanairiva || 9 ||
yayātimiva puṇyānte devalokādihacyutam |
ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam || 10 ||
mahendramiva durdharṣammupendramiva dussaham |
mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam || 11 ||
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |
lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca || 12 ||
taṃ dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam || 13 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priyadarśanaḥ kulīnassattvasampanna stejasvī caritavrataḥ || 14 ||
parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko'tra prāptastvayā guṇaḥ |
yadahaṃ yuddhasaṃrabdhaśśareṇorasi tāḍitaḥ || 15 ||
rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ |
sānukrośo jitotsāhassamayajño dṛḍhavrataḥ || 16 ||
iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi || 17 ||
damaśśamaḥ kṣamā dharmo dhṛtissatyaṃ parākramaḥ |
pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyaparādhiṣu || 18 ||
tānguṇānsampradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |
tārayā pratiṣiddho'pi sugrīveṇa samāgataḥ || 19 ||
na māmanyena samrabdhaṃ pramattaṃ yoddhu marhasi |
iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava || 20 ||
na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |
jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam || 21 ||
satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |
nāhaṃ tvāmabhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam || 22 ||
viṣaye vā pure vā te yadā pāpaṃ karomyaham |
na ca tvāmavajāne ca kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam || 23 ||
phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |
māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam || 24 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |
liṅgamapyasti te rājanandṛśyate dharmasaṃhitam || 25 ||
kaḥ kṣatriyakule jātśṛtavānnaṣṭasaṃśayaḥ |
dharmaliṅgapraticchanna krūraṃ karma samācaret || 26 ||
rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ || 27 ||
abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi |
sāma dānaṃ kṣamā dharmassatyaṃ dhṛtiparākramau |
pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyaparādhiṣu || 28 ||
vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |
eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ || 29 ||
bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca vigrahe kāraṇāni ca |
atra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā || 30 ||
nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi || 31 ||
rājavṛttirasaṅkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ |
tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ || 32 ||
rājavṛtteśca saṅkīṇaśśarāsanaparāyaṇaḥ |
na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā || 33 ||
indriyaiḥ kāmavṛttassankṛṣyase manujeśvara |
hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam || 34 ||
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam |
rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ || 35 ||
nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ |
sūcakaśca kadaryaśca mitraghno gurutalpagaḥ || 36 ||
lokaṃ pāpātmanāmete gacchante nātra saṃśayaḥ |
adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ || 37 ||
pañca pañca nakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava || 38 ||
śalyaka śśvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ |
carma cāsthi ca me rājan naspṛśanti manīṣiṇaḥ || 39 ||
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ |
tārayā vākyamukto'haṃ satyaṃ sarvajñayā hitam || 40 ||
tadatikramya mohena kālasya vaśamāgataḥ |
tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasundharā |
pramadā śīlasampannā dhūrtena patinā yathā || 41 ||
śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyāpraśritamānasaḥ |
kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā || 42 ||
chinnacāritrakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |
tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā || 43 ||
aśubhaṃ cāpyayuktaṃ ca satāṃ caiva vigarhitam |
vakṣyase cedṛśaṃ kṛtvā sadbhissaha samāgataḥ || 44 ||
udāsīneṣu yo'smāsu vikrama'ste prakāśitaḥ |
apakāriṣu te rājannahi paśyāmi vikramam || 45 ||
dṛśyamānastu yuddhyethā mayā yadi nṛpātmaja |
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā || 46 ||
tvayā'dṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ |
prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ || 47 ||
māmeva yadi pūrvaṃ tvametadarthamacodayaḥ || 48 ||
maithilīmahamekāhnā tava cānītavānbhavet |
sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe || 49 ||
nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |
ānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva || 50 ||
yuktaṃ yatprāpnuyādrājyaṃ sugrīvassvargate mayi |
ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayā'haṃ nihato raṇe || 51 ||
kāmamevaṃ vidho lokaḥ kālena viniyujyate |
kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām || 52 ||
ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā |
samīkṣya rāmaṃ ravisannikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ || 53 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe saptadaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ सप्तदशस्सर्गः ।
ततश्शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः ।
पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ॥ 1 ॥
स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।
अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः ॥ 2 ॥
तस्मिन्निपतिते भूमौ वानराणां गणेश्वरे ।
नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत भूतलम् ॥ 3 ॥
भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः ।
न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥ 4 ॥
शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी वज्रभूषिता ।
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेज्शियं च सा ॥ 5 ॥
स तया मालया वीरो हेमया हरियूथपः ।
सन्ध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ॥ 6 ॥
तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यश्शरः ।
त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते ॥ 7 ॥
तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् ।
रामबाणासनक्षिप्तमावहत्परमां गतिम् ॥ 8 ॥
तं तदा पतितं सङ्ख्ये गतार्चिषमिवानलम् ।
बहुमान्य च तं वीर वीक्षमाणं शनैरिव ॥ 9 ॥
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिहच्युतम् ।
आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् ॥ 10 ॥
महेन्द्रमिव दुर्धर्षम्मुपेन्द्रमिव दुस्सहम् ।
महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम् ॥ 11 ॥
सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् ।
लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च ॥ 12 ॥
तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम् ॥ 13 ॥
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः कुलीनस्सत्त्वसम्पन्न स्तेजस्वी चरितव्रतः ॥ 14 ॥
पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः ।
यदहं युद्धसंरब्धश्शरेणोरसि ताडितः ॥ 15 ॥
रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः ।
सानुक्रोशो जितोत्साहस्समयज्ञो दृढव्रतः ॥ 16 ॥
इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥ 17 ॥
दमश्शमः क्षमा धर्मो धृतिस्सत्यं पराक्रमः ।
पार्थिवानां गुणा राजन्दण्डश्चाप्यपराधिषु ॥ 18 ॥
तान्गुणान्सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव ।
तारया प्रतिषिद्धोऽपि सुग्रीवेण समागतः ॥ 19 ॥
न मामन्येन सम्रब्धं प्रमत्तं योद्धु मर्हसि ।
इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव ॥ 20 ॥
न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम् ।
जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ 21 ॥
सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम् ।
नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥ 22 ॥
विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम् ।
न च त्वामवजाने च कस्मात्त्वं हंस्यकिल्बिषम् ॥ 23 ॥
फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम् ।
मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम् ॥ 24 ॥
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः ।
लिङ्गमप्यस्ति ते राजनन्दृश्यते धर्मसंहितम् ॥ 25 ॥
कः क्षत्रियकुले जात्शृतवान्नष्टसंशयः ।
धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्न क्रूरं कर्म समाचरेत् ॥ 26 ॥
राम राजकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः ॥ 27 ॥
अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि ।
साम दानं क्षमा धर्मस्सत्यं धृतिपराक्रमौ ।
पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपराधिषु ॥ 28 ॥
वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः ।
एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वरः ॥ 29 ॥
भूमिर्हिरण्यं रूप्यं च विग्रहे कारणानि च ।
अत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥ 30 ॥
नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि ॥ 31 ॥
राजवृत्तिरसङ्कीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ।
त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः ॥ 32 ॥
राजवृत्तेश्च सङ्कीणश्शरासनपरायणः ।
न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता ॥ 33 ॥
इन्द्रियैः कामवृत्तस्सन्कृष्यसे मनुजेश्वर ।
हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम् ॥ 34 ॥
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ।
राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः ॥ 35 ॥
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः ।
सूचकश्च कदर्यश्च मित्रघ्नो गुरुतल्पगः ॥ 36 ॥
लोकं पापात्मनामेते गच्छन्ते नात्र संशयः ।
अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम् ।
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः ॥ 37 ॥
पञ्च पञ्च नखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव ॥ 38 ॥
शल्यक श्श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः ।
चर्म चास्थि च मे राजन् नस्पृशन्ति मनीषिणः ॥ 39 ॥
अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः ।
तारया वाक्यमुक्तोऽहं सत्यं सर्वज्ञया हितम् ॥ 40 ॥
तदतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशमागतः ।
त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुन्धरा ।
प्रमदा शीलसम्पन्ना धूर्तेन पतिना यथा ॥ 41 ॥
शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्याप्रश्रितमानसः ।
कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना ॥ 42 ॥
छिन्नचारित्रकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना ।
त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना ॥ 43 ॥
अशुभं चाप्ययुक्तं च सतां चैव विगर्हितम् ।
वक्ष्यसे चेदृशं कृत्वा सद्भिस्सह समागतः ॥ 44 ॥
उदासीनेषु योऽस्मासु विक्रमऽस्ते प्रकाशितः ।
अपकारिषु ते राजन्नहि पश्यामि विक्रमम् ॥ 45 ॥
दृश्यमानस्तु युद्ध्येथा मया यदि नृपात्मज ।
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया ॥ 46 ॥
त्वयाऽदृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः ।
प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः ॥ 47 ॥
मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः ॥ 48 ॥
मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान्भवेत् ।
सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया ।
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां ते निहतं रावणं रणे ॥ 49 ॥
न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम् ।
आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव ॥ 50 ॥
युक्तं यत्प्राप्नुयाद्राज्यं सुग्रीवस्स्वर्गते मयि ।
अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाऽहं निहतो रणे ॥ 51 ॥
काममेवं विधो लोकः कालेन विनियुज्यते ।
क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥ 52 ॥
इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद्व्यथितो महात्मा ।
समीक्ष्य रामं रविसन्निकाशं तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः ॥ 53 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तदशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
tataśśareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |
papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ || 1 ||
sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ || 2 ||
tasminnipatite bhūmau vānarāṇāṃ gaṇeśvare |
naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam || 3 ||
bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |
na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ || 4 ||
śakradattā varā mālā kāñcanī vajrabhūṣitā |
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejśiyaṃ ca sā || 5 ||
sa tayā mālayā vīro hemayā hariyūthapaḥ |
sandhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat || 6 ||
tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaśśaraḥ |
tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate || 7 ||
tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |
rāmabāṇāsanakṣiptamāvahatparamāṃ gatim || 8 ||
taṃ tadā patitaṃ saṅkhye gatārciṣamivānalam |
bahumānya ca taṃ vīra vīkṣamāṇaṃ śanairiva || 9 ||
yayātimiva puṇyānte devalokādihacyutam |
ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam || 10 ||
mahendramiva durdharṣammupendramiva dussaham |
mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam || 11 ||
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |
lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca || 12 ||
taṃ dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam || 13 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priyadarśanaḥ kulīnassattvasampanna stejasvī caritavrataḥ || 14 ||
parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko'tra prāptastvayā guṇaḥ |
yadahaṃ yuddhasaṃrabdhaśśareṇorasi tāḍitaḥ || 15 ||
rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ |
sānukrośo jitotsāhassamayajño dṛḍhavrataḥ || 16 ||
iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi || 17 ||
damaśśamaḥ kṣamā dharmo dhṛtissatyaṃ parākramaḥ |
pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyaparādhiṣu || 18 ||
tānguṇānsampradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |
tārayā pratiṣiddho'pi sugrīveṇa samāgataḥ || 19 ||
na māmanyena samrabdhaṃ pramattaṃ yoddhu marhasi |
iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava || 20 ||
na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |
jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam || 21 ||
satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |
nāhaṃ tvāmabhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam || 22 ||
viṣaye vā pure vā te yadā pāpaṃ karomyaham |
na ca tvāmavajāne ca kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam || 23 ||
phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |
māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam || 24 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |
liṅgamapyasti te rājanandṛśyate dharmasaṃhitam || 25 ||
kaḥ kṣatriyakule jātśṛtavānnaṣṭasaṃśayaḥ |
dharmaliṅgapraticchanna krūraṃ karma samācaret || 26 ||
rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ || 27 ||
abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi |
sāma dānaṃ kṣamā dharmassatyaṃ dhṛtiparākramau |
pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyaparādhiṣu || 28 ||
vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |
eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ || 29 ||
bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca vigrahe kāraṇāni ca |
atra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā || 30 ||
nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi || 31 ||
rājavṛttirasaṅkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ |
tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ || 32 ||
rājavṛtteśca saṅkīṇaśśarāsanaparāyaṇaḥ |
na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā || 33 ||
indriyaiḥ kāmavṛttassankṛṣyase manujeśvara |
hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam || 34 ||
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam |
rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ || 35 ||
nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ |
sūcakaśca kadaryaśca mitraghno gurutalpagaḥ || 36 ||
lokaṃ pāpātmanāmete gacchante nātra saṃśayaḥ |
adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ || 37 ||
pañca pañca nakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava || 38 ||
śalyaka śśvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ |
carma cāsthi ca me rājan naspṛśanti manīṣiṇaḥ || 39 ||
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ |
tārayā vākyamukto'haṃ satyaṃ sarvajñayā hitam || 40 ||
tadatikramya mohena kālasya vaśamāgataḥ |
tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasundharā |
pramadā śīlasampannā dhūrtena patinā yathā || 41 ||
śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyāpraśritamānasaḥ |
kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā || 42 ||
chinnacāritrakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |
tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā || 43 ||
aśubhaṃ cāpyayuktaṃ ca satāṃ caiva vigarhitam |
vakṣyase cedṛśaṃ kṛtvā sadbhissaha samāgataḥ || 44 ||
udāsīneṣu yo'smāsu vikrama'ste prakāśitaḥ |
apakāriṣu te rājannahi paśyāmi vikramam || 45 ||
dṛśyamānastu yuddhyethā mayā yadi nṛpātmaja |
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā || 46 ||
tvayā'dṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ |
prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ || 47 ||
māmeva yadi pūrvaṃ tvametadarthamacodayaḥ || 48 ||
maithilīmahamekāhnā tava cānītavānbhavet |
sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe || 49 ||
nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |
ānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva || 50 ||
yuktaṃ yatprāpnuyādrājyaṃ sugrīvassvargate mayi |
ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayā'haṃ nihato raṇe || 51 ||
kāmamevaṃ vidho lokaḥ kālena viniyujyate |
kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām || 52 ||
ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā |
samīkṣya rāmaṃ ravisannikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ || 53 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe saptadaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.