4.17 Kishkindhakanda - Saptadasha Sargah

ॐ

4.17 કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ - સપ્તદશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ સપ્તદશસ્સર્ગઃ ।

તતશ્શરેણાભિહતો રામેણ રણકર્કશઃ ।

પપાત સહસા વાલી નિકૃત્ત ઇવ પાદપઃ ॥ 1 ॥

સ ભૂમૌ ન્યસ્તસર્વાઙ્ગસ્તપ્તકાઞ્ચનભૂષણઃ ।

અપતદ્દેવરાજસ્ય મુક્તરશ્મિરિવ ધ્વજઃ ॥ 2 ॥

તસ્મિન્નિપતિતે ભૂમૌ વાનરાણાં ગણેશ્વરે ।

નષ્ટચન્દ્રમિવ વ્યોમ ન વ્યરાજત ભૂતલમ્ ॥ 3 ॥

ભૂમૌ નિપતિતસ્યાપિ તસ્ય દેહં મહાત્મનઃ ।

ન શ્રીર્જહાતિ ન પ્રાણા ન તેજો ન પરાક્રમઃ ॥ 4 ॥

શક્રદત્તા વરા માલા કાઞ્ચની વજ્રભૂષિતા ।

દધાર હરિમુખ્યસ્ય પ્રાણાંસ્તેજ્શિયં ચ સા ॥ 5 ॥

સ તયા માલયા વીરો હેમયા હરિયૂથપઃ ।

સન્ધ્યાનુગતપર્યન્તઃ પયોધર ઇવાભવત્ ॥ 6 ॥

તસ્ય માલા ચ દેહશ્ચ મર્મઘાતી ચ યશ્શરઃ ।

ત્રિધેવ રચિતા લક્ષ્મીઃ પતિતસ્યાપિ શોભતે ॥ 7 ॥

તદસ્ત્રં તસ્ય વીરસ્ય સ્વર્ગમાર્ગપ્રભાવનમ્ ।

રામબાણાસનક્ષિપ્તમાવહત્પરમાં ગતિમ્ ॥ 8 ॥

તં તદા પતિતં સઙ્ખ્યે ગતાર્ચિષમિવાનલમ્ ।

બહુમાન્ય ચ તં વીર વીક્ષમાણં શનૈરિવ ॥ 9 ॥

યયાતિમિવ પુણ્યાન્તે દેવલોકાદિહચ્યુતમ્ ।

આદિત્યમિવ કાલેન યુગાન્તે ભુવિ પાતિતમ્ ॥ 10 ॥

મહેન્દ્રમિવ દુર્ધર્ષમ્મુપેન્દ્રમિવ દુસ્સહમ્ ।

મહેન્દ્રપુત્રં પતિતં વાલિનં હેમમાલિનમ્ ॥ 11 ॥

સિંહોરસ્કં મહાબાહું દીપ્તાસ્યં હરિલોચનમ્ ।

લક્ષ્મણાનુગતો રામો દદર્શોપસસર્પ ચ ॥ 12 ॥

તં દૃષ્ટ્વા રાઘવં વાલી લક્ષ્મણં ચ મહાબલમ્ ।

અબ્રવીત્પ્રશ્રિતં વાક્યં પરુષં ધર્મસંહિતમ્ ॥ 13 ॥

ત્વં નરાધિપતેઃ પુત્રઃ પ્રથિતઃ પ્રિયદર્શનઃ કુલીનસ્સત્ત્વસમ્પન્ન સ્તેજસ્વી ચરિતવ્રતઃ ॥ 14 ॥

પરાઙ્મુખવધં કૃત્વા કોઽત્ર પ્રાપ્તસ્ત્વયા ગુણઃ ।

યદહં યુદ્ધસંરબ્ધશ્શરેણોરસિ તાડિતઃ ॥ 15 ॥

રામઃ કરુણવેદી ચ પ્રજાનાં ચ હિતે રતઃ ।

સાનુક્રોશો જિતોત્સાહસ્સમયજ્ઞો દૃઢવ્રતઃ ॥ 16 ॥

ઇતિ તે સર્વભૂતાનિ કથયન્તિ યશો ભુવિ ॥ 17 ॥

દમશ્શમઃ ક્ષમા ધર્મો ધૃતિસ્સત્યં પરાક્રમઃ ।

પાર્થિવાનાં ગુણા રાજન્દણ્ડશ્ચાપ્યપરાધિષુ ॥ 18 ॥

તાન્ગુણાન્સમ્પ્રધાર્યાહમગ્ર્યં ચાભિજનં તવ ।

તારયા પ્રતિષિદ્ધોઽપિ સુગ્રીવેણ સમાગતઃ ॥ 19 ॥

ન મામન્યેન સમ્રબ્ધં પ્રમત્તં યોદ્ધુ મર્હસિ ।

ઇતિ મે બુદ્ધિરુત્પન્ના બભૂવાદર્શને તવ ॥ 20 ॥

ન ત્વાં વિનિહતાત્માનં ધર્મધ્વજમધાર્મિકમ્ ।

જાને પાપસમાચારં તૃણૈઃ કૂપમિવાવૃતમ્ ॥ 21 ॥

સતાં વેષધરં પાપં પ્રચ્છન્નમિવ પાવકમ્ ।

નાહં ત્વામભિજાનામિ ધર્મચ્છદ્માભિસંવૃતમ્ ॥ 22 ॥

વિષયે વા પુરે વા તે યદા પાપં કરોમ્યહમ્ ।

ન ચ ત્વામવજાને ચ કસ્માત્ત્વં હંસ્યકિલ્બિષમ્ ॥ 23 ॥

ફલમૂલાશનં નિત્યં વાનરં વનગોચરમ્ ।

મામિહાપ્રતિયુધ્યન્તમન્યેન ચ સમાગતમ્ ॥ 24 ॥

ત્વં નરાધિપતેઃ પુત્રઃ પ્રતીતઃ પ્રિયદર્શનઃ ।

લિઙ્ગમપ્યસ્તિ તે રાજનન્દૃશ્યતે ધર્મસંહિતમ્ ॥ 25 ॥

કઃ ક્ષત્રિયકુલે જાત્શૃતવાન્નષ્ટસંશયઃ ।

ધર્મલિઙ્ગપ્રતિચ્છન્ન ક્રૂરં કર્મ સમાચરેત્ ॥ 26 ॥

રામ રાજકુલે જાતો ધર્મવાનિતિ વિશ્રુતઃ ॥ 27 ॥

અભવ્યો ભવ્યરૂપેણ કિમર્થં પરિધાવસિ ।

સામ દાનં ક્ષમા ધર્મસ્સત્યં ધૃતિપરાક્રમૌ ।

પાર્થિવાનાં ગુણા રાજન્ દણ્ડશ્ચાપ્યપરાધિષુ ॥ 28 ॥

વયં વનચરા રામ મૃગા મૂલફલાશનાઃ ।

એષા પ્રકૃતિરસ્માકં પુરુષસ્ત્વં નરેશ્વરઃ ॥ 29 ॥

ભૂમિર્હિરણ્યં રૂપ્યં ચ વિગ્રહે કારણાનિ ચ ।

અત્ર કસ્તે વને લોભો મદીયેષુ ફલેષુ વા ॥ 30 ॥

નયશ્ચ વિનયશ્ચોભૌ નિગ્રહાનુગ્રહાવપિ ॥ 31 ॥

રાજવૃત્તિરસઙ્કીર્ણા ન નૃપાઃ કામવૃત્તયઃ ।

ત્વં તુ કામપ્રધાનશ્ચ કોપનશ્ચાનવસ્થિતઃ ॥ 32 ॥

રાજવૃત્તેશ્ચ સઙ્કીણશ્શરાસનપરાયણઃ ।

ન તેઽસ્ત્યપચિતિર્ધર્મે નાર્થે બુદ્ધિરવસ્થિતા ॥ 33 ॥

ઇન્દ્રિયૈઃ કામવૃત્તસ્સન્કૃષ્યસે મનુજેશ્વર ।

હત્વા બાણેન કાકુત્સ્થ મામિહાનપરાધિનમ્ ॥ 34 ॥

કિં વક્ષ્યસિ સતાં મધ્યે કર્મ કૃત્વા જુગુપ્સિતમ્ ।

રાજહા બ્રહ્મહા ગોઘ્નશ્ચોરઃ પ્રાણિવધે રતઃ ॥ 35 ॥

નાસ્તિકઃ પરિવેત્તા ચ સર્વે નિરયગામિનઃ ।

સૂચકશ્ચ કદર્યશ્ચ મિત્રઘ્નો ગુરુતલ્પગઃ ॥ 36 ॥

લોકં પાપાત્મનામેતે ગચ્છન્તે નાત્ર સંશયઃ ।

અધાર્યં ચર્મ મે સદ્ભી રોમાણ્યસ્થિ ચ વર્જિતમ્ ।

અભક્ષ્યાણિ ચ માંસાનિ ત્વદ્વિધૈર્ધર્મચારિભિઃ ॥ 37 ॥

પઞ્ચ પઞ્ચ નખા ભક્ષ્યા બ્રહ્મક્ષત્રેણ રાઘવ ॥ 38 ॥

શલ્યક શ્શ્વાવિધો ગોધા શશઃ કૂર્મશ્ચ પઞ્ચમઃ ।

ચર્મ ચાસ્થિ ચ મે રાજન્ નસ્પૃશન્તિ મનીષિણઃ ॥ 39 ॥

અભક્ષ્યાણિ ચ માંસાનિ સોઽહં પઞ્ચનખો હતઃ ।

તારયા વાક્યમુક્તોઽહં સત્યં સર્વજ્ઞયા હિતમ્ ॥ 40 ॥

તદતિક્રમ્ય મોહેન કાલસ્ય વશમાગતઃ ।

ત્વયા નાથેન કાકુત્સ્થ ન સનાથા વસુન્ધરા ।

પ્રમદા શીલસમ્પન્ના ધૂર્તેન પતિના યથા ॥ 41 ॥

શઠો નૈકૃતિકઃ ક્ષુદ્રો મિથ્યાપ્રશ્રિતમાનસઃ ।

કથં દશરથેન ત્વં જાતઃ પાપો મહાત્મના ॥ 42 ॥

છિન્નચારિત્રકક્ષ્યેણ સતાં ધર્માતિવર્તિના ।

ત્યક્તધર્માઙ્કુશેનાહં નિહતો રામહસ્તિના ॥ 43 ॥

અશુભં ચાપ્યયુક્તં ચ સતાં ચૈવ વિગર્હિતમ્ ।

વક્ષ્યસે ચેદૃશં કૃત્વા સદ્ભિસ્સહ સમાગતઃ ॥ 44 ॥

ઉદાસીનેષુ યોઽસ્માસુ વિક્રમઽસ્તે પ્રકાશિતઃ ।

અપકારિષુ તે રાજન્નહિ પશ્યામિ વિક્રમમ્ ॥ 45 ॥

દૃશ્યમાનસ્તુ યુદ્ધ્યેથા મયા યદિ નૃપાત્મજ ।

અદ્ય વૈવસ્વતં દેવં પશ્યેસ્ત્વં નિહતો મયા ॥ 46 ॥

ત્વયાઽદૃશ્યેન તુ રણે નિહતોઽહં દુરાસદઃ ।

પ્રસુપ્તઃ પન્નગેનેવ નરઃ પાનવશં ગતઃ ॥ 47 ॥

મામેવ યદિ પૂર્વં ત્વમેતદર્થમચોદયઃ ॥ 48 ॥

મૈથિલીમહમેકાહ્ના તવ ચાનીતવાન્ભવેત્ ।

સુગ્રીવપ્રિયકામેન યદહં નિહતસ્ત્વયા ।

કણ્ઠે બદ્ધ્વા પ્રદદ્યાં તે નિહતં રાવણં રણે ॥ 49 ॥

ન્યસ્તાં સાગરતોયે વા પાતાલે વાપિ મૈથિલીમ્ ।

આનયેયં તવાદેશાચ્છ્વેતામશ્વતરીમિવ ॥ 50 ॥

યુક્તં યત્પ્રાપ્નુયાદ્રાજ્યં સુગ્રીવસ્સ્વર્ગતે મયિ ।

અયુક્તં યદધર્મેણ ત્વયાઽહં નિહતો રણે ॥ 51 ॥

કામમેવં વિધો લોકઃ કાલેન વિનિયુજ્યતે ।

ક્ષમં ચેદ્ભવતા પ્રાપ્તમુત્તરં સાધુ ચિન્ત્યતામ્ ॥ 52 ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા પરિશુષ્કવક્ત્રઃ શરાભિઘાતાદ્વ્યથિતો મહાત્મા ।

સમીક્ષ્ય રામં રવિસન્નિકાશં તૂષ્ણીં બભૂવામરરાજસૂનુઃ ॥ 53 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે સપ્તદશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha saptadaśassargaḥ |

tataśśareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |

papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ || 1 ||

sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |

apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ || 2 ||

tasminnipatite bhūmau vānarāṇāṃ gaṇeśvare |

naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam || 3 ||

bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |

na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ || 4 ||

śakradattā varā mālā kāñcanī vajrabhūṣitā |

dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejśiyaṃ ca sā || 5 ||

sa tayā mālayā vīro hemayā hariyūthapaḥ |

sandhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat || 6 ||

tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaśśaraḥ |

tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate || 7 ||

tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |

rāmabāṇāsanakṣiptamāvahatparamāṃ gatim || 8 ||

taṃ tadā patitaṃ saṅkhye gatārciṣamivānalam |

bahumānya ca taṃ vīra vīkṣamāṇaṃ śanairiva || 9 ||

yayātimiva puṇyānte devalokādihacyutam |

ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam || 10 ||

mahendramiva durdharṣammupendramiva dussaham |

mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam || 11 ||

siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |

lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca || 12 ||

taṃ dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |

abravītpraśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam || 13 ||

tvaṃ narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priyadarśanaḥ kulīnassattvasampanna stejasvī caritavrataḥ || 14 ||

parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko'tra prāptastvayā guṇaḥ |

yadahaṃ yuddhasaṃrabdhaśśareṇorasi tāḍitaḥ || 15 ||

rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ |

sānukrośo jitotsāhassamayajño dṛḍhavrataḥ || 16 ||

iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi || 17 ||

damaśśamaḥ kṣamā dharmo dhṛtissatyaṃ parākramaḥ |

pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyaparādhiṣu || 18 ||

tānguṇānsampradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |

tārayā pratiṣiddho'pi sugrīveṇa samāgataḥ || 19 ||

na māmanyena samrabdhaṃ pramattaṃ yoddhu marhasi |

iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava || 20 ||

na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |

jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam || 21 ||

satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |

nāhaṃ tvāmabhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam || 22 ||

viṣaye vā pure vā te yadā pāpaṃ karomyaham |

na ca tvāmavajāne ca kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam || 23 ||

phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |

māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam || 24 ||

tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |

liṅgamapyasti te rājanandṛśyate dharmasaṃhitam || 25 ||

kaḥ kṣatriyakule jātśṛtavānnaṣṭasaṃśayaḥ |

dharmaliṅgapraticchanna krūraṃ karma samācaret || 26 ||

rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ || 27 ||

abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi |

sāma dānaṃ kṣamā dharmassatyaṃ dhṛtiparākramau |

pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyaparādhiṣu || 28 ||

vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |

eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ || 29 ||

bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca vigrahe kāraṇāni ca |

atra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā || 30 ||

nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi || 31 ||

rājavṛttirasaṅkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ |

tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ || 32 ||

rājavṛtteśca saṅkīṇaśśarāsanaparāyaṇaḥ |

na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā || 33 ||

indriyaiḥ kāmavṛttassankṛṣyase manujeśvara |

hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam || 34 ||

kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam |

rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ || 35 ||

nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ |

sūcakaśca kadaryaśca mitraghno gurutalpagaḥ || 36 ||

lokaṃ pāpātmanāmete gacchante nātra saṃśayaḥ |

adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |

abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ || 37 ||

pañca pañca nakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava || 38 ||

śalyaka śśvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ |

carma cāsthi ca me rājan naspṛśanti manīṣiṇaḥ || 39 ||

abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ |

tārayā vākyamukto'haṃ satyaṃ sarvajñayā hitam || 40 ||

tadatikramya mohena kālasya vaśamāgataḥ |

tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasundharā |

pramadā śīlasampannā dhūrtena patinā yathā || 41 ||

śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyāpraśritamānasaḥ |

kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā || 42 ||

chinnacāritrakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |

tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā || 43 ||

aśubhaṃ cāpyayuktaṃ ca satāṃ caiva vigarhitam |

vakṣyase cedṛśaṃ kṛtvā sadbhissaha samāgataḥ || 44 ||

udāsīneṣu yo'smāsu vikrama'ste prakāśitaḥ |

apakāriṣu te rājannahi paśyāmi vikramam || 45 ||

dṛśyamānastu yuddhyethā mayā yadi nṛpātmaja |

adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā || 46 ||

tvayā'dṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ |

prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ || 47 ||

māmeva yadi pūrvaṃ tvametadarthamacodayaḥ || 48 ||

maithilīmahamekāhnā tava cānītavānbhavet |

sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |

kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe || 49 ||

nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |

ānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva || 50 ||

yuktaṃ yatprāpnuyādrājyaṃ sugrīvassvargate mayi |

ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayā'haṃ nihato raṇe || 51 ||

kāmamevaṃ vidho lokaḥ kālena viniyujyate |

kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām || 52 ||

ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā |

samīkṣya rāmaṃ ravisannikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ || 53 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe saptadaśassargaḥ ||