શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।
અથ દ્વિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।
અથ પ્રસ્થાપ્ય સુગ્રીવસ્તાન્હરીન્દક્ષિણાં દિશમ્ ।
અબ્રવીન્મેઘસઙ્કાશં સુષેણં નામ યૂથપમ્ ॥ 1 ॥
તારાયાઃ પિતરં રાજા શ્વશુરં ભીમવિક્રમમ્ ।
અબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમભિગમ્ય પ્રણમ્ય ચ ॥ 2 ॥
મરીચિપુત્રં મારીચમર્ચિષ્મન્તં મહાકપિમ્ ।
વૃતં કપિવરૈ શ્શૂરૈર્મહેન્દ્રસદૃશદ્યુતિમ્ ॥ 3 ॥
બુદ્ધિવિક્રમસમ્પન્નં વૈનતેયસમદ્યુતિમ્ ।
મરીચિપુત્રાન્મારીચાનર્ચિર્માલાન્મહાબલાન્ ॥ 4 ॥
ઋષિપુત્રાંશ્ચતાન્ત્સર્વાન્પ્રતીચીમાદિશદ્દિશમ્ ।
દ્વાભ્યાં શતસહસ્રાભ્યાં કપીનાં કપિસત્તમાઃ ॥ 5 ॥
સુષેણપ્રમુખા યૂયં વૈદેહીં પરિમાર્ગતઃ ।
સુરાષ્ટ્રાન્સહબાહ્લીકાન્ શ્ચન્દ્રચિત્રાંસ્તથૈવ ચ ॥ 6 ॥
સ્ફીતાઞ્જનપદાન્રમ્યાન્વિપુલાનિ પુરાણિ ચ ।
પુન્નાગગહનં કુક્ષિં વકુલોદ્દાલકાકુલમ્ ॥ 7 ॥
તથા કેતકષણ્ડાંશ્ચ માર્ગધ્વં હરિયૂથપાઃ ।
પ્રત્યક્સ્રોતોગમાશ્ચૈવ નદ્યશ્શીતજલાશ્શિવાઃ ॥ 8 ॥
તાપસાનામરણ્યાનિ કાન્તારા ગિરયશ્ચ યે ।
તત્રસ્થલીં મરુપ્રાયામત્યુચ્ચશિરસશ્શિલાઃ ॥ 9 ॥
ગિરિજાલાવૃતાં દુર્ગાં માર્ગિત્વા પશ્ચિમાં દિશમ્ ।
તતઃ પશ્ચિમમાસાદ્ય સમુદ્રં દ્રષ્ટુમર્હથ ॥ 10 ॥
તિમિનક્રાયુતજલમક્ષોભ્યમથ વાનરાઃ ।
તતઃ કેતકષણ્ડેષુ તમાલગહનેષુ ચ ॥ 11 ॥
કપયો વિહરિષ્યન્તિ નારિકેલવનેષુ ચ ।
તત્ર સીતાં ચ માર્ગધ્વં નિલયં રાવણસ્ય ચ ॥ 12 ॥
વેલાતલનિવિષ્ટેષુ પર્વતેષુ વનેષુ ચ ।
મુરચીપત્તનં ચૈવ રમ્યં ચૈવ જટીપુરમ્ ॥ 13 ॥
અવન્તીમઙ્ગલોપાં ચ તથા ચાલક્ષિતં વનમ્ ।
રાષ્ટ્રાણિ ચ વિશાલાનિ પત્તનાનિ તતસ્તતઃ ॥ 14 ॥
સિન્ધુસાગરયોશ્ચૈવ સઙ્ગમે તત્ર પર્વતઃ ।
મહાન્હેમગિરિર્નામ શતશૃઙ્ગો મહાદ્રુમઃ ॥ 15 ॥
તસ્ય પ્રસ્થેષુ રમ્યેષુ સિંહાઃ પક્ષગમાઃ સ્થિતાઃ ।
તિમિમત્સ્યગજાંશ્ચૈવ નીડાન્યારોપયન્તિ તે ॥ 16 ॥
તાનિ નીડાનિ સિંહાનાં ગિરિશૃઙ્ગગતાશ્ચ યે ।
દૃપ્તાસ્તૃપ્તાશ્ચ માતઙ્ગાસ્તોયદસ્વનનિસ્વનાઃ ॥ 17 ॥
વિચરન્તિ વિશાલેઽસ્મિંસ્તોયપૂર્ણે સમન્તતઃ ।
તસ્ય શૃઙ્ગં દિવસ્પર્શં કાઞ્ચનં ચિત્રપાદપમ્ ॥ 18 ॥
સર્વમાશુ વિચેતવ્યં કપિભિઃ કામરૂપિભિઃ ।
કોટિં તત્ર સમુદ્રે તુ કાઞ્ચનીં શતયોજનામ્ ॥ 19 ॥
દુર્દર્શાં પારિયાત્રસ્ય ગતાં દ્રક્ષ્યથ વાનરાઃ ।
કોટ્યસ્તત્ર ચતુર્વિંશદ્ગન્ધર્વાણાં તપસ્વિનામ્ ॥ 20 ॥
વસન્ત્યગ્નિનિકાશાનાં ઘોરાણાં કામરૂપિણામ્ ।
પાવકાર્ચિઃ પ્રતીકાશાસ્સમવેતાસ્સહસ્રશઃ ॥ 21 ॥
નાત્યાસાદયિતવ્યાસ્તે વાનરૈર્ભીમવિક્રમૈઃ ।
નાદેયં ચ ફલં તસ્માદ્દેશાત્કિઞ્ચિત્ પ્લવઙ્ગમૈઃ ॥ 22 ॥
દુરાસદા હિ તે વીરા સ્સત્ત્વવન્તો મહાબલાઃ ।
ફલમૂલાનિ તે તત્ર રક્ષન્તે ભીમવિક્રમાઃ ॥ 23 ॥
તત્ર યત્નશ્ચ કર્તવ્યો માર્ગિતવ્યા ચ જાનકી ।
ન હિ તેભ્યો ભયં કિઞ્ચિત્કપિત્વમનુવર્તતામ્ ॥ 24 ॥
તત્ર વૈઢૂર્યવર્ણાભો વજ્રસંસ્થાનસંસ્થિતઃ ।
નાનાદ્રુમલતાકીર્ણો વજ્રો નામ મહાગિરિઃ ॥ 25 ॥
શ્રીમાન્સમુદિતસ્તત્ર યોજનાનાં શતં સમમ્ ।
ગુહાસ્તત્ર વિચેતવ્યા પ્રયત્નેન પ્લવઙ્ગમાઃ ॥ 26 ॥
ચતુર્ભાગે સમુદ્રસ્ય ચક્રવાન્નામ પર્વતઃ ।
તત્ર ચક્રં સહસ્રારં નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા ॥ 27 ॥
તત્ર પઞ્ચજનં હત્વા હયગ્રીવં ચ દાનવમ્ ।
આજહાર તતશ્ચક્રં શઙ્ખં ચ પુરુષોત્તમઃ ॥ 28 ॥
તસ્ય સાનુષુ ચિત્રેષુ વિશાલાસુ ગુહાસુ ચ ।
રાવણ સ્સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્તત સ્તતઃ ॥ 29 ॥
યોજનાનાં ચતુષ્ષષ્ટિર્વરાહો નામ પર્વતઃ ।
સુવર્ણશૃઙ્ગસ્સુશ્રીમા નગાધે વરુણાલયે ॥ 30 ॥
તત્ર પ્રાગ્જ્યોતિષં નામ જાતરૂપમયં પુરમ્ ।
યસ્મિન્વસતિ દુષ્ટાત્મા નરકો નામ દાનવઃ ॥ 31 ॥
તત્ર સાનુષુ ચિત્રેષુ વિશાલાસુ ગુહાસુ ચ ।
રાવણસ્સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્તતસ્તતઃ ॥ 32 ॥
તમતિક્રમ્ય શૈલેન્દ્રં કાઞ્ચનાન્તરનિર્દરઃ ।
પર્વત સ્સર્વસૌવર્ણો ધારાપ્રસ્રવણાયુતઃ ॥ 33 ॥
તં ગજાશ્ચ વરાહાશ્ચ સિંહ વ્યાઘ્રાશ્ચ સર્વતઃ ।
અભિગર્જન્તિ સતતં તેન શબ્દેન દર્પિતાઃ ॥ 34 ॥
યસ્મિન્હરિહય્શીમાન્મહેન્દ્રઃ પાકશાસનઃ ।
અભિષિક્તઃ સુરૈ રાજા મેઘવાન્નામ પર્વતઃ ॥ 35 ॥
તમતિક્રમ્ય શૈલેન્દ્રં મહેન્દ્રપરિપાલિતમ્ ।
ષષ્ટિ ર્ગિરિસહસ્રાણિ કાઞ્ચનાનિ ગમિષ્યથ ॥ 36 ॥
તરુણાદિત્યવર્ણાનિ ભ્રાજમાનાનિ સર્વતઃ ।
જાતરૂપમયૈર્વૃક્ષૈ શોભિતાનિ સુપુષ્પિતૈઃ ॥ 37 ॥
તેષાં મધ્યે સ્થિતો રાજા મેરુરુત્તરપર્વતઃ ।
આદિત્યેન પ્રસન્નેન શૈલો દત્તવરઃ પુરા ॥ 38 ॥
તેનૈવ મુક્તશ્શૈલેન્દ્રસ્સર્વ એવ ત્વદાશ્રયાઃ ।
મત્પ્રસાદાદ્ભવિષ્યન્તિ દિવા રાત્રં ચ કાઞ્ચનાઃ ॥ 39 ॥
ત્વયિ યે ચાપિ વત્સ્યન્તિ દેવગન્ધર્વદાનવાઃ ।
તે ભવિષ્યન્તિ રક્તાશ્ચ પ્રભયા કાઞ્ચનપ્રભાઃ ॥ 40 ॥
વિશ્વે દેવાશ્ચ મરૂતો વસવશ્ચ દિવૌકસઃ ।
આગમ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં મેરુમુત્તમપર્વતમ્ ॥ 41 ॥
આદિત્યમુપતિષ્ઠન્તિ તૈશ્ચ સૂર્યોઽભિપૂજિતઃ ।
અદૃશ્યસ્સર્વભૂતાનામસ્તં ગચ્છતિપર્વતમ્ ॥ 42 ॥
યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ તાનિ દિવાકરઃ ।
મુહૂર્તાર્ધેન તં શીઘ્રમભિયાતિ શિલોચ્ચયમ્ ॥ 43 ॥
શૃઙ્ગે તસ્ય મહદ્દિવ્યં ભવનં સૂર્યસન્નિભમ્ ।
પ્રાસાદગણસમ્બાધં વિહિતં વિશ્વકર્મણા ॥ 44 ॥
શોભિતં તરુભિશ્ચિત્રૈર્નાનાપક્ષિસમાકુલૈઃ ।
નિકેતં પાશહસ્તસ્ય વરુણસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 45 ॥
અન્તરા મેરુમસ્તં ચ તાલો દશશિરા મહાન્ ।
જાતરૂપમય્શીમાન્ભ્રાજતે ચિત્રવેદિકઃ ॥ 46 ॥
તેષુ સર્વેષુ દુર્ગેષુ સરસ્સુ ચ સરિત્સુ ચ ।
રાવણસ્સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્તત સ્તતઃ ॥ 47 ॥
યત્ર તિષ્ઠતિ ધર્મજ્ઞસ્તપસા સ્વેન ભાવિતઃ ।
મેરુસાવર્ણિરિત્યેવ ખ્યાતો વૈ બ્રહ્મણા સમઃ ॥ 48 ॥
પ્રષ્ટવ્યો મેરુસાવર્ણિર્મહર્ષિઃ સૂર્યસન્નિભઃ ।
પ્રણમ્ય શિરસા ભૂમૌ પ્રવૃત્તિં મૈથિલીં પ્રતિ ॥ 49 ॥
એતાવ જ્જીવલોકસ્ય ભાસ્કરો રજનીક્ષ્યે ।
કૃત્વા વિતિમિરં સર્વમસ્તં ગચ્છતિ પર્વતમ્ ॥ 50 ॥
એતાવદ્વાનરૈશ્શક્યં ગન્તું વાનરપુઙ્ગવાઃ ।
અભાસ્કરમમર્યાદં ન જાનીમસ્તતઃ પરમ્ ॥ 51 ॥
અધિગમ્ય તુ વૈદેહીં નિલયં રાવણસ્ય ચ ।
અસ્ત પર્વતમાસાદ્ય પૂર્ણે માસે નિવર્તત ॥ 52 ॥
ઊર્ધ્વં માસાન્ન વસ્તવ્યં વસન્ વધ્યો ભવેન્મમ ।
સહૈવ શૂરો યુષ્માભિશ્શ્વશુરો મે ગમિષ્યતિ ॥ 53 ॥
શ્રોતવ્યં સર્વમેતસ્ય ભવદ્ભિર્દિષ્ટકારિભિઃ ।
ગુરુરેષ મહાબાહુશ્શ્વશુરો મે મહાબલઃ ॥ 54 ॥
ભવન્તશ્ચાપિ વિક્રાન્તાઃ પ્રમાણં સર્વ કર્મસુ ।
પ્રમાણમેનં સંસ્થાપ્ય પશ્યધ્વં પશ્ચિમાં દિશમ્ ॥ 55 ॥
દૃષ્ટાયાં તુ નરેન્દ્રસ્ય પત્ન્યામમિતતેજસઃ ।
કૃતકૃત્યા ભવિષ્યામઃ કૃતસ્ય પ્રતિકર્મણા ॥ 56 ॥
અતોઽન્યદપિ યત્કાર્યં કાર્યસ્યાસ્ય હિતં ભવેત્ ।
સમ્પ્રધાર્ય ભવદ્ભિશ્ચ દેશકાલાર્થસંહિતમ્ ॥ 57 ॥
તતઃ સુષેણપ્રમુખાઃ પ્લવઙ્ગામાઃ સ્સુગ્રીવ વાક્યં નિપુણં નિશમ્ય ।
આમન્ત્ય્ર સર્વે પ્લવગાધિપં તે જગ્મુર્દિશં તાં વરુણાભિગુપ્તામ્ ॥ 58 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે દ્વિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvicatvāriṃśassargaḥ |
atha prasthāpya sugrīvastānharīndakṣiṇāṃ diśam |
abravīnmeghasaṅkāśaṃ suṣeṇaṃ nāma yūthapam || 1 ||
tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśuraṃ bhīmavikramam |
abravītprāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca || 2 ||
marīciputraṃ mārīcamarciṣmantaṃ mahākapim |
vṛtaṃ kapivarai śśūrairmahendrasadṛśadyutim || 3 ||
buddhivikramasampannaṃ vainateyasamadyutim |
marīciputrānmārīcānarcirmālānmahābalān || 4 ||
ṛṣiputrāṃścatāntsarvānpratīcīmādiśaddiśam |
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ kapīnāṃ kapisattamāḥ || 5 ||
suṣeṇapramukhā yūyaṃ vaidehīṃ parimārgataḥ |
surāṣṭrānsahabāhlīkān ścandracitrāṃstathaiva ca || 6 ||
sphītāñjanapadānramyānvipulāni purāṇi ca |
punnāgagahanaṃ kukṣiṃ vakuloddālakākulam || 7 ||
tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ |
pratyaksrotogamāścaiva nadyaśśītajalāśśivāḥ || 8 ||
tāpasānāmaraṇyāni kāntārā girayaśca ye |
tatrasthalīṃ maruprāyāmatyuccaśirasaśśilāḥ || 9 ||
girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |
tataḥ paścimamāsādya samudraṃ draṣṭumarhatha || 10 ||
timinakrāyutajalamakṣobhyamatha vānarāḥ |
tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca || 11 ||
kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca |
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca || 12 ||
velātalaniviṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca |
muracīpattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram || 13 ||
avantīmaṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ || 14 ||
sindhusāgarayoścaiva saṅgame tatra parvataḥ |
mahānhemagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ || 15 ||
tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |
timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te || 16 ||
tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye |
dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananisvanāḥ || 17 ||
vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ |
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam || 18 ||
sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ |
koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanām || 19 ||
durdarśāṃ pāriyātrasya gatāṃ drakṣyatha vānarāḥ |
koṭyastatra caturviṃśadgandharvāṇāṃ tapasvinām || 20 ||
vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām |
pāvakārciḥ pratīkāśāssamavetāssahasraśaḥ || 21 ||
nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ |
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmāddeśātkiñcit plavaṅgamaiḥ || 22 ||
durāsadā hi te vīrā ssattvavanto mahābalāḥ |
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ || 23 ||
tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |
na hi tebhyo bhayaṃ kiñcitkapitvamanuvartatām || 24 ||
tatra vaiḍhūryavarṇābho vajrasaṃsthānasaṃsthitaḥ |
nānādrumalatākīrṇo vajro nāma mahāgiriḥ || 25 ||
śrīmānsamuditastatra yojanānāṃ śataṃ samam |
guhāstatra vicetavyā prayatnena plavaṅgamāḥ || 26 ||
caturbhāge samudrasya cakravānnāma parvataḥ |
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 27 ||
tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |
ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ || 28 ||
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇa ssaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 29 ||
yojanānāṃ catuṣṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ |
suvarṇaśṛṅgassuśrīmā nagādhe varuṇālaye || 30 ||
tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |
yasminvasati duṣṭātmā narako nāma dānavaḥ || 31 ||
tatra sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 32 ||
tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |
parvata ssarvasauvarṇo dhārāprasravaṇāyutaḥ || 33 ||
taṃ gajāśca varāhāśca siṃha vyāghrāśca sarvataḥ |
abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ || 34 ||
yasminharihayśīmānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |
abhiṣiktaḥ surai rājā meghavānnāma parvataḥ || 35 ||
tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |
ṣaṣṭi rgirisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha || 36 ||
taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |
jātarūpamayairvṛkṣai śobhitāni supuṣpitaiḥ || 37 ||
teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttaraparvataḥ |
ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā || 38 ||
tenaiva muktaśśailendrassarva eva tvadāśrayāḥ |
matprasādādbhaviṣyanti divā rātraṃ ca kāñcanāḥ || 39 ||
tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |
te bhaviṣyanti raktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ || 40 ||
viśve devāśca marūto vasavaśca divaukasaḥ |
āgamya paścimāṃ sandhyāṃ merumuttamaparvatam || 41 ||
ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ |
adṛśyassarvabhūtānāmastaṃ gacchatiparvatam || 42 ||
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |
muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam || 43 ||
śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasannibham |
prāsādagaṇasambādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 44 ||
śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ |
niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 45 ||
antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān |
jātarūpamayśīmānbhrājate citravedikaḥ || 46 ||
teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 47 ||
yatra tiṣṭhati dharmajñastapasā svena bhāvitaḥ |
merusāvarṇirityeva khyāto vai brahmaṇā samaḥ || 48 ||
praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasannibhaḥ |
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati || 49 ||
etāva jjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣye |
kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam || 50 ||
etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 51 ||
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
asta parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata || 52 ||
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama |
sahaiva śūro yuṣmābhiśśvaśuro me gamiṣyati || 53 ||
śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭakāribhiḥ |
gurureṣa mahābāhuśśvaśuro me mahābalaḥ || 54 ||
bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarva karmasu |
pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam || 55 ||
dṛṣṭāyāṃ tu narendrasya patnyāmamitatejasaḥ |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā || 56 ||
ato'nyadapi yatkāryaṃ kāryasyāsya hitaṃ bhavet |
sampradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam || 57 ||
tataḥ suṣeṇapramukhāḥ plavaṅgāmāḥ ssugrīva vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |
āmantyra sarve plavagādhipaṃ te jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ द्विचत्वारिंशस्सर्गः ।
अथ प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तान्हरीन्दक्षिणां दिशम् ।
अब्रवीन्मेघसङ्काशं सुषेणं नाम यूथपम् ॥ 1 ॥
तारायाः पितरं राजा श्वशुरं भीमविक्रमम् ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमभिगम्य प्रणम्य च ॥ 2 ॥
मरीचिपुत्रं मारीचमर्चिष्मन्तं महाकपिम् ।
वृतं कपिवरै श्शूरैर्महेन्द्रसदृशद्युतिम् ॥ 3 ॥
बुद्धिविक्रमसम्पन्नं वैनतेयसमद्युतिम् ।
मरीचिपुत्रान्मारीचानर्चिर्मालान्महाबलान् ॥ 4 ॥
ऋषिपुत्रांश्चतान्त्सर्वान्प्रतीचीमादिशद्दिशम् ।
द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां कपीनां कपिसत्तमाः ॥ 5 ॥
सुषेणप्रमुखा यूयं वैदेहीं परिमार्गतः ।
सुराष्ट्रान्सहबाह्लीकान् श्चन्द्रचित्रांस्तथैव च ॥ 6 ॥
स्फीताञ्जनपदान्रम्यान्विपुलानि पुराणि च ।
पुन्नागगहनं कुक्षिं वकुलोद्दालकाकुलम् ॥ 7 ॥
तथा केतकषण्डांश्च मार्गध्वं हरियूथपाः ।
प्रत्यक्स्रोतोगमाश्चैव नद्यश्शीतजलाश्शिवाः ॥ 8 ॥
तापसानामरण्यानि कान्तारा गिरयश्च ये ।
तत्रस्थलीं मरुप्रायामत्युच्चशिरसश्शिलाः ॥ 9 ॥
गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम् ।
ततः पश्चिममासाद्य समुद्रं द्रष्टुमर्हथ ॥ 10 ॥
तिमिनक्रायुतजलमक्षोभ्यमथ वानराः ।
ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च ॥ 11 ॥
कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च ।
तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च ॥ 12 ॥
वेलातलनिविष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च ।
मुरचीपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम् ॥ 13 ॥
अवन्तीमङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम् ।
राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः ॥ 14 ॥
सिन्धुसागरयोश्चैव सङ्गमे तत्र पर्वतः ।
महान्हेमगिरिर्नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः ॥ 15 ॥
तस्य प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः ।
तिमिमत्स्यगजांश्चैव नीडान्यारोपयन्ति ते ॥ 16 ॥
तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश्च ये ।
दृप्तास्तृप्ताश्च मातङ्गास्तोयदस्वननिस्वनाः ॥ 17 ॥
विचरन्ति विशालेऽस्मिंस्तोयपूर्णे समन्ततः ।
तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम् ॥ 18 ॥
सर्वमाशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः ।
कोटिं तत्र समुद्रे तु काञ्चनीं शतयोजनाम् ॥ 19 ॥
दुर्दर्शां पारियात्रस्य गतां द्रक्ष्यथ वानराः ।
कोट्यस्तत्र चतुर्विंशद्गन्धर्वाणां तपस्विनाम् ॥ 20 ॥
वसन्त्यग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम् ।
पावकार्चिः प्रतीकाशास्समवेतास्सहस्रशः ॥ 21 ॥
नात्यासादयितव्यास्ते वानरैर्भीमविक्रमैः ।
नादेयं च फलं तस्माद्देशात्किञ्चित् प्लवङ्गमैः ॥ 22 ॥
दुरासदा हि ते वीरा स्सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः ॥ 23 ॥
तत्र यत्नश्च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी ।
न हि तेभ्यो भयं किञ्चित्कपित्वमनुवर्तताम् ॥ 24 ॥
तत्र वैढूर्यवर्णाभो वज्रसंस्थानसंस्थितः ।
नानाद्रुमलताकीर्णो वज्रो नाम महागिरिः ॥ 25 ॥
श्रीमान्समुदितस्तत्र योजनानां शतं समम् ।
गुहास्तत्र विचेतव्या प्रयत्नेन प्लवङ्गमाः ॥ 26 ॥
चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान्नाम पर्वतः ।
तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ 27 ॥
तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम् ।
आजहार ततश्चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः ॥ 28 ॥
तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च ।
रावण स्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्तत स्ततः ॥ 29 ॥
योजनानां चतुष्षष्टिर्वराहो नाम पर्वतः ।
सुवर्णशृङ्गस्सुश्रीमा नगाधे वरुणालये ॥ 30 ॥
तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम् ।
यस्मिन्वसति दुष्टात्मा नरको नाम दानवः ॥ 31 ॥
तत्र सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च ।
रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 32 ॥
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरनिर्दरः ।
पर्वत स्सर्वसौवर्णो धाराप्रस्रवणायुतः ॥ 33 ॥
तं गजाश्च वराहाश्च सिंह व्याघ्राश्च सर्वतः ।
अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः ॥ 34 ॥
यस्मिन्हरिहय्शीमान्महेन्द्रः पाकशासनः ।
अभिषिक्तः सुरै राजा मेघवान्नाम पर्वतः ॥ 35 ॥
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम् ।
षष्टि र्गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ ॥ 36 ॥
तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः ।
जातरूपमयैर्वृक्षै शोभितानि सुपुष्पितैः ॥ 37 ॥
तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुरुत्तरपर्वतः ।
आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा ॥ 38 ॥
तेनैव मुक्तश्शैलेन्द्रस्सर्व एव त्वदाश्रयाः ।
मत्प्रसादाद्भविष्यन्ति दिवा रात्रं च काञ्चनाः ॥ 39 ॥
त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः ।
ते भविष्यन्ति रक्ताश्च प्रभया काञ्चनप्रभाः ॥ 40 ॥
विश्वे देवाश्च मरूतो वसवश्च दिवौकसः ।
आगम्य पश्चिमां सन्ध्यां मेरुमुत्तमपर्वतम् ॥ 41 ॥
आदित्यमुपतिष्ठन्ति तैश्च सूर्योऽभिपूजितः ।
अदृश्यस्सर्वभूतानामस्तं गच्छतिपर्वतम् ॥ 42 ॥
योजनानां सहस्राणि दश तानि दिवाकरः ।
मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रमभियाति शिलोच्चयम् ॥ 43 ॥
शृङ्गे तस्य महद्दिव्यं भवनं सूर्यसन्निभम् ।
प्रासादगणसम्बाधं विहितं विश्वकर्मणा ॥ 44 ॥
शोभितं तरुभिश्चित्रैर्नानापक्षिसमाकुलैः ।
निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ 45 ॥
अन्तरा मेरुमस्तं च तालो दशशिरा महान् ।
जातरूपमय्शीमान्भ्राजते चित्रवेदिकः ॥ 46 ॥
तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च ।
रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्तत स्ततः ॥ 47 ॥
यत्र तिष्ठति धर्मज्ञस्तपसा स्वेन भावितः ।
मेरुसावर्णिरित्येव ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥ 48 ॥
प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर्महर्षिः सूर्यसन्निभः ।
प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति ॥ 49 ॥
एताव ज्जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्ष्ये ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वमस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ 50 ॥
एतावद्वानरैश्शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ 51 ॥
अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
अस्त पर्वतमासाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥ 52 ॥
ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन्मम ।
सहैव शूरो युष्माभिश्श्वशुरो मे गमिष्यति ॥ 53 ॥
श्रोतव्यं सर्वमेतस्य भवद्भिर्दिष्टकारिभिः ।
गुरुरेष महाबाहुश्श्वशुरो मे महाबलः ॥ 54 ॥
भवन्तश्चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्व कर्मसु ।
प्रमाणमेनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम् ॥ 55 ॥
दृष्टायां तु नरेन्द्रस्य पत्न्याममिततेजसः ।
कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥ 56 ॥
अतोऽन्यदपि यत्कार्यं कार्यस्यास्य हितं भवेत् ।
सम्प्रधार्य भवद्भिश्च देशकालार्थसंहितम् ॥ 57 ॥
ततः सुषेणप्रमुखाः प्लवङ्गामाः स्सुग्रीव वाक्यं निपुणं निशम्य ।
आमन्त्य्र सर्वे प्लवगाधिपं ते जग्मुर्दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम् ॥ 58 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvicatvāriṃśassargaḥ |
atha prasthāpya sugrīvastānharīndakṣiṇāṃ diśam |
abravīnmeghasaṅkāśaṃ suṣeṇaṃ nāma yūthapam || 1 ||
tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśuraṃ bhīmavikramam |
abravītprāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca || 2 ||
marīciputraṃ mārīcamarciṣmantaṃ mahākapim |
vṛtaṃ kapivarai śśūrairmahendrasadṛśadyutim || 3 ||
buddhivikramasampannaṃ vainateyasamadyutim |
marīciputrānmārīcānarcirmālānmahābalān || 4 ||
ṛṣiputrāṃścatāntsarvānpratīcīmādiśaddiśam |
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ kapīnāṃ kapisattamāḥ || 5 ||
suṣeṇapramukhā yūyaṃ vaidehīṃ parimārgataḥ |
surāṣṭrānsahabāhlīkān ścandracitrāṃstathaiva ca || 6 ||
sphītāñjanapadānramyānvipulāni purāṇi ca |
punnāgagahanaṃ kukṣiṃ vakuloddālakākulam || 7 ||
tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ |
pratyaksrotogamāścaiva nadyaśśītajalāśśivāḥ || 8 ||
tāpasānāmaraṇyāni kāntārā girayaśca ye |
tatrasthalīṃ maruprāyāmatyuccaśirasaśśilāḥ || 9 ||
girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |
tataḥ paścimamāsādya samudraṃ draṣṭumarhatha || 10 ||
timinakrāyutajalamakṣobhyamatha vānarāḥ |
tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca || 11 ||
kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca |
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca || 12 ||
velātalaniviṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca |
muracīpattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram || 13 ||
avantīmaṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ || 14 ||
sindhusāgarayoścaiva saṅgame tatra parvataḥ |
mahānhemagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ || 15 ||
tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |
timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te || 16 ||
tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye |
dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananisvanāḥ || 17 ||
vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ |
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam || 18 ||
sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ |
koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanām || 19 ||
durdarśāṃ pāriyātrasya gatāṃ drakṣyatha vānarāḥ |
koṭyastatra caturviṃśadgandharvāṇāṃ tapasvinām || 20 ||
vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām |
pāvakārciḥ pratīkāśāssamavetāssahasraśaḥ || 21 ||
nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ |
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmāddeśātkiñcit plavaṅgamaiḥ || 22 ||
durāsadā hi te vīrā ssattvavanto mahābalāḥ |
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ || 23 ||
tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |
na hi tebhyo bhayaṃ kiñcitkapitvamanuvartatām || 24 ||
tatra vaiḍhūryavarṇābho vajrasaṃsthānasaṃsthitaḥ |
nānādrumalatākīrṇo vajro nāma mahāgiriḥ || 25 ||
śrīmānsamuditastatra yojanānāṃ śataṃ samam |
guhāstatra vicetavyā prayatnena plavaṅgamāḥ || 26 ||
caturbhāge samudrasya cakravānnāma parvataḥ |
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 27 ||
tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |
ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ || 28 ||
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇa ssaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 29 ||
yojanānāṃ catuṣṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ |
suvarṇaśṛṅgassuśrīmā nagādhe varuṇālaye || 30 ||
tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |
yasminvasati duṣṭātmā narako nāma dānavaḥ || 31 ||
tatra sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 32 ||
tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |
parvata ssarvasauvarṇo dhārāprasravaṇāyutaḥ || 33 ||
taṃ gajāśca varāhāśca siṃha vyāghrāśca sarvataḥ |
abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ || 34 ||
yasminharihayśīmānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |
abhiṣiktaḥ surai rājā meghavānnāma parvataḥ || 35 ||
tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |
ṣaṣṭi rgirisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha || 36 ||
taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |
jātarūpamayairvṛkṣai śobhitāni supuṣpitaiḥ || 37 ||
teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttaraparvataḥ |
ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā || 38 ||
tenaiva muktaśśailendrassarva eva tvadāśrayāḥ |
matprasādādbhaviṣyanti divā rātraṃ ca kāñcanāḥ || 39 ||
tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |
te bhaviṣyanti raktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ || 40 ||
viśve devāśca marūto vasavaśca divaukasaḥ |
āgamya paścimāṃ sandhyāṃ merumuttamaparvatam || 41 ||
ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ |
adṛśyassarvabhūtānāmastaṃ gacchatiparvatam || 42 ||
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |
muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam || 43 ||
śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasannibham |
prāsādagaṇasambādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 44 ||
śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ |
niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 45 ||
antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān |
jātarūpamayśīmānbhrājate citravedikaḥ || 46 ||
teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 47 ||
yatra tiṣṭhati dharmajñastapasā svena bhāvitaḥ |
merusāvarṇirityeva khyāto vai brahmaṇā samaḥ || 48 ||
praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasannibhaḥ |
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati || 49 ||
etāva jjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣye |
kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam || 50 ||
etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 51 ||
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
asta parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata || 52 ||
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama |
sahaiva śūro yuṣmābhiśśvaśuro me gamiṣyati || 53 ||
śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭakāribhiḥ |
gurureṣa mahābāhuśśvaśuro me mahābalaḥ || 54 ||
bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarva karmasu |
pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam || 55 ||
dṛṣṭāyāṃ tu narendrasya patnyāmamitatejasaḥ |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā || 56 ||
ato'nyadapi yatkāryaṃ kāryasyāsya hitaṃ bhavet |
sampradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam || 57 ||
tataḥ suṣeṇapramukhāḥ plavaṅgāmāḥ ssugrīva vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |
āmantyra sarve plavagādhipaṃ te jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.