4.42 কিষ্কিন্ধাকাণ্ড - দ্বিচত্বারিংশ সর্গঃ

4.42 Kishkindhakanda - Dvichatvarimsha Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Bengali script
📄 Download PDF
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডম্ ।
অথ দ্বিচত্বারিংশস্সর্গঃ ।
অথ প্রস্থাপ্য সুগ্রীবস্তান্হরীন্দক্ষিণাং দিশম্ ।
অব্রবীন্মেঘসঙ্কাশং সুষেণং নাম যূথপম্ ॥ 1 ॥
তারাযাঃ পিতরং রাজা শ্বশুরং ভীমবিক্রমম্ ।
অব্রবীত্প্রাঞ্জলির্বাক্যমভিগম্য প্রণম্য চ ॥ 2 ॥
মরীচিপুত্রং মারীচমর্চিষ্মন্তং মহাকপিম্ ।
বৃতং কপিবরৈ শ্শূরৈর্মহেন্দ্রসদৃশদ্যুতিম্ ॥ 3 ॥
বুদ্ধিবিক্রমসম্পন্নং বৈনতেযসমদ্যুতিম্ ।
মরীচিপুত্রান্মারীচানর্চির্মালান্মহাবলান্ ॥ 4 ॥
ঋষিপুত্রাংশ্চতান্ত্সর্বান্প্রতীচীমাদিশদ্দিশম্ ।
দ্বাভ্যাং শতসহস্রাভ্যাং কপীনাং কপিসত্তমাঃ ॥ 5 ॥
সুষেণপ্রমুখা যূযং বৈদেহীং পরিমার্গতঃ ।
সুরাষ্ট্রান্সহবাহ্লীকান্ শ্চন্দ্রচিত্রাংস্তথৈব চ ॥ 6 ॥
স্ফীতাঞ্জনপদান্রম্যান্বিপুলানি পুরাণি চ ।
পুন্নাগগহনং কুক্ষিং বকুলোদ্দালকাকুলম্ ॥ 7 ॥
তথা কেতকষণ্ডাংশ্চ মার্গধ্বং হরিযূথপাঃ ।
প্রত্যক্স্রোতোগমাশ্চৈব নদ্যশ্শীতজলাশ্শিবাঃ ॥ 8 ॥
তাপসানামরণ্যানি কান্তারা গিরযশ্চ যে ।
তত্রস্থলীং মরুপ্রাযামত্যুচ্চশিরসশ্শিলাঃ ॥ 9 ॥
গিরিজালাবৃতাং দুর্গাং মার্গিত্বা পশ্চিমাং দিশম্ ।
ততঃ পশ্চিমমাসাদ্য সমুদ্রং দ্রষ্টুমর্হথ ॥ 10 ॥
তিমিনক্রাযুতজলমক্ষোভ্যমথ বানরাঃ ।
ততঃ কেতকষণ্ডেষু তমালগহনেষু চ ॥ 11 ॥
কপযো বিহরিষ্যন্তি নারিকেলবনেষু চ ।
তত্র সীতাং চ মার্গধ্বং নিলযং রাবণস্য চ ॥ 12 ॥
বেলাতলনিবিষ্টেষু পর্বতেষু বনেষু চ ।
মুরচীপত্তনং চৈব রম্যং চৈব জটীপুরম্ ॥ 13 ॥
অবন্তীমঙ্গলোপাং চ তথা চালক্ষিতং বনম্ ।
রাষ্ট্রাণি চ বিশালানি পত্তনানি ততস্ততঃ ॥ 14 ॥
সিন্ধুসাগরযোশ্চৈব সঙ্গমে তত্র পর্বতঃ ।
মহান্হেমগিরির্নাম শতশৃঙ্গো মহাদ্রুমঃ ॥ 15 ॥
তস্য প্রস্থেষু রম্যেষু সিংহাঃ পক্ষগমাঃ স্থিতাঃ ।
তিমিমত্স্যগজাংশ্চৈব নীডান্যারোপযন্তি তে ॥ 16 ॥
তানি নীডানি সিংহানাং গিরিশৃঙ্গগতাশ্চ যে ।
দৃপ্তাস্তৃপ্তাশ্চ মাতঙ্গাস্তোযদস্বননিস্বনাঃ ॥ 17 ॥
বিচরন্তি বিশালেঽস্মিংস্তোযপূর্ণে সমন্ততঃ ।
তস্য শৃঙ্গং দিবস্পর্শং কাঞ্চনং চিত্রপাদপম্ ॥ 18 ॥
সর্বমাশু বিচেতব্যং কপিভিঃ কামরূপিভিঃ ।
কোটিং তত্র সমুদ্রে তু কাঞ্চনীং শতযোজনাম্ ॥ 19 ॥
দুর্দর্শাং পারিযাত্রস্য গতাং দ্রক্ষ্যথ বানরাঃ ।
কোট্যস্তত্র চতুর্বিংশদ্গন্ধর্বাণাং তপস্বিনাম্ ॥ 20 ॥
বসন্ত্যগ্নিনিকাশানাং ঘোরাণাং কামরূপিণাম্ ।
পাবকার্চিঃ প্রতীকাশাস্সমবেতাস্সহস্রশঃ ॥ 21 ॥
নাত্যাসাদযিতব্যাস্তে বানরৈর্ভীমবিক্রমৈঃ ।
নাদেযং চ ফলং তস্মাদ্দেশাত্কিঞ্চিত্ প্লবঙ্গমৈঃ ॥ 22 ॥
দুরাসদা হি তে বীরা স্সত্ত্ববন্তো মহাবলাঃ ।
ফলমূলানি তে তত্র রক্ষন্তে ভীমবিক্রমাঃ ॥ 23 ॥
তত্র যত্নশ্চ কর্তব্যো মার্গিতব্যা চ জানকী ।
ন হি তেভ্যো ভযং কিঞ্চিত্কপিত্বমনুবর্ততাম্ ॥ 24 ॥
তত্র বৈঢূর্যবর্ণাভো বজ্রসংস্থানসংস্থিতঃ ।
নানাদ্রুমলতাকীর্ণো বজ্রো নাম মহাগিরিঃ ॥ 25 ॥
শ্রীমান্সমুদিতস্তত্র যোজনানাং শতং সমম্ ।
গুহাস্তত্র বিচেতব্যা প্রযত্নেন প্লবঙ্গমাঃ ॥ 26 ॥
চতুর্ভাগে সমুদ্রস্য চক্রবান্নাম পর্বতঃ ।
তত্র চক্রং সহস্রারং নির্মিতং বিশ্বকর্মণা ॥ 27 ॥
তত্র পঞ্চজনং হত্বা হযগ্রীবং চ দানবম্ ।
আজহার ততশ্চক্রং শঙ্খং চ পুরুষোত্তমঃ ॥ 28 ॥
তস্য সানুষু চিত্রেষু বিশালাসু গুহাসু চ ।
রাবণ স্সহ বৈদেহ্যা মার্গিতব্যস্তত স্ততঃ ॥ 29 ॥
যোজনানাং চতুষ্ষষ্টির্বরাহো নাম পর্বতঃ ।
সুবর্ণশৃঙ্গস্সুশ্রীমা নগাধে বরুণালযে ॥ 30 ॥
তত্র প্রাগ্জ্যোতিষং নাম জাতরূপমযং পুরম্ ।
যস্মিন্বসতি দুষ্টাত্মা নরকো নাম দানবঃ ॥ 31 ॥
তত্র সানুষু চিত্রেষু বিশালাসু গুহাসু চ ।
রাবণস্সহ বৈদেহ্যা মার্গিতব্যস্ততস্ততঃ ॥ 32 ॥
তমতিক্রম্য শৈলেন্দ্রং কাঞ্চনান্তরনির্দরঃ ।
পর্বত স্সর্বসৌবর্ণো ধারাপ্রস্রবণাযুতঃ ॥ 33 ॥
তং গজাশ্চ বরাহাশ্চ সিংহ ব্যাঘ্রাশ্চ সর্বতঃ ।
অভিগর্জন্তি সততং তেন শব্দেন দর্পিতাঃ ॥ 34 ॥
যস্মিন্হরিহয্শীমান্মহেন্দ্রঃ পাকশাসনঃ ।
অভিষিক্তঃ সুরৈ রাজা মেঘবান্নাম পর্বতঃ ॥ 35 ॥
তমতিক্রম্য শৈলেন্দ্রং মহেন্দ্রপরিপালিতম্ ।
ষষ্টি র্গিরিসহস্রাণি কাঞ্চনানি গমিষ্যথ ॥ 36 ॥
তরুণাদিত্যবর্ণানি ভ্রাজমানানি সর্বতঃ ।
জাতরূপমযৈর্বৃক্ষৈ শোভিতানি সুপুষ্পিতৈঃ ॥ 37 ॥
তেষাং মধ্যে স্থিতো রাজা মেরুরুত্তরপর্বতঃ ।
আদিত্যেন প্রসন্নেন শৈলো দত্তবরঃ পুরা ॥ 38 ॥
তেনৈব মুক্তশ্শৈলেন্দ্রস্সর্ব এব ত্বদাশ্রযাঃ ।
মত্প্রসাদাদ্ভবিষ্যন্তি দিবা রাত্রং চ কাঞ্চনাঃ ॥ 39 ॥
ত্বযি যে চাপি বত্স্যন্তি দেবগন্ধর্বদানবাঃ ।
তে ভবিষ্যন্তি রক্তাশ্চ প্রভযা কাঞ্চনপ্রভাঃ ॥ 40 ॥
বিশ্বে দেবাশ্চ মরূতো বসবশ্চ দিবৌকসঃ ।
আগম্য পশ্চিমাং সন্ধ্যাং মেরুমুত্তমপর্বতম্ ॥ 41 ॥
আদিত্যমুপতিষ্ঠন্তি তৈশ্চ সূর্যোঽভিপূজিতঃ ।
অদৃশ্যস্সর্বভূতানামস্তং গচ্ছতিপর্বতম্ ॥ 42 ॥
যোজনানাং সহস্রাণি দশ তানি দিবাকরঃ ।
মুহূর্তার্ধেন তং শীঘ্রমভিযাতি শিলোচ্চযম্ ॥ 43 ॥
শৃঙ্গে তস্য মহদ্দিব্যং ভবনং সূর্যসন্নিভম্ ।
প্রাসাদগণসম্বাধং বিহিতং বিশ্বকর্মণা ॥ 44 ॥
শোভিতং তরুভিশ্চিত্রৈর্নানাপক্ষিসমাকুলৈঃ ।
নিকেতং পাশহস্তস্য বরুণস্য মহাত্মনঃ ॥ 45 ॥
অন্তরা মেরুমস্তং চ তালো দশশিরা মহান্ ।
জাতরূপময্শীমান্ভ্রাজতে চিত্রবেদিকঃ ॥ 46 ॥
তেষু সর্বেষু দুর্গেষু সরস্সু চ সরিত্সু চ ।
রাবণস্সহ বৈদেহ্যা মার্গিতব্যস্তত স্ততঃ ॥ 47 ॥
যত্র তিষ্ঠতি ধর্মজ্ঞস্তপসা স্বেন ভাবিতঃ ।
মেরুসাবর্ণিরিত্যেব খ্যাতো বৈ ব্রহ্মণা সমঃ ॥ 48 ॥
প্রষ্টব্যো মেরুসাবর্ণির্মহর্ষিঃ সূর্যসন্নিভঃ ।
প্রণম্য শিরসা ভূমৌ প্রবৃত্তিং মৈথিলীং প্রতি ॥ 49 ॥
এতাব জ্জীবলোকস্য ভাস্করো রজনীক্ষ্যে ।
কৃত্বা বিতিমিরং সর্বমস্তং গচ্ছতি পর্বতম্ ॥ 50 ॥
এতাবদ্বানরৈশ্শক্যং গন্তুং বানরপুঙ্গবাঃ ।
অভাস্করমমর্যাদং ন জানীমস্ততঃ পরম্ ॥ 51 ॥
অধিগম্য তু বৈদেহীং নিলযং রাবণস্য চ ।
অস্ত পর্বতমাসাদ্য পূর্ণে মাসে নিবর্তত ॥ 52 ॥
ঊর্ধ্বং মাসান্ন বস্তব্যং বসন্ বধ্যো ভবেন্মম ।
সহৈব শূরো যুষ্মাভিশ্শ্বশুরো মে গমিষ্যতি ॥ 53 ॥
শ্রোতব্যং সর্বমেতস্য ভবদ্ভির্দিষ্টকারিভিঃ ।
গুরুরেষ মহাবাহুশ্শ্বশুরো মে মহাবলঃ ॥ 54 ॥
ভবন্তশ্চাপি বিক্রান্তাঃ প্রমাণং সর্ব কর্মসু ।
প্রমাণমেনং সংস্থাপ্য পশ্যধ্বং পশ্চিমাং দিশম্ ॥ 55 ॥
দৃষ্টাযাং তু নরেন্দ্রস্য পত্ন্যামমিততেজসঃ ।
কৃতকৃত্যা ভবিষ্যামঃ কৃতস্য প্রতিকর্মণা ॥ 56 ॥
অতোঽন্যদপি যত্কার্যং কার্যস্যাস্য হিতং ভবেত্ ।
সম্প্রধার্য ভবদ্ভিশ্চ দেশকালার্থসংহিতম্ ॥ 57 ॥
ততঃ সুষেণপ্রমুখাঃ প্লবঙ্গামাঃ স্সুগ্রীব বাক্যং নিপুণং নিশম্য ।
আমন্ত্য্র সর্বে প্লবগাধিপং তে জগ্মুর্দিশং তাং বরুণাভিগুপ্তাম্ ॥ 58 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডে দ্বিচত্বারিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvicatvāriṃśassargaḥ |
atha prasthāpya sugrīvastānharīndakṣiṇāṃ diśam |
abravīnmeghasaṅkāśaṃ suṣeṇaṃ nāma yūthapam || 1 ||
tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśuraṃ bhīmavikramam |
abravītprāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca || 2 ||
marīciputraṃ mārīcamarciṣmantaṃ mahākapim |
vṛtaṃ kapivarai śśūrairmahendrasadṛśadyutim || 3 ||
buddhivikramasampannaṃ vainateyasamadyutim |
marīciputrānmārīcānarcirmālānmahābalān || 4 ||
ṛṣiputrāṃścatāntsarvānpratīcīmādiśaddiśam |
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ kapīnāṃ kapisattamāḥ || 5 ||
suṣeṇapramukhā yūyaṃ vaidehīṃ parimārgataḥ |
surāṣṭrānsahabāhlīkān ścandracitrāṃstathaiva ca || 6 ||
sphītāñjanapadānramyānvipulāni purāṇi ca |
punnāgagahanaṃ kukṣiṃ vakuloddālakākulam || 7 ||
tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ |
pratyaksrotogamāścaiva nadyaśśītajalāśśivāḥ || 8 ||
tāpasānāmaraṇyāni kāntārā girayaśca ye |
tatrasthalīṃ maruprāyāmatyuccaśirasaśśilāḥ || 9 ||
girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |
tataḥ paścimamāsādya samudraṃ draṣṭumarhatha || 10 ||
timinakrāyutajalamakṣobhyamatha vānarāḥ |
tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca || 11 ||
kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca |
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca || 12 ||
velātalaniviṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca |
muracīpattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram || 13 ||
avantīmaṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ || 14 ||
sindhusāgarayoścaiva saṅgame tatra parvataḥ |
mahānhemagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ || 15 ||
tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |
timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te || 16 ||
tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye |
dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananisvanāḥ || 17 ||
vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ |
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam || 18 ||
sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ |
koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanām || 19 ||
durdarśāṃ pāriyātrasya gatāṃ drakṣyatha vānarāḥ |
koṭyastatra caturviṃśadgandharvāṇāṃ tapasvinām || 20 ||
vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām |
pāvakārciḥ pratīkāśāssamavetāssahasraśaḥ || 21 ||
nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ |
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmāddeśātkiñcit plavaṅgamaiḥ || 22 ||
durāsadā hi te vīrā ssattvavanto mahābalāḥ |
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ || 23 ||
tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |
na hi tebhyo bhayaṃ kiñcitkapitvamanuvartatām || 24 ||
tatra vaiḍhūryavarṇābho vajrasaṃsthānasaṃsthitaḥ |
nānādrumalatākīrṇo vajro nāma mahāgiriḥ || 25 ||
śrīmānsamuditastatra yojanānāṃ śataṃ samam |
guhāstatra vicetavyā prayatnena plavaṅgamāḥ || 26 ||
caturbhāge samudrasya cakravānnāma parvataḥ |
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 27 ||
tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |
ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ || 28 ||
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇa ssaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 29 ||
yojanānāṃ catuṣṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ |
suvarṇaśṛṅgassuśrīmā nagādhe varuṇālaye || 30 ||
tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |
yasminvasati duṣṭātmā narako nāma dānavaḥ || 31 ||
tatra sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 32 ||
tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |
parvata ssarvasauvarṇo dhārāprasravaṇāyutaḥ || 33 ||
taṃ gajāśca varāhāśca siṃha vyāghrāśca sarvataḥ |
abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ || 34 ||
yasminharihayśīmānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |
abhiṣiktaḥ surai rājā meghavānnāma parvataḥ || 35 ||
tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |
ṣaṣṭi rgirisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha || 36 ||
taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |
jātarūpamayairvṛkṣai śobhitāni supuṣpitaiḥ || 37 ||
teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttaraparvataḥ |
ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā || 38 ||
tenaiva muktaśśailendrassarva eva tvadāśrayāḥ |
matprasādādbhaviṣyanti divā rātraṃ ca kāñcanāḥ || 39 ||
tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |
te bhaviṣyanti raktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ || 40 ||
viśve devāśca marūto vasavaśca divaukasaḥ |
āgamya paścimāṃ sandhyāṃ merumuttamaparvatam || 41 ||
ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ |
adṛśyassarvabhūtānāmastaṃ gacchatiparvatam || 42 ||
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |
muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam || 43 ||
śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasannibham |
prāsādagaṇasambādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 44 ||
śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ |
niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 45 ||
antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān |
jātarūpamayśīmānbhrājate citravedikaḥ || 46 ||
teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 47 ||
yatra tiṣṭhati dharmajñastapasā svena bhāvitaḥ |
merusāvarṇirityeva khyāto vai brahmaṇā samaḥ || 48 ||
praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasannibhaḥ |
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati || 49 ||
etāva jjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣye |
kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam || 50 ||
etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 51 ||
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
asta parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata || 52 ||
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama |
sahaiva śūro yuṣmābhiśśvaśuro me gamiṣyati || 53 ||
śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭakāribhiḥ |
gurureṣa mahābāhuśśvaśuro me mahābalaḥ || 54 ||
bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarva karmasu |
pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam || 55 ||
dṛṣṭāyāṃ tu narendrasya patnyāmamitatejasaḥ |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā || 56 ||
ato'nyadapi yatkāryaṃ kāryasyāsya hitaṃ bhavet |
sampradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam || 57 ||
tataḥ suṣeṇapramukhāḥ plavaṅgāmāḥ ssugrīva vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |
āmantyra sarve plavagādhipaṃ te jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ द्विचत्वारिंशस्सर्गः ।
अथ प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तान्हरीन्दक्षिणां दिशम् ।
अब्रवीन्मेघसङ्काशं सुषेणं नाम यूथपम् ॥ 1 ॥
तारायाः पितरं राजा श्वशुरं भीमविक्रमम् ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमभिगम्य प्रणम्य च ॥ 2 ॥
मरीचिपुत्रं मारीचमर्चिष्मन्तं महाकपिम् ।
वृतं कपिवरै श्शूरैर्महेन्द्रसदृशद्युतिम् ॥ 3 ॥
बुद्धिविक्रमसम्पन्नं वैनतेयसमद्युतिम् ।
मरीचिपुत्रान्मारीचानर्चिर्मालान्महाबलान् ॥ 4 ॥
ऋषिपुत्रांश्चतान्त्सर्वान्प्रतीचीमादिशद्दिशम् ।
द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां कपीनां कपिसत्तमाः ॥ 5 ॥
सुषेणप्रमुखा यूयं वैदेहीं परिमार्गतः ।
सुराष्ट्रान्सहबाह्लीकान् श्चन्द्रचित्रांस्तथैव च ॥ 6 ॥
स्फीताञ्जनपदान्रम्यान्विपुलानि पुराणि च ।
पुन्नागगहनं कुक्षिं वकुलोद्दालकाकुलम् ॥ 7 ॥
तथा केतकषण्डांश्च मार्गध्वं हरियूथपाः ।
प्रत्यक्स्रोतोगमाश्चैव नद्यश्शीतजलाश्शिवाः ॥ 8 ॥
तापसानामरण्यानि कान्तारा गिरयश्च ये ।
तत्रस्थलीं मरुप्रायामत्युच्चशिरसश्शिलाः ॥ 9 ॥
गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम् ।
ततः पश्चिममासाद्य समुद्रं द्रष्टुमर्हथ ॥ 10 ॥
तिमिनक्रायुतजलमक्षोभ्यमथ वानराः ।
ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च ॥ 11 ॥
कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च ।
तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च ॥ 12 ॥
वेलातलनिविष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च ।
मुरचीपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम् ॥ 13 ॥
अवन्तीमङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम् ।
राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः ॥ 14 ॥
सिन्धुसागरयोश्चैव सङ्गमे तत्र पर्वतः ।
महान्हेमगिरिर्नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः ॥ 15 ॥
तस्य प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः ।
तिमिमत्स्यगजांश्चैव नीडान्यारोपयन्ति ते ॥ 16 ॥
तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश्च ये ।
दृप्तास्तृप्ताश्च मातङ्गास्तोयदस्वननिस्वनाः ॥ 17 ॥
विचरन्ति विशालेऽस्मिंस्तोयपूर्णे समन्ततः ।
तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम् ॥ 18 ॥
सर्वमाशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः ।
कोटिं तत्र समुद्रे तु काञ्चनीं शतयोजनाम् ॥ 19 ॥
दुर्दर्शां पारियात्रस्य गतां द्रक्ष्यथ वानराः ।
कोट्यस्तत्र चतुर्विंशद्गन्धर्वाणां तपस्विनाम् ॥ 20 ॥
वसन्त्यग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम् ।
पावकार्चिः प्रतीकाशास्समवेतास्सहस्रशः ॥ 21 ॥
नात्यासादयितव्यास्ते वानरैर्भीमविक्रमैः ।
नादेयं च फलं तस्माद्देशात्किञ्चित् प्लवङ्गमैः ॥ 22 ॥
दुरासदा हि ते वीरा स्सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः ॥ 23 ॥
तत्र यत्नश्च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी ।
न हि तेभ्यो भयं किञ्चित्कपित्वमनुवर्तताम् ॥ 24 ॥
तत्र वैढूर्यवर्णाभो वज्रसंस्थानसंस्थितः ।
नानाद्रुमलताकीर्णो वज्रो नाम महागिरिः ॥ 25 ॥
श्रीमान्समुदितस्तत्र योजनानां शतं समम् ।
गुहास्तत्र विचेतव्या प्रयत्नेन प्लवङ्गमाः ॥ 26 ॥
चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान्नाम पर्वतः ।
तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ 27 ॥
तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम् ।
आजहार ततश्चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः ॥ 28 ॥
तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च ।
रावण स्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्तत स्ततः ॥ 29 ॥
योजनानां चतुष्षष्टिर्वराहो नाम पर्वतः ।
सुवर्णशृङ्गस्सुश्रीमा नगाधे वरुणालये ॥ 30 ॥
तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम् ।
यस्मिन्वसति दुष्टात्मा नरको नाम दानवः ॥ 31 ॥
तत्र सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च ।
रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 32 ॥
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरनिर्दरः ।
पर्वत स्सर्वसौवर्णो धाराप्रस्रवणायुतः ॥ 33 ॥
तं गजाश्च वराहाश्च सिंह व्याघ्राश्च सर्वतः ।
अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः ॥ 34 ॥
यस्मिन्हरिहय्शीमान्महेन्द्रः पाकशासनः ।
अभिषिक्तः सुरै राजा मेघवान्नाम पर्वतः ॥ 35 ॥
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम् ।
षष्टि र्गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ ॥ 36 ॥
तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः ।
जातरूपमयैर्वृक्षै शोभितानि सुपुष्पितैः ॥ 37 ॥
तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुरुत्तरपर्वतः ।
आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा ॥ 38 ॥
तेनैव मुक्तश्शैलेन्द्रस्सर्व एव त्वदाश्रयाः ।
मत्प्रसादाद्भविष्यन्ति दिवा रात्रं च काञ्चनाः ॥ 39 ॥
त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः ।
ते भविष्यन्ति रक्ताश्च प्रभया काञ्चनप्रभाः ॥ 40 ॥
विश्वे देवाश्च मरूतो वसवश्च दिवौकसः ।
आगम्य पश्चिमां सन्ध्यां मेरुमुत्तमपर्वतम् ॥ 41 ॥
आदित्यमुपतिष्ठन्ति तैश्च सूर्योऽभिपूजितः ।
अदृश्यस्सर्वभूतानामस्तं गच्छतिपर्वतम् ॥ 42 ॥
योजनानां सहस्राणि दश तानि दिवाकरः ।
मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रमभियाति शिलोच्चयम् ॥ 43 ॥
शृङ्गे तस्य महद्दिव्यं भवनं सूर्यसन्निभम् ।
प्रासादगणसम्बाधं विहितं विश्वकर्मणा ॥ 44 ॥
शोभितं तरुभिश्चित्रैर्नानापक्षिसमाकुलैः ।
निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ 45 ॥
अन्तरा मेरुमस्तं च तालो दशशिरा महान् ।
जातरूपमय्शीमान्भ्राजते चित्रवेदिकः ॥ 46 ॥
तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च ।
रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्तत स्ततः ॥ 47 ॥
यत्र तिष्ठति धर्मज्ञस्तपसा स्वेन भावितः ।
मेरुसावर्णिरित्येव ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥ 48 ॥
प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर्महर्षिः सूर्यसन्निभः ।
प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति ॥ 49 ॥
एताव ज्जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्ष्ये ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वमस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ 50 ॥
एतावद्वानरैश्शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ 51 ॥
अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
अस्त पर्वतमासाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥ 52 ॥
ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन्मम ।
सहैव शूरो युष्माभिश्श्वशुरो मे गमिष्यति ॥ 53 ॥
श्रोतव्यं सर्वमेतस्य भवद्भिर्दिष्टकारिभिः ।
गुरुरेष महाबाहुश्श्वशुरो मे महाबलः ॥ 54 ॥
भवन्तश्चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्व कर्मसु ।
प्रमाणमेनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम् ॥ 55 ॥
दृष्टायां तु नरेन्द्रस्य पत्न्याममिततेजसः ।
कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥ 56 ॥
अतोऽन्यदपि यत्कार्यं कार्यस्यास्य हितं भवेत् ।
सम्प्रधार्य भवद्भिश्च देशकालार्थसंहितम् ॥ 57 ॥
ततः सुषेणप्रमुखाः प्लवङ्गामाः स्सुग्रीव वाक्यं निपुणं निशम्य ।
आमन्त्य्र सर्वे प्लवगाधिपं ते जग्मुर्दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम् ॥ 58 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvicatvāriṃśassargaḥ |
atha prasthāpya sugrīvastānharīndakṣiṇāṃ diśam |
abravīnmeghasaṅkāśaṃ suṣeṇaṃ nāma yūthapam || 1 ||
tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśuraṃ bhīmavikramam |
abravītprāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca || 2 ||
marīciputraṃ mārīcamarciṣmantaṃ mahākapim |
vṛtaṃ kapivarai śśūrairmahendrasadṛśadyutim || 3 ||
buddhivikramasampannaṃ vainateyasamadyutim |
marīciputrānmārīcānarcirmālānmahābalān || 4 ||
ṛṣiputrāṃścatāntsarvānpratīcīmādiśaddiśam |
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ kapīnāṃ kapisattamāḥ || 5 ||
suṣeṇapramukhā yūyaṃ vaidehīṃ parimārgataḥ |
surāṣṭrānsahabāhlīkān ścandracitrāṃstathaiva ca || 6 ||
sphītāñjanapadānramyānvipulāni purāṇi ca |
punnāgagahanaṃ kukṣiṃ vakuloddālakākulam || 7 ||
tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ |
pratyaksrotogamāścaiva nadyaśśītajalāśśivāḥ || 8 ||
tāpasānāmaraṇyāni kāntārā girayaśca ye |
tatrasthalīṃ maruprāyāmatyuccaśirasaśśilāḥ || 9 ||
girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |
tataḥ paścimamāsādya samudraṃ draṣṭumarhatha || 10 ||
timinakrāyutajalamakṣobhyamatha vānarāḥ |
tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca || 11 ||
kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca |
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca || 12 ||
velātalaniviṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca |
muracīpattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram || 13 ||
avantīmaṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ || 14 ||
sindhusāgarayoścaiva saṅgame tatra parvataḥ |
mahānhemagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ || 15 ||
tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |
timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te || 16 ||
tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye |
dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananisvanāḥ || 17 ||
vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ |
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam || 18 ||
sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ |
koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanām || 19 ||
durdarśāṃ pāriyātrasya gatāṃ drakṣyatha vānarāḥ |
koṭyastatra caturviṃśadgandharvāṇāṃ tapasvinām || 20 ||
vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām |
pāvakārciḥ pratīkāśāssamavetāssahasraśaḥ || 21 ||
nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ |
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmāddeśātkiñcit plavaṅgamaiḥ || 22 ||
durāsadā hi te vīrā ssattvavanto mahābalāḥ |
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ || 23 ||
tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |
na hi tebhyo bhayaṃ kiñcitkapitvamanuvartatām || 24 ||
tatra vaiḍhūryavarṇābho vajrasaṃsthānasaṃsthitaḥ |
nānādrumalatākīrṇo vajro nāma mahāgiriḥ || 25 ||
śrīmānsamuditastatra yojanānāṃ śataṃ samam |
guhāstatra vicetavyā prayatnena plavaṅgamāḥ || 26 ||
caturbhāge samudrasya cakravānnāma parvataḥ |
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 27 ||
tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |
ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ || 28 ||
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇa ssaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 29 ||
yojanānāṃ catuṣṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ |
suvarṇaśṛṅgassuśrīmā nagādhe varuṇālaye || 30 ||
tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |
yasminvasati duṣṭātmā narako nāma dānavaḥ || 31 ||
tatra sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 32 ||
tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |
parvata ssarvasauvarṇo dhārāprasravaṇāyutaḥ || 33 ||
taṃ gajāśca varāhāśca siṃha vyāghrāśca sarvataḥ |
abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ || 34 ||
yasminharihayśīmānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |
abhiṣiktaḥ surai rājā meghavānnāma parvataḥ || 35 ||
tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |
ṣaṣṭi rgirisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha || 36 ||
taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |
jātarūpamayairvṛkṣai śobhitāni supuṣpitaiḥ || 37 ||
teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttaraparvataḥ |
ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā || 38 ||
tenaiva muktaśśailendrassarva eva tvadāśrayāḥ |
matprasādādbhaviṣyanti divā rātraṃ ca kāñcanāḥ || 39 ||
tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |
te bhaviṣyanti raktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ || 40 ||
viśve devāśca marūto vasavaśca divaukasaḥ |
āgamya paścimāṃ sandhyāṃ merumuttamaparvatam || 41 ||
ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ |
adṛśyassarvabhūtānāmastaṃ gacchatiparvatam || 42 ||
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |
muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam || 43 ||
śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasannibham |
prāsādagaṇasambādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 44 ||
śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ |
niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 45 ||
antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān |
jātarūpamayśīmānbhrājate citravedikaḥ || 46 ||
teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 47 ||
yatra tiṣṭhati dharmajñastapasā svena bhāvitaḥ |
merusāvarṇirityeva khyāto vai brahmaṇā samaḥ || 48 ||
praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasannibhaḥ |
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati || 49 ||
etāva jjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣye |
kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam || 50 ||
etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 51 ||
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
asta parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata || 52 ||
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama |
sahaiva śūro yuṣmābhiśśvaśuro me gamiṣyati || 53 ||
śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭakāribhiḥ |
gurureṣa mahābāhuśśvaśuro me mahābalaḥ || 54 ||
bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarva karmasu |
pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam || 55 ||
dṛṣṭāyāṃ tu narendrasya patnyāmamitatejasaḥ |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā || 56 ||
ato'nyadapi yatkāryaṃ kāryasyāsya hitaṃ bhavet |
sampradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam || 57 ||
tataḥ suṣeṇapramukhāḥ plavaṅgāmāḥ ssugrīva vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |
āmantyra sarve plavagādhipaṃ te jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in