ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ദ്വിചത്വാരിംശസ്സര്ഗഃ ।
അഥ പ്രസ്ഥാപ്യ സുഗ്രീവസ്താന്ഹരീന്ദക്ഷിണാം ദിശമ് ।
അബ്രവീന്മേഘസങ്കാശം സുഷേണം നാമ യൂഥപമ് ॥ 1 ॥
താരായാഃ പിതരം രാജാ ശ്വശുരം ഭീമവിക്രമമ് ।
അബ്രവീത്പ്രാഞ്ജലിര്വാക്യമഭിഗമ്യ പ്രണമ്യ ച ॥ 2 ॥
മരീചിപുത്രം മാരീചമര്ചിഷ്മന്തം മഹാകപിമ് ।
വൃതം കപിവരൈ ശ്ശൂരൈര്മഹേന്ദ്രസദൃശദ്യുതിമ് ॥ 3 ॥
ബുദ്ധിവിക്രമസമ്പന്നം വൈനതേയസമദ്യുതിമ് ।
മരീചിപുത്രാന്മാരീചാനര്ചിര്മാലാന്മഹാബലാന് ॥ 4 ॥
ഋഷിപുത്രാംശ്ചതാന്ത്സര്വാന്പ്രതീചീമാദിശദ്ദിശമ് ।
ദ്വാഭ്യാം ശതസഹസ്രാഭ്യാം കപീനാം കപിസത്തമാഃ ॥ 5 ॥
സുഷേണപ്രമുഖാ യൂയം വൈദേഹീം പരിമാര്ഗതഃ ।
സുരാഷ്ട്രാന്സഹബാഹ്ലീകാന് ശ്ചന്ദ്രചിത്രാംസ്തഥൈവ ച ॥ 6 ॥
സ്ഫീതാഞ്ജനപദാന്രമ്യാന്വിപുലാനി പുരാണി ച ।
പുന്നാഗഗഹനം കുക്ഷിം വകുലോദ്ദാലകാകുലമ് ॥ 7 ॥
തഥാ കേതകഷണ്ഡാംശ്ച മാര്ഗധ്വം ഹരിയൂഥപാഃ ।
പ്രത്യക്സ്രോതോഗമാശ്ചൈവ നദ്യശ്ശീതജലാശ്ശിവാഃ ॥ 8 ॥
താപസാനാമരണ്യാനി കാന്താരാ ഗിരയശ്ച യേ ।
തത്രസ്ഥലീം മരുപ്രായാമത്യുച്ചശിരസശ്ശിലാഃ ॥ 9 ॥
ഗിരിജാലാവൃതാം ദുര്ഗാം മാര്ഗിത്വാ പശ്ചിമാം ദിശമ് ।
തതഃ പശ്ചിമമാസാദ്യ സമുദ്രം ദ്രഷ്ടുമര്ഹഥ ॥ 10 ॥
തിമിനക്രായുതജലമക്ഷോഭ്യമഥ വാനരാഃ ।
തതഃ കേതകഷണ്ഡേഷു തമാലഗഹനേഷു ച ॥ 11 ॥
കപയോ വിഹരിഷ്യന്തി നാരികേലവനേഷു ച ।
തത്ര സീതാം ച മാര്ഗധ്വം നിലയം രാവണസ്യ ച ॥ 12 ॥
വേലാതലനിവിഷ്ടേഷു പര്വതേഷു വനേഷു ച ।
മുരചീപത്തനം ചൈവ രമ്യം ചൈവ ജടീപുരമ് ॥ 13 ॥
അവന്തീമങ്ഗലോപാം ച തഥാ ചാലക്ഷിതം വനമ് ।
രാഷ്ട്രാണി ച വിശാലാനി പത്തനാനി തതസ്തതഃ ॥ 14 ॥
സിന്ധുസാഗരയോശ്ചൈവ സങ്ഗമേ തത്ര പര്വതഃ ।
മഹാന്ഹേമഗിരിര്നാമ ശതശൃങ്ഗോ മഹാദ്രുമഃ ॥ 15 ॥
തസ്യ പ്രസ്ഥേഷു രമ്യേഷു സിംഹാഃ പക്ഷഗമാഃ സ്ഥിതാഃ ।
തിമിമത്സ്യഗജാംശ്ചൈവ നീഡാന്യാരോപയന്തി തേ ॥ 16 ॥
താനി നീഡാനി സിംഹാനാം ഗിരിശൃങ്ഗഗതാശ്ച യേ ।
ദൃപ്താസ്തൃപ്താശ്ച മാതങ്ഗാസ്തോയദസ്വനനിസ്വനാഃ ॥ 17 ॥
വിചരന്തി വിശാലേഽസ്മിംസ്തോയപൂര്ണേ സമന്തതഃ ।
തസ്യ ശൃങ്ഗം ദിവസ്പര്ശം കാഞ്ചനം ചിത്രപാദപമ് ॥ 18 ॥
സര്വമാശു വിചേതവ്യം കപിഭിഃ കാമരൂപിഭിഃ ।
കോടിം തത്ര സമുദ്രേ തു കാഞ്ചനീം ശതയോജനാമ് ॥ 19 ॥
ദുര്ദര്ശാം പാരിയാത്രസ്യ ഗതാം ദ്രക്ഷ്യഥ വാനരാഃ ।
കോട്യസ്തത്ര ചതുര്വിംശദ്ഗന്ധര്വാണാം തപസ്വിനാമ് ॥ 20 ॥
വസന്ത്യഗ്നിനികാശാനാം ഘോരാണാം കാമരൂപിണാമ് ।
പാവകാര്ചിഃ പ്രതീകാശാസ്സമവേതാസ്സഹസ്രശഃ ॥ 21 ॥
നാത്യാസാദയിതവ്യാസ്തേ വാനരൈര്ഭീമവിക്രമൈഃ ।
നാദേയം ച ഫലം തസ്മാദ്ദേശാത്കിഞ്ചിത് പ്ലവങ്ഗമൈഃ ॥ 22 ॥
ദുരാസദാ ഹി തേ വീരാ സ്സത്ത്വവന്തോ മഹാബലാഃ ।
ഫലമൂലാനി തേ തത്ര രക്ഷന്തേ ഭീമവിക്രമാഃ ॥ 23 ॥
തത്ര യത്നശ്ച കര്തവ്യോ മാര്ഗിതവ്യാ ച ജാനകീ ।
ന ഹി തേഭ്യോ ഭയം കിഞ്ചിത്കപിത്വമനുവര്തതാമ് ॥ 24 ॥
തത്ര വൈഢൂര്യവര്ണാഭോ വജ്രസംസ്ഥാനസംസ്ഥിതഃ ।
നാനാദ്രുമലതാകീര്ണോ വജ്രോ നാമ മഹാഗിരിഃ ॥ 25 ॥
ശ്രീമാന്സമുദിതസ്തത്ര യോജനാനാം ശതം സമമ് ।
ഗുഹാസ്തത്ര വിചേതവ്യാ പ്രയത്നേന പ്ലവങ്ഗമാഃ ॥ 26 ॥
ചതുര്ഭാഗേ സമുദ്രസ്യ ചക്രവാന്നാമ പര്വതഃ ।
തത്ര ചക്രം സഹസ്രാരം നിര്മിതം വിശ്വകര്മണാ ॥ 27 ॥
തത്ര പഞ്ചജനം ഹത്വാ ഹയഗ്രീവം ച ദാനവമ് ।
ആജഹാര തതശ്ചക്രം ശങ്ഖം ച പുരുഷോത്തമഃ ॥ 28 ॥
തസ്യ സാനുഷു ചിത്രേഷു വിശാലാസു ഗുഹാസു ച ।
രാവണ സ്സഹ വൈദേഹ്യാ മാര്ഗിതവ്യസ്തത സ്തതഃ ॥ 29 ॥
യോജനാനാം ചതുഷ്ഷഷ്ടിര്വരാഹോ നാമ പര്വതഃ ।
സുവര്ണശൃങ്ഗസ്സുശ്രീമാ നഗാധേ വരുണാലയേ ॥ 30 ॥
തത്ര പ്രാഗ്ജ്യോതിഷം നാമ ജാതരൂപമയം പുരമ് ।
യസ്മിന്വസതി ദുഷ്ടാത്മാ നരകോ നാമ ദാനവഃ ॥ 31 ॥
തത്ര സാനുഷു ചിത്രേഷു വിശാലാസു ഗുഹാസു ച ।
രാവണസ്സഹ വൈദേഹ്യാ മാര്ഗിതവ്യസ്തതസ്തതഃ ॥ 32 ॥
തമതിക്രമ്യ ശൈലേന്ദ്രം കാഞ്ചനാന്തരനിര്ദരഃ ।
പര്വത സ്സര്വസൌവര്ണോ ധാരാപ്രസ്രവണായുതഃ ॥ 33 ॥
തം ഗജാശ്ച വരാഹാശ്ച സിംഹ വ്യാഘ്രാശ്ച സര്വതഃ ।
അഭിഗര്ജന്തി സതതം തേന ശബ്ദേന ദര്പിതാഃ ॥ 34 ॥
യസ്മിന്ഹരിഹയ്ശീമാന്മഹേന്ദ്രഃ പാകശാസനഃ ।
അഭിഷിക്തഃ സുരൈ രാജാ മേഘവാന്നാമ പര്വതഃ ॥ 35 ॥
തമതിക്രമ്യ ശൈലേന്ദ്രം മഹേന്ദ്രപരിപാലിതമ് ।
ഷഷ്ടി ര്ഗിരിസഹസ്രാണി കാഞ്ചനാനി ഗമിഷ്യഥ ॥ 36 ॥
തരുണാദിത്യവര്ണാനി ഭ്രാജമാനാനി സര്വതഃ ।
ജാതരൂപമയൈര്വൃക്ഷൈ ശോഭിതാനി സുപുഷ്പിതൈഃ ॥ 37 ॥
തേഷാം മധ്യേ സ്ഥിതോ രാജാ മേരുരുത്തരപര്വതഃ ।
ആദിത്യേന പ്രസന്നേന ശൈലോ ദത്തവരഃ പുരാ ॥ 38 ॥
തേനൈവ മുക്തശ്ശൈലേന്ദ്രസ്സര്വ ഏവ ത്വദാശ്രയാഃ ।
മത്പ്രസാദാദ്ഭവിഷ്യന്തി ദിവാ രാത്രം ച കാഞ്ചനാഃ ॥ 39 ॥
ത്വയി യേ ചാപി വത്സ്യന്തി ദേവഗന്ധര്വദാനവാഃ ।
തേ ഭവിഷ്യന്തി രക്താശ്ച പ്രഭയാ കാഞ്ചനപ്രഭാഃ ॥ 40 ॥
വിശ്വേ ദേവാശ്ച മരൂതോ വസവശ്ച ദിവൌകസഃ ।
ആഗമ്യ പശ്ചിമാം സന്ധ്യാം മേരുമുത്തമപര്വതമ് ॥ 41 ॥
ആദിത്യമുപതിഷ്ഠന്തി തൈശ്ച സൂര്യോഽഭിപൂജിതഃ ।
അദൃശ്യസ്സര്വഭൂതാനാമസ്തം ഗച്ഛതിപര്വതമ് ॥ 42 ॥
യോജനാനാം സഹസ്രാണി ദശ താനി ദിവാകരഃ ।
മുഹൂര്താര്ധേന തം ശീഘ്രമഭിയാതി ശിലോച്ചയമ് ॥ 43 ॥
ശൃങ്ഗേ തസ്യ മഹദ്ദിവ്യം ഭവനം സൂര്യസന്നിഭമ് ।
പ്രാസാദഗണസമ്ബാധം വിഹിതം വിശ്വകര്മണാ ॥ 44 ॥
ശോഭിതം തരുഭിശ്ചിത്രൈര്നാനാപക്ഷിസമാകുലൈഃ ।
നികേതം പാശഹസ്തസ്യ വരുണസ്യ മഹാത്മനഃ ॥ 45 ॥
അന്തരാ മേരുമസ്തം ച താലോ ദശശിരാ മഹാന് ।
ജാതരൂപമയ്ശീമാന്ഭ്രാജതേ ചിത്രവേദികഃ ॥ 46 ॥
തേഷു സര്വേഷു ദുര്ഗേഷു സരസ്സു ച സരിത്സു ച ।
രാവണസ്സഹ വൈദേഹ്യാ മാര്ഗിതവ്യസ്തത സ്തതഃ ॥ 47 ॥
യത്ര തിഷ്ഠതി ധര്മജ്ഞസ്തപസാ സ്വേന ഭാവിതഃ ।
മേരുസാവര്ണിരിത്യേവ ഖ്യാതോ വൈ ബ്രഹ്മണാ സമഃ ॥ 48 ॥
പ്രഷ്ടവ്യോ മേരുസാവര്ണിര്മഹര്ഷിഃ സൂര്യസന്നിഭഃ ।
പ്രണമ്യ ശിരസാ ഭൂമൌ പ്രവൃത്തിം മൈഥിലീം പ്രതി ॥ 49 ॥
ഏതാവ ജ്ജീവലോകസ്യ ഭാസ്കരോ രജനീക്ഷ്യേ ।
കൃത്വാ വിതിമിരം സര്വമസ്തം ഗച്ഛതി പര്വതമ് ॥ 50 ॥
ഏതാവദ്വാനരൈശ്ശക്യം ഗന്തും വാനരപുങ്ഗവാഃ ।
അഭാസ്കരമമര്യാദം ന ജാനീമസ്തതഃ പരമ് ॥ 51 ॥
അധിഗമ്യ തു വൈദേഹീം നിലയം രാവണസ്യ ച ।
അസ്ത പര്വതമാസാദ്യ പൂര്ണേ മാസേ നിവര്തത ॥ 52 ॥
ഊര്ധ്വം മാസാന്ന വസ്തവ്യം വസന് വധ്യോ ഭവേന്മമ ।
സഹൈവ ശൂരോ യുഷ്മാഭിശ്ശ്വശുരോ മേ ഗമിഷ്യതി ॥ 53 ॥
ശ്രോതവ്യം സര്വമേതസ്യ ഭവദ്ഭിര്ദിഷ്ടകാരിഭിഃ ।
ഗുരുരേഷ മഹാബാഹുശ്ശ്വശുരോ മേ മഹാബലഃ ॥ 54 ॥
ഭവന്തശ്ചാപി വിക്രാന്താഃ പ്രമാണം സര്വ കര്മസു ।
പ്രമാണമേനം സംസ്ഥാപ്യ പശ്യധ്വം പശ്ചിമാം ദിശമ് ॥ 55 ॥
ദൃഷ്ടായാം തു നരേന്ദ്രസ്യ പത്ന്യാമമിതതേജസഃ ।
കൃതകൃത്യാ ഭവിഷ്യാമഃ കൃതസ്യ പ്രതികര്മണാ ॥ 56 ॥
അതോഽന്യദപി യത്കാര്യം കാര്യസ്യാസ്യ ഹിതം ഭവേത് ।
സമ്പ്രധാര്യ ഭവദ്ഭിശ്ച ദേശകാലാര്ഥസംഹിതമ് ॥ 57 ॥
തതഃ സുഷേണപ്രമുഖാഃ പ്ലവങ്ഗാമാഃ സ്സുഗ്രീവ വാക്യം നിപുണം നിശമ്യ ।
ആമന്ത്യ്ര സര്വേ പ്ലവഗാധിപം തേ ജഗ്മുര്ദിശം താം വരുണാഭിഗുപ്താമ് ॥ 58 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡേ ദ്വിചത്വാരിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvicatvāriṃśassargaḥ |
atha prasthāpya sugrīvastānharīndakṣiṇāṃ diśam |
abravīnmeghasaṅkāśaṃ suṣeṇaṃ nāma yūthapam || 1 ||
tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśuraṃ bhīmavikramam |
abravītprāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca || 2 ||
marīciputraṃ mārīcamarciṣmantaṃ mahākapim |
vṛtaṃ kapivarai śśūrairmahendrasadṛśadyutim || 3 ||
buddhivikramasampannaṃ vainateyasamadyutim |
marīciputrānmārīcānarcirmālānmahābalān || 4 ||
ṛṣiputrāṃścatāntsarvānpratīcīmādiśaddiśam |
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ kapīnāṃ kapisattamāḥ || 5 ||
suṣeṇapramukhā yūyaṃ vaidehīṃ parimārgataḥ |
surāṣṭrānsahabāhlīkān ścandracitrāṃstathaiva ca || 6 ||
sphītāñjanapadānramyānvipulāni purāṇi ca |
punnāgagahanaṃ kukṣiṃ vakuloddālakākulam || 7 ||
tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ |
pratyaksrotogamāścaiva nadyaśśītajalāśśivāḥ || 8 ||
tāpasānāmaraṇyāni kāntārā girayaśca ye |
tatrasthalīṃ maruprāyāmatyuccaśirasaśśilāḥ || 9 ||
girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |
tataḥ paścimamāsādya samudraṃ draṣṭumarhatha || 10 ||
timinakrāyutajalamakṣobhyamatha vānarāḥ |
tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca || 11 ||
kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca |
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca || 12 ||
velātalaniviṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca |
muracīpattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram || 13 ||
avantīmaṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ || 14 ||
sindhusāgarayoścaiva saṅgame tatra parvataḥ |
mahānhemagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ || 15 ||
tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |
timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te || 16 ||
tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye |
dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananisvanāḥ || 17 ||
vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ |
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam || 18 ||
sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ |
koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanām || 19 ||
durdarśāṃ pāriyātrasya gatāṃ drakṣyatha vānarāḥ |
koṭyastatra caturviṃśadgandharvāṇāṃ tapasvinām || 20 ||
vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām |
pāvakārciḥ pratīkāśāssamavetāssahasraśaḥ || 21 ||
nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ |
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmāddeśātkiñcit plavaṅgamaiḥ || 22 ||
durāsadā hi te vīrā ssattvavanto mahābalāḥ |
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ || 23 ||
tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |
na hi tebhyo bhayaṃ kiñcitkapitvamanuvartatām || 24 ||
tatra vaiḍhūryavarṇābho vajrasaṃsthānasaṃsthitaḥ |
nānādrumalatākīrṇo vajro nāma mahāgiriḥ || 25 ||
śrīmānsamuditastatra yojanānāṃ śataṃ samam |
guhāstatra vicetavyā prayatnena plavaṅgamāḥ || 26 ||
caturbhāge samudrasya cakravānnāma parvataḥ |
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 27 ||
tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |
ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ || 28 ||
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇa ssaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 29 ||
yojanānāṃ catuṣṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ |
suvarṇaśṛṅgassuśrīmā nagādhe varuṇālaye || 30 ||
tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |
yasminvasati duṣṭātmā narako nāma dānavaḥ || 31 ||
tatra sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 32 ||
tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |
parvata ssarvasauvarṇo dhārāprasravaṇāyutaḥ || 33 ||
taṃ gajāśca varāhāśca siṃha vyāghrāśca sarvataḥ |
abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ || 34 ||
yasminharihayśīmānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |
abhiṣiktaḥ surai rājā meghavānnāma parvataḥ || 35 ||
tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |
ṣaṣṭi rgirisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha || 36 ||
taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |
jātarūpamayairvṛkṣai śobhitāni supuṣpitaiḥ || 37 ||
teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttaraparvataḥ |
ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā || 38 ||
tenaiva muktaśśailendrassarva eva tvadāśrayāḥ |
matprasādādbhaviṣyanti divā rātraṃ ca kāñcanāḥ || 39 ||
tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |
te bhaviṣyanti raktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ || 40 ||
viśve devāśca marūto vasavaśca divaukasaḥ |
āgamya paścimāṃ sandhyāṃ merumuttamaparvatam || 41 ||
ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ |
adṛśyassarvabhūtānāmastaṃ gacchatiparvatam || 42 ||
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |
muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam || 43 ||
śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasannibham |
prāsādagaṇasambādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 44 ||
śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ |
niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 45 ||
antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān |
jātarūpamayśīmānbhrājate citravedikaḥ || 46 ||
teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 47 ||
yatra tiṣṭhati dharmajñastapasā svena bhāvitaḥ |
merusāvarṇirityeva khyāto vai brahmaṇā samaḥ || 48 ||
praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasannibhaḥ |
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati || 49 ||
etāva jjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣye |
kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam || 50 ||
etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 51 ||
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
asta parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata || 52 ||
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama |
sahaiva śūro yuṣmābhiśśvaśuro me gamiṣyati || 53 ||
śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭakāribhiḥ |
gurureṣa mahābāhuśśvaśuro me mahābalaḥ || 54 ||
bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarva karmasu |
pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam || 55 ||
dṛṣṭāyāṃ tu narendrasya patnyāmamitatejasaḥ |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā || 56 ||
ato'nyadapi yatkāryaṃ kāryasyāsya hitaṃ bhavet |
sampradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam || 57 ||
tataḥ suṣeṇapramukhāḥ plavaṅgāmāḥ ssugrīva vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |
āmantyra sarve plavagādhipaṃ te jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ द्विचत्वारिंशस्सर्गः ।
अथ प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तान्हरीन्दक्षिणां दिशम् ।
अब्रवीन्मेघसङ्काशं सुषेणं नाम यूथपम् ॥ 1 ॥
तारायाः पितरं राजा श्वशुरं भीमविक्रमम् ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमभिगम्य प्रणम्य च ॥ 2 ॥
मरीचिपुत्रं मारीचमर्चिष्मन्तं महाकपिम् ।
वृतं कपिवरै श्शूरैर्महेन्द्रसदृशद्युतिम् ॥ 3 ॥
बुद्धिविक्रमसम्पन्नं वैनतेयसमद्युतिम् ।
मरीचिपुत्रान्मारीचानर्चिर्मालान्महाबलान् ॥ 4 ॥
ऋषिपुत्रांश्चतान्त्सर्वान्प्रतीचीमादिशद्दिशम् ।
द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां कपीनां कपिसत्तमाः ॥ 5 ॥
सुषेणप्रमुखा यूयं वैदेहीं परिमार्गतः ।
सुराष्ट्रान्सहबाह्लीकान् श्चन्द्रचित्रांस्तथैव च ॥ 6 ॥
स्फीताञ्जनपदान्रम्यान्विपुलानि पुराणि च ।
पुन्नागगहनं कुक्षिं वकुलोद्दालकाकुलम् ॥ 7 ॥
तथा केतकषण्डांश्च मार्गध्वं हरियूथपाः ।
प्रत्यक्स्रोतोगमाश्चैव नद्यश्शीतजलाश्शिवाः ॥ 8 ॥
तापसानामरण्यानि कान्तारा गिरयश्च ये ।
तत्रस्थलीं मरुप्रायामत्युच्चशिरसश्शिलाः ॥ 9 ॥
गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम् ।
ततः पश्चिममासाद्य समुद्रं द्रष्टुमर्हथ ॥ 10 ॥
तिमिनक्रायुतजलमक्षोभ्यमथ वानराः ।
ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च ॥ 11 ॥
कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च ।
तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च ॥ 12 ॥
वेलातलनिविष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च ।
मुरचीपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम् ॥ 13 ॥
अवन्तीमङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम् ।
राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः ॥ 14 ॥
सिन्धुसागरयोश्चैव सङ्गमे तत्र पर्वतः ।
महान्हेमगिरिर्नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः ॥ 15 ॥
तस्य प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः ।
तिमिमत्स्यगजांश्चैव नीडान्यारोपयन्ति ते ॥ 16 ॥
तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश्च ये ।
दृप्तास्तृप्ताश्च मातङ्गास्तोयदस्वननिस्वनाः ॥ 17 ॥
विचरन्ति विशालेऽस्मिंस्तोयपूर्णे समन्ततः ।
तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम् ॥ 18 ॥
सर्वमाशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः ।
कोटिं तत्र समुद्रे तु काञ्चनीं शतयोजनाम् ॥ 19 ॥
दुर्दर्शां पारियात्रस्य गतां द्रक्ष्यथ वानराः ।
कोट्यस्तत्र चतुर्विंशद्गन्धर्वाणां तपस्विनाम् ॥ 20 ॥
वसन्त्यग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम् ।
पावकार्चिः प्रतीकाशास्समवेतास्सहस्रशः ॥ 21 ॥
नात्यासादयितव्यास्ते वानरैर्भीमविक्रमैः ।
नादेयं च फलं तस्माद्देशात्किञ्चित् प्लवङ्गमैः ॥ 22 ॥
दुरासदा हि ते वीरा स्सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः ॥ 23 ॥
तत्र यत्नश्च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी ।
न हि तेभ्यो भयं किञ्चित्कपित्वमनुवर्तताम् ॥ 24 ॥
तत्र वैढूर्यवर्णाभो वज्रसंस्थानसंस्थितः ।
नानाद्रुमलताकीर्णो वज्रो नाम महागिरिः ॥ 25 ॥
श्रीमान्समुदितस्तत्र योजनानां शतं समम् ।
गुहास्तत्र विचेतव्या प्रयत्नेन प्लवङ्गमाः ॥ 26 ॥
चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान्नाम पर्वतः ।
तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ 27 ॥
तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम् ।
आजहार ततश्चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः ॥ 28 ॥
तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च ।
रावण स्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्तत स्ततः ॥ 29 ॥
योजनानां चतुष्षष्टिर्वराहो नाम पर्वतः ।
सुवर्णशृङ्गस्सुश्रीमा नगाधे वरुणालये ॥ 30 ॥
तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम् ।
यस्मिन्वसति दुष्टात्मा नरको नाम दानवः ॥ 31 ॥
तत्र सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च ।
रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 32 ॥
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरनिर्दरः ।
पर्वत स्सर्वसौवर्णो धाराप्रस्रवणायुतः ॥ 33 ॥
तं गजाश्च वराहाश्च सिंह व्याघ्राश्च सर्वतः ।
अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः ॥ 34 ॥
यस्मिन्हरिहय्शीमान्महेन्द्रः पाकशासनः ।
अभिषिक्तः सुरै राजा मेघवान्नाम पर्वतः ॥ 35 ॥
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम् ।
षष्टि र्गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ ॥ 36 ॥
तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः ।
जातरूपमयैर्वृक्षै शोभितानि सुपुष्पितैः ॥ 37 ॥
तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुरुत्तरपर्वतः ।
आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा ॥ 38 ॥
तेनैव मुक्तश्शैलेन्द्रस्सर्व एव त्वदाश्रयाः ।
मत्प्रसादाद्भविष्यन्ति दिवा रात्रं च काञ्चनाः ॥ 39 ॥
त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः ।
ते भविष्यन्ति रक्ताश्च प्रभया काञ्चनप्रभाः ॥ 40 ॥
विश्वे देवाश्च मरूतो वसवश्च दिवौकसः ।
आगम्य पश्चिमां सन्ध्यां मेरुमुत्तमपर्वतम् ॥ 41 ॥
आदित्यमुपतिष्ठन्ति तैश्च सूर्योऽभिपूजितः ।
अदृश्यस्सर्वभूतानामस्तं गच्छतिपर्वतम् ॥ 42 ॥
योजनानां सहस्राणि दश तानि दिवाकरः ।
मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रमभियाति शिलोच्चयम् ॥ 43 ॥
शृङ्गे तस्य महद्दिव्यं भवनं सूर्यसन्निभम् ।
प्रासादगणसम्बाधं विहितं विश्वकर्मणा ॥ 44 ॥
शोभितं तरुभिश्चित्रैर्नानापक्षिसमाकुलैः ।
निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ 45 ॥
अन्तरा मेरुमस्तं च तालो दशशिरा महान् ।
जातरूपमय्शीमान्भ्राजते चित्रवेदिकः ॥ 46 ॥
तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च ।
रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्तत स्ततः ॥ 47 ॥
यत्र तिष्ठति धर्मज्ञस्तपसा स्वेन भावितः ।
मेरुसावर्णिरित्येव ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥ 48 ॥
प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर्महर्षिः सूर्यसन्निभः ।
प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति ॥ 49 ॥
एताव ज्जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्ष्ये ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वमस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ 50 ॥
एतावद्वानरैश्शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ 51 ॥
अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
अस्त पर्वतमासाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥ 52 ॥
ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन्मम ।
सहैव शूरो युष्माभिश्श्वशुरो मे गमिष्यति ॥ 53 ॥
श्रोतव्यं सर्वमेतस्य भवद्भिर्दिष्टकारिभिः ।
गुरुरेष महाबाहुश्श्वशुरो मे महाबलः ॥ 54 ॥
भवन्तश्चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्व कर्मसु ।
प्रमाणमेनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम् ॥ 55 ॥
दृष्टायां तु नरेन्द्रस्य पत्न्याममिततेजसः ।
कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥ 56 ॥
अतोऽन्यदपि यत्कार्यं कार्यस्यास्य हितं भवेत् ।
सम्प्रधार्य भवद्भिश्च देशकालार्थसंहितम् ॥ 57 ॥
ततः सुषेणप्रमुखाः प्लवङ्गामाः स्सुग्रीव वाक्यं निपुणं निशम्य ।
आमन्त्य्र सर्वे प्लवगाधिपं ते जग्मुर्दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम् ॥ 58 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvicatvāriṃśassargaḥ |
atha prasthāpya sugrīvastānharīndakṣiṇāṃ diśam |
abravīnmeghasaṅkāśaṃ suṣeṇaṃ nāma yūthapam || 1 ||
tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśuraṃ bhīmavikramam |
abravītprāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca || 2 ||
marīciputraṃ mārīcamarciṣmantaṃ mahākapim |
vṛtaṃ kapivarai śśūrairmahendrasadṛśadyutim || 3 ||
buddhivikramasampannaṃ vainateyasamadyutim |
marīciputrānmārīcānarcirmālānmahābalān || 4 ||
ṛṣiputrāṃścatāntsarvānpratīcīmādiśaddiśam |
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ kapīnāṃ kapisattamāḥ || 5 ||
suṣeṇapramukhā yūyaṃ vaidehīṃ parimārgataḥ |
surāṣṭrānsahabāhlīkān ścandracitrāṃstathaiva ca || 6 ||
sphītāñjanapadānramyānvipulāni purāṇi ca |
punnāgagahanaṃ kukṣiṃ vakuloddālakākulam || 7 ||
tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ |
pratyaksrotogamāścaiva nadyaśśītajalāśśivāḥ || 8 ||
tāpasānāmaraṇyāni kāntārā girayaśca ye |
tatrasthalīṃ maruprāyāmatyuccaśirasaśśilāḥ || 9 ||
girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |
tataḥ paścimamāsādya samudraṃ draṣṭumarhatha || 10 ||
timinakrāyutajalamakṣobhyamatha vānarāḥ |
tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca || 11 ||
kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca |
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca || 12 ||
velātalaniviṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca |
muracīpattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram || 13 ||
avantīmaṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ || 14 ||
sindhusāgarayoścaiva saṅgame tatra parvataḥ |
mahānhemagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ || 15 ||
tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |
timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te || 16 ||
tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye |
dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananisvanāḥ || 17 ||
vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ |
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam || 18 ||
sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ |
koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanām || 19 ||
durdarśāṃ pāriyātrasya gatāṃ drakṣyatha vānarāḥ |
koṭyastatra caturviṃśadgandharvāṇāṃ tapasvinām || 20 ||
vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām |
pāvakārciḥ pratīkāśāssamavetāssahasraśaḥ || 21 ||
nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ |
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmāddeśātkiñcit plavaṅgamaiḥ || 22 ||
durāsadā hi te vīrā ssattvavanto mahābalāḥ |
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ || 23 ||
tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |
na hi tebhyo bhayaṃ kiñcitkapitvamanuvartatām || 24 ||
tatra vaiḍhūryavarṇābho vajrasaṃsthānasaṃsthitaḥ |
nānādrumalatākīrṇo vajro nāma mahāgiriḥ || 25 ||
śrīmānsamuditastatra yojanānāṃ śataṃ samam |
guhāstatra vicetavyā prayatnena plavaṅgamāḥ || 26 ||
caturbhāge samudrasya cakravānnāma parvataḥ |
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 27 ||
tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |
ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ || 28 ||
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇa ssaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 29 ||
yojanānāṃ catuṣṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ |
suvarṇaśṛṅgassuśrīmā nagādhe varuṇālaye || 30 ||
tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |
yasminvasati duṣṭātmā narako nāma dānavaḥ || 31 ||
tatra sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 32 ||
tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |
parvata ssarvasauvarṇo dhārāprasravaṇāyutaḥ || 33 ||
taṃ gajāśca varāhāśca siṃha vyāghrāśca sarvataḥ |
abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ || 34 ||
yasminharihayśīmānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |
abhiṣiktaḥ surai rājā meghavānnāma parvataḥ || 35 ||
tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |
ṣaṣṭi rgirisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha || 36 ||
taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |
jātarūpamayairvṛkṣai śobhitāni supuṣpitaiḥ || 37 ||
teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttaraparvataḥ |
ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā || 38 ||
tenaiva muktaśśailendrassarva eva tvadāśrayāḥ |
matprasādādbhaviṣyanti divā rātraṃ ca kāñcanāḥ || 39 ||
tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |
te bhaviṣyanti raktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ || 40 ||
viśve devāśca marūto vasavaśca divaukasaḥ |
āgamya paścimāṃ sandhyāṃ merumuttamaparvatam || 41 ||
ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ |
adṛśyassarvabhūtānāmastaṃ gacchatiparvatam || 42 ||
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |
muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam || 43 ||
śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasannibham |
prāsādagaṇasambādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 44 ||
śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ |
niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 45 ||
antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān |
jātarūpamayśīmānbhrājate citravedikaḥ || 46 ||
teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 47 ||
yatra tiṣṭhati dharmajñastapasā svena bhāvitaḥ |
merusāvarṇirityeva khyāto vai brahmaṇā samaḥ || 48 ||
praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasannibhaḥ |
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati || 49 ||
etāva jjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣye |
kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam || 50 ||
etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 51 ||
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
asta parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata || 52 ||
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama |
sahaiva śūro yuṣmābhiśśvaśuro me gamiṣyati || 53 ||
śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭakāribhiḥ |
gurureṣa mahābāhuśśvaśuro me mahābalaḥ || 54 ||
bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarva karmasu |
pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam || 55 ||
dṛṣṭāyāṃ tu narendrasya patnyāmamitatejasaḥ |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā || 56 ||
ato'nyadapi yatkāryaṃ kāryasyāsya hitaṃ bhavet |
sampradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam || 57 ||
tataḥ suṣeṇapramukhāḥ plavaṅgāmāḥ ssugrīva vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |
āmantyra sarve plavagādhipaṃ te jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.