ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਅਥ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਤਾਨ੍ਹਰੀਨ੍ਦਕ੍षਿਣਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮੇਘਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਸੁषੇਣਂ ਨਾਮ ਯੂਥਪਮ੍ ॥ 1 ॥
ਤਾਰਾਯਾਃ ਪਿਤਰਂ ਰਾਜਾ ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰਂ ਭੀਮਵਿਕ੍ਰਮਮ੍ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਭਿਗਮ੍ਯ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਚ ॥ 2 ॥
ਮਰੀਚਿਪੁਤ੍ਰਂ ਮਾਰੀਚਮਰ੍ਚਿष੍ਮਨ੍ਤਂ ਮਹਾਕਪਿਮ੍ ।
ਵृਤਂ ਕਪਿਵਰੈ ਸ਼੍ਸ਼ੂਰੈਰ੍ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸਦृਸ਼ਦ੍ਯੁਤਿਮ੍ ॥ 3 ॥
ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਕ੍ਰਮਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਵੈਨਤੇਯਸਮਦ੍ਯੁਤਿਮ੍ ।
ਮਰੀਚਿਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਮਾਰੀਚਾਨਰ੍ਚਿਰ੍ਮਾਲਾਨ੍ਮਹਾਬਲਾਨ੍ ॥ 4 ॥
ऋषਿਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚਤਾਨ੍ਤ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਪ੍ਰਤੀਚੀਮਾਦਿਸ਼ਦ੍ਦਿਸ਼ਮ੍ ।
ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਕਪੀਨਾਂ ਕਪਿਸਤ੍ਤਮਾਃ ॥ 5 ॥
ਸੁषੇਣਪ੍ਰਮੁਖਾ ਯੂਯਂ ਵੈਦੇਹੀਂ ਪਰਿਮਾਰ੍ਗਤਃ ।
ਸੁਰਾष੍ਟ੍ਰਾਨ੍ਸਹਬਾਹ੍ਲੀਕਾਨ੍ ਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਚਿਤ੍ਰਾਂਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ॥ 6 ॥
ਸ੍ਫੀਤਾਞ੍ਜਨਪਦਾਨ੍ਰਮ੍ਯਾਨ੍ਵਿਪੁਲਾਨਿ ਪੁਰਾਣਿ ਚ ।
ਪੁਨ੍ਨਾਗਗਹਨਂ ਕੁਕ੍षਿਂ ਵਕੁਲੋਦ੍ਦਾਲਕਾਕੁਲਮ੍ ॥ 7 ॥
ਤਥਾ ਕੇਤਕषਣ੍ਡਾਂਸ਼੍ਚ ਮਾਰ੍ਗਧ੍ਵਂ ਹਰਿਯੂਥਪਾਃ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤੋਗਮਾਸ਼੍ਚੈਵ ਨਦ੍ਯਸ਼੍ਸ਼ੀਤਜਲਾਸ਼੍ਸ਼ਿਵਾਃ ॥ 8 ॥
ਤਾਪਸਾਨਾਮਰਣ੍ਯਾਨਿ ਕਾਨ੍ਤਾਰਾ ਗਿਰਯਸ਼੍ਚ ਯੇ ।
ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਲੀਂ ਮਰੁਪ੍ਰਾਯਾਮਤ੍ਯੁਚ੍ਚਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਸ਼ਿਲਾਃ ॥ 9 ॥
ਗਿਰਿਜਾਲਾਵृਤਾਂ ਦੁਰ੍ਗਾਂ ਮਾਰ੍ਗਿਤ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍ ।
ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਰ੍ਹਥ ॥ 10 ॥
ਤਿਮਿਨਕ੍ਰਾਯੁਤਜਲਮਕ੍षੋਭ੍ਯਮਥ ਵਾਨਰਾਃ ।
ਤਤਃ ਕੇਤਕषਣ੍ਡੇषੁ ਤਮਾਲਗਹਨੇषੁ ਚ ॥ 11 ॥
ਕਪਯੋ ਵਿਹਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਾਰਿਕੇਲਵਨੇषੁ ਚ ।
ਤਤ੍ਰ ਸੀਤਾਂ ਚ ਮਾਰ੍ਗਧ੍ਵਂ ਨਿਲਯਂ ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਚ ॥ 12 ॥
ਵੇਲਾਤਲਨਿਵਿष੍ਟੇषੁ ਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਵਨੇषੁ ਚ ।
ਮੁਰਚੀਪਤ੍ਤਨਂ ਚੈਵ ਰਮ੍ਯਂ ਚੈਵ ਜਟੀਪੁਰਮ੍ ॥ 13 ॥
ਅਵਨ੍ਤੀਮਙ੍ਗਲੋਪਾਂ ਚ ਤਥਾ ਚਾਲਕ੍षਿਤਂ ਵਨਮ੍ ।
ਰਾष੍ਟ੍ਰਾਣਿ ਚ ਵਿਸ਼ਾਲਾਨਿ ਪਤ੍ਤਨਾਨਿ ਤਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 14 ॥
ਸਿਨ੍ਧੁਸਾਗਰਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਸਙ੍ਗਮੇ ਤਤ੍ਰ ਪਰ੍ਵਤਃ ।
ਮਹਾਨ੍ਹੇਮਗਿਰਿਰ੍ਨਾਮ ਸ਼ਤਸ਼ृਙ੍ਗੋ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮਃ ॥ 15 ॥
ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਥੇषੁ ਰਮ੍ਯੇषੁ ਸਿਂਹਾਃ ਪਕ੍षਗਮਾਃ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ।
ਤਿਮਿਮਤ੍ਸ੍ਯਗਜਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਨੀਡਾਨ੍ਯਾਰੋਪਯਨ੍ਤਿ ਤੇ ॥ 16 ॥
ਤਾਨਿ ਨੀਡਾਨਿ ਸਿਂਹਾਨਾਂ ਗਿਰਿਸ਼ृਙ੍ਗਗਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ।
ਦृਪ੍ਤਾਸ੍ਤृਪ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਮਾਤਙ੍ਗਾਸ੍ਤੋਯਦਸ੍ਵਨਨਿਸ੍ਵਨਾਃ ॥ 17 ॥
ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲੇऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੋਯਪੂਰ੍ਣੇ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਸ਼ृਙ੍ਗਂ ਦਿਵਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕਾਞ੍ਚਨਂ ਚਿਤ੍ਰਪਾਦਪਮ੍ ॥ 18 ॥
ਸਰ੍ਵਮਾਸ਼ੁ ਵਿਚੇਤਵ੍ਯਂ ਕਪਿਭਿਃ ਕਾਮਰੂਪਿਭਿਃ ।
ਕੋਟਿਂ ਤਤ੍ਰ ਸਮੁਦ੍ਰੇ ਤੁ ਕਾਞ੍ਚਨੀਂ ਸ਼ਤਯੋਜਨਾਮ੍ ॥ 19 ॥
ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਾਂ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਗਤਾਂ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਥ ਵਾਨਰਾਃ ।
ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਣਾਂ ਤਪਸ੍ਵਿਨਾਮ੍ ॥ 20 ॥
ਵਸਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਿਨਿਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਘੋਰਾਣਾਂ ਕਾਮਰੂਪਿਣਾਮ੍ ।
ਪਾਵਕਾਰ੍ਚਿਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ਾਸ੍ਸਮਵੇਤਾਸ੍ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ॥ 21 ॥
ਨਾਤ੍ਯਾਸਾਦਯਿਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਵਾਨਰੈਰ੍ਭੀਮਵਿਕ੍ਰਮੈਃ ।
ਨਾਦੇਯਂ ਚ ਫਲਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮੈਃ ॥ 22 ॥
ਦੁਰਾਸਦਾ ਹਿ ਤੇ ਵੀਰਾ ਸ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਨ੍ਤੋ ਮਹਾਬਲਾਃ ।
ਫਲਮੂਲਾਨਿ ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍षਨ੍ਤੇ ਭੀਮਵਿਕ੍ਰਮਾਃ ॥ 23 ॥
ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ਨਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਮਾਰ੍ਗਿਤਵ੍ਯਾ ਚ ਜਾਨਕੀ ।
ਨ ਹਿ ਤੇਭ੍ਯੋ ਭਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਪਿਤ੍ਵਮਨੁਵਰ੍ਤਤਾਮ੍ ॥ 24 ॥
ਤਤ੍ਰ ਵੈਢੂਰ੍ਯਵਰ੍ਣਾਭੋ ਵਜ੍ਰਸਂਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਨਾਨਾਦ੍ਰੁਮਲਤਾਕੀਰ੍ਣੋ ਵਜ੍ਰੋ ਨਾਮ ਮਹਾਗਿਰਿਃ ॥ 25 ॥
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਸਮੁਦਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤਂ ਸਮਮ੍ ।
ਗੁਹਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਿਚੇਤਵ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਾਃ ॥ 26 ॥
ਚਤੁਰ੍ਭਾਗੇ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਚਕ੍ਰਵਾਨ੍ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ ।
ਤਤ੍ਰ ਚਕ੍ਰਂ ਸਹਸ੍ਰਾਰਂ ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 27 ॥
ਤਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਜਨਂ ਹਤ੍ਵਾ ਹਯਗ੍ਰੀਵਂ ਚ ਦਾਨਵਮ੍ ।
ਆਜਹਾਰ ਤਤਸ਼੍ਚਕ੍ਰਂ ਸ਼ਙ੍ਖਂ ਚ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ ॥ 28 ॥
ਤਸ੍ਯ ਸਾਨੁषੁ ਚਿਤ੍ਰੇषੁ ਵਿਸ਼ਾਲਾਸੁ ਗੁਹਾਸੁ ਚ ।
ਰਾਵਣ ਸ੍ਸਹ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਮਾਰ੍ਗਿਤਵ੍ਯਸ੍ਤਤ ਸ੍ਤਤਃ ॥ 29 ॥
ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਚਤੁष੍षष੍ਟਿਰ੍ਵਰਾਹੋ ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ ।
ਸੁਵਰ੍ਣਸ਼ृਙ੍ਗਸ੍ਸੁਸ਼੍ਰੀਮਾ ਨਗਾਧੇ ਵਰੁਣਾਲਯੇ ॥ 30 ॥
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਗ੍ਜ੍ਯੋਤਿषਂ ਨਾਮ ਜਾਤਰੂਪਮਯਂ ਪੁਰਮ੍ ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਵਸਤਿ ਦੁष੍ਟਾਤ੍ਮਾ ਨਰਕੋ ਨਾਮ ਦਾਨਵਃ ॥ 31 ॥
ਤਤ੍ਰ ਸਾਨੁषੁ ਚਿਤ੍ਰੇषੁ ਵਿਸ਼ਾਲਾਸੁ ਗੁਹਾਸੁ ਚ ।
ਰਾਵਣਸ੍ਸਹ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਮਾਰ੍ਗਿਤਵ੍ਯਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 32 ॥
ਤਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਕਾਞ੍ਚਨਾਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਦਰਃ ।
ਪਰ੍ਵਤ ਸ੍ਸਰ੍ਵਸੌਵਰ੍ਣੋ ਧਾਰਾਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਯੁਤਃ ॥ 33 ॥
ਤਂ ਗਜਾਸ਼੍ਚ ਵਰਾਹਾਸ਼੍ਚ ਸਿਂਹ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਤਃ ।
ਅਭਿਗਰ੍ਜਨ੍ਤਿ ਸਤਤਂ ਤੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦਰ੍ਪਿਤਾਃ ॥ 34 ॥
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਹਰਿਹਯ੍ਸ਼ੀਮਾਨ੍ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨਃ ।
ਅਭਿषਿਕ੍ਤਃ ਸੁਰੈ ਰਾਜਾ ਮੇਘਵਾਨ੍ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ ॥ 35 ॥
ਤਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਪਰਿਪਾਲਿਤਮ੍ ।
षष੍ਟਿ ਰ੍ਗਿਰਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਾਞ੍ਚਨਾਨਿ ਗਮਿष੍ਯਥ ॥ 36 ॥
ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣਾਨਿ ਭ੍ਰਾਜਮਾਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਤਃ ।
ਜਾਤਰੂਪਮਯੈਰ੍ਵृਕ੍षੈ ਸ਼ੋਭਿਤਾਨਿ ਸੁਪੁष੍ਪਿਤੈਃ ॥ 37 ॥
ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਰਾਜਾ ਮੇਰੁਰੁਤ੍ਤਰਪਰ੍ਵਤਃ ।
ਆਦਿਤ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਨ ਸ਼ੈਲੋ ਦਤ੍ਤਵਰਃ ਪੁਰਾ ॥ 38 ॥
ਤੇਨੈਵ ਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਤ੍ਵਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ।
ਮਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਾਦ੍ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਦਿਵਾ ਰਾਤ੍ਰਂ ਚ ਕਾਞ੍ਚਨਾਃ ॥ 39 ॥
ਤ੍ਵਯਿ ਯੇ ਚਾਪਿ ਵਤ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਦਾਨਵਾਃ ।
ਤੇ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭਯਾ ਕਾਞ੍ਚਨਪ੍ਰਭਾਃ ॥ 40 ॥
ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਮਰੂਤੋ ਵਸਵਸ਼੍ਚ ਦਿਵੌਕਸਃ ।
ਆਗਮ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂ ਮੇਰੁਮੁਤ੍ਤਮਪਰ੍ਵਤਮ੍ ॥ 41 ॥
ਆਦਿਤ੍ਯਮੁਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤੈਸ਼੍ਚ ਸੂਰ੍ਯੋऽਭਿਪੂਜਿਤਃ ।
ਅਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਸ੍ਤਂ ਗਚ੍ਛਤਿਪਰ੍ਵਤਮ੍ ॥ 42 ॥
ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਸ਼ ਤਾਨਿ ਦਿਵਾਕਰਃ ।
ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਰ੍ਧੇਨ ਤਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਭਿਯਾਤਿ ਸ਼ਿਲੋਚ੍ਚਯਮ੍ ॥ 43 ॥
ਸ਼ृਙ੍ਗੇ ਤਸ੍ਯ ਮਹਦ੍ਦਿਵ੍ਯਂ ਭਵਨਂ ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਨਿਭਮ੍ ।
ਪ੍ਰਾਸਾਦਗਣਸਮ੍ਬਾਧਂ ਵਿਹਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 44 ॥
ਸ਼ੋਭਿਤਂ ਤਰੁਭਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰੈਰ੍ਨਾਨਾਪਕ੍षਿਸਮਾਕੁਲੈਃ ।
ਨਿਕੇਤਂ ਪਾਸ਼ਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਰੁਣਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 45 ॥
ਅਨ੍ਤਰਾ ਮੇਰੁਮਸ੍ਤਂ ਚ ਤਾਲੋ ਦਸ਼ਸ਼ਿਰਾ ਮਹਾਨ੍ ।
ਜਾਤਰੂਪਮਯ੍ਸ਼ੀਮਾਨ੍ਭ੍ਰਾਜਤੇ ਚਿਤ੍ਰਵੇਦਿਕਃ ॥ 46 ॥
ਤੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਦੁਰ੍ਗੇषੁ ਸਰਸ੍ਸੁ ਚ ਸਰਿਤ੍ਸੁ ਚ ।
ਰਾਵਣਸ੍ਸਹ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਮਾਰ੍ਗਿਤਵ੍ਯਸ੍ਤਤ ਸ੍ਤਤਃ ॥ 47 ॥
ਯਤ੍ਰ ਤਿष੍ਠਤਿ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਸ੍ਤਪਸਾ ਸ੍ਵੇਨ ਭਾਵਿਤਃ ।
ਮੇਰੁਸਾਵਰ੍ਣਿਰਿਤ੍ਯੇਵ ਖ੍ਯਾਤੋ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਮਃ ॥ 48 ॥
ਪ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯੋ ਮੇਰੁਸਾਵਰ੍ਣਿਰ੍ਮਹਰ੍षਿਃ ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਨਿਭਃ ।
ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਾ ਭੂਮੌ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਂ ਮੈਥਿਲੀਂ ਪ੍ਰਤਿ ॥ 49 ॥
ਏਤਾਵ ਜ੍ਜੀਵਲੋਕਸ੍ਯ ਭਾਸ੍ਕਰੋ ਰਜਨੀਕ੍ष੍ਯੇ ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਵਿਤਿਮਿਰਂ ਸਰ੍ਵਮਸ੍ਤਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪਰ੍ਵਤਮ੍ ॥ 50 ॥
ਏਤਾਵਦ੍ਵਾਨਰੈਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਗਨ੍ਤੁਂ ਵਾਨਰਪੁਙ੍ਗਵਾਃ ।
ਅਭਾਸ੍ਕਰਮਮਰ੍ਯਾਦਂ ਨ ਜਾਨੀਮਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍ ॥ 51 ॥
ਅਧਿਗਮ੍ਯ ਤੁ ਵੈਦੇਹੀਂ ਨਿਲਯਂ ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਚ ।
ਅਸ੍ਤ ਪਰ੍ਵਤਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪੂਰ੍ਣੇ ਮਾਸੇ ਨਿਵਰ੍ਤਤ ॥ 52 ॥
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਮਾਸਾਨ੍ਨ ਵਸ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਸਨ੍ ਵਧ੍ਯੋ ਭਵੇਨ੍ਮਮ ।
ਸਹੈਵ ਸ਼ੂਰੋ ਯੁष੍ਮਾਭਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰੋ ਮੇ ਗਮਿष੍ਯਤਿ ॥ 53 ॥
ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਮੇਤਸ੍ਯ ਭਵਦ੍ਭਿਰ੍ਦਿष੍ਟਕਾਰਿਭਿਃ ।
ਗੁਰੁਰੇष ਮਹਾਬਾਹੁਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰੋ ਮੇ ਮਹਾਬਲਃ ॥ 54 ॥
ਭਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸਰ੍ਵ ਕਰ੍ਮਸੁ ।
ਪ੍ਰਮਾਣਮੇਨਂ ਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਧ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍ ॥ 55 ॥
ਦृष੍ਟਾਯਾਂ ਤੁ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨ੍ਯਾਮਮਿਤਤੇਜਸਃ ।
ਕृਤਕृਤ੍ਯਾ ਭਵਿष੍ਯਾਮਃ ਕृਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 56 ॥
ਅਤੋऽਨ੍ਯਦਪਿ ਯਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ।
ਸਮ੍ਪ੍ਰਧਾਰ੍ਯ ਭਵਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਰ੍ਥਸਂਹਿਤਮ੍ ॥ 57 ॥
ਤਤਃ ਸੁषੇਣਪ੍ਰਮੁਖਾਃ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਾਮਾਃ ਸ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਾਕ੍ਯਂ ਨਿਪੁਣਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ।
ਆਮਨ੍ਤ੍ਯ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਲਵਗਾਧਿਪਂ ਤੇ ਜਗ੍ਮੁਰ੍ਦਿਸ਼ਂ ਤਾਂ ਵਰੁਣਾਭਿਗੁਪ੍ਤਾਮ੍ ॥ 58 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvicatvāriṃśassargaḥ |
atha prasthāpya sugrīvastānharīndakṣiṇāṃ diśam |
abravīnmeghasaṅkāśaṃ suṣeṇaṃ nāma yūthapam || 1 ||
tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśuraṃ bhīmavikramam |
abravītprāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca || 2 ||
marīciputraṃ mārīcamarciṣmantaṃ mahākapim |
vṛtaṃ kapivarai śśūrairmahendrasadṛśadyutim || 3 ||
buddhivikramasampannaṃ vainateyasamadyutim |
marīciputrānmārīcānarcirmālānmahābalān || 4 ||
ṛṣiputrāṃścatāntsarvānpratīcīmādiśaddiśam |
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ kapīnāṃ kapisattamāḥ || 5 ||
suṣeṇapramukhā yūyaṃ vaidehīṃ parimārgataḥ |
surāṣṭrānsahabāhlīkān ścandracitrāṃstathaiva ca || 6 ||
sphītāñjanapadānramyānvipulāni purāṇi ca |
punnāgagahanaṃ kukṣiṃ vakuloddālakākulam || 7 ||
tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ |
pratyaksrotogamāścaiva nadyaśśītajalāśśivāḥ || 8 ||
tāpasānāmaraṇyāni kāntārā girayaśca ye |
tatrasthalīṃ maruprāyāmatyuccaśirasaśśilāḥ || 9 ||
girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |
tataḥ paścimamāsādya samudraṃ draṣṭumarhatha || 10 ||
timinakrāyutajalamakṣobhyamatha vānarāḥ |
tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca || 11 ||
kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca |
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca || 12 ||
velātalaniviṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca |
muracīpattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram || 13 ||
avantīmaṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ || 14 ||
sindhusāgarayoścaiva saṅgame tatra parvataḥ |
mahānhemagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ || 15 ||
tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |
timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te || 16 ||
tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye |
dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananisvanāḥ || 17 ||
vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ |
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam || 18 ||
sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ |
koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanām || 19 ||
durdarśāṃ pāriyātrasya gatāṃ drakṣyatha vānarāḥ |
koṭyastatra caturviṃśadgandharvāṇāṃ tapasvinām || 20 ||
vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām |
pāvakārciḥ pratīkāśāssamavetāssahasraśaḥ || 21 ||
nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ |
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmāddeśātkiñcit plavaṅgamaiḥ || 22 ||
durāsadā hi te vīrā ssattvavanto mahābalāḥ |
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ || 23 ||
tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |
na hi tebhyo bhayaṃ kiñcitkapitvamanuvartatām || 24 ||
tatra vaiḍhūryavarṇābho vajrasaṃsthānasaṃsthitaḥ |
nānādrumalatākīrṇo vajro nāma mahāgiriḥ || 25 ||
śrīmānsamuditastatra yojanānāṃ śataṃ samam |
guhāstatra vicetavyā prayatnena plavaṅgamāḥ || 26 ||
caturbhāge samudrasya cakravānnāma parvataḥ |
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 27 ||
tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |
ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ || 28 ||
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇa ssaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 29 ||
yojanānāṃ catuṣṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ |
suvarṇaśṛṅgassuśrīmā nagādhe varuṇālaye || 30 ||
tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |
yasminvasati duṣṭātmā narako nāma dānavaḥ || 31 ||
tatra sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 32 ||
tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |
parvata ssarvasauvarṇo dhārāprasravaṇāyutaḥ || 33 ||
taṃ gajāśca varāhāśca siṃha vyāghrāśca sarvataḥ |
abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ || 34 ||
yasminharihayśīmānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |
abhiṣiktaḥ surai rājā meghavānnāma parvataḥ || 35 ||
tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |
ṣaṣṭi rgirisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha || 36 ||
taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |
jātarūpamayairvṛkṣai śobhitāni supuṣpitaiḥ || 37 ||
teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttaraparvataḥ |
ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā || 38 ||
tenaiva muktaśśailendrassarva eva tvadāśrayāḥ |
matprasādādbhaviṣyanti divā rātraṃ ca kāñcanāḥ || 39 ||
tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |
te bhaviṣyanti raktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ || 40 ||
viśve devāśca marūto vasavaśca divaukasaḥ |
āgamya paścimāṃ sandhyāṃ merumuttamaparvatam || 41 ||
ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ |
adṛśyassarvabhūtānāmastaṃ gacchatiparvatam || 42 ||
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |
muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam || 43 ||
śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasannibham |
prāsādagaṇasambādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 44 ||
śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ |
niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 45 ||
antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān |
jātarūpamayśīmānbhrājate citravedikaḥ || 46 ||
teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 47 ||
yatra tiṣṭhati dharmajñastapasā svena bhāvitaḥ |
merusāvarṇirityeva khyāto vai brahmaṇā samaḥ || 48 ||
praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasannibhaḥ |
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati || 49 ||
etāva jjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣye |
kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam || 50 ||
etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 51 ||
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
asta parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata || 52 ||
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama |
sahaiva śūro yuṣmābhiśśvaśuro me gamiṣyati || 53 ||
śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭakāribhiḥ |
gurureṣa mahābāhuśśvaśuro me mahābalaḥ || 54 ||
bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarva karmasu |
pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam || 55 ||
dṛṣṭāyāṃ tu narendrasya patnyāmamitatejasaḥ |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā || 56 ||
ato'nyadapi yatkāryaṃ kāryasyāsya hitaṃ bhavet |
sampradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam || 57 ||
tataḥ suṣeṇapramukhāḥ plavaṅgāmāḥ ssugrīva vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |
āmantyra sarve plavagādhipaṃ te jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ द्विचत्वारिंशस्सर्गः ।
अथ प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तान्हरीन्दक्षिणां दिशम् ।
अब्रवीन्मेघसङ्काशं सुषेणं नाम यूथपम् ॥ 1 ॥
तारायाः पितरं राजा श्वशुरं भीमविक्रमम् ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमभिगम्य प्रणम्य च ॥ 2 ॥
मरीचिपुत्रं मारीचमर्चिष्मन्तं महाकपिम् ।
वृतं कपिवरै श्शूरैर्महेन्द्रसदृशद्युतिम् ॥ 3 ॥
बुद्धिविक्रमसम्पन्नं वैनतेयसमद्युतिम् ।
मरीचिपुत्रान्मारीचानर्चिर्मालान्महाबलान् ॥ 4 ॥
ऋषिपुत्रांश्चतान्त्सर्वान्प्रतीचीमादिशद्दिशम् ।
द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां कपीनां कपिसत्तमाः ॥ 5 ॥
सुषेणप्रमुखा यूयं वैदेहीं परिमार्गतः ।
सुराष्ट्रान्सहबाह्लीकान् श्चन्द्रचित्रांस्तथैव च ॥ 6 ॥
स्फीताञ्जनपदान्रम्यान्विपुलानि पुराणि च ।
पुन्नागगहनं कुक्षिं वकुलोद्दालकाकुलम् ॥ 7 ॥
तथा केतकषण्डांश्च मार्गध्वं हरियूथपाः ।
प्रत्यक्स्रोतोगमाश्चैव नद्यश्शीतजलाश्शिवाः ॥ 8 ॥
तापसानामरण्यानि कान्तारा गिरयश्च ये ।
तत्रस्थलीं मरुप्रायामत्युच्चशिरसश्शिलाः ॥ 9 ॥
गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम् ।
ततः पश्चिममासाद्य समुद्रं द्रष्टुमर्हथ ॥ 10 ॥
तिमिनक्रायुतजलमक्षोभ्यमथ वानराः ।
ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च ॥ 11 ॥
कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च ।
तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च ॥ 12 ॥
वेलातलनिविष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च ।
मुरचीपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम् ॥ 13 ॥
अवन्तीमङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम् ।
राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः ॥ 14 ॥
सिन्धुसागरयोश्चैव सङ्गमे तत्र पर्वतः ।
महान्हेमगिरिर्नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः ॥ 15 ॥
तस्य प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः ।
तिमिमत्स्यगजांश्चैव नीडान्यारोपयन्ति ते ॥ 16 ॥
तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश्च ये ।
दृप्तास्तृप्ताश्च मातङ्गास्तोयदस्वननिस्वनाः ॥ 17 ॥
विचरन्ति विशालेऽस्मिंस्तोयपूर्णे समन्ततः ।
तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम् ॥ 18 ॥
सर्वमाशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः ।
कोटिं तत्र समुद्रे तु काञ्चनीं शतयोजनाम् ॥ 19 ॥
दुर्दर्शां पारियात्रस्य गतां द्रक्ष्यथ वानराः ।
कोट्यस्तत्र चतुर्विंशद्गन्धर्वाणां तपस्विनाम् ॥ 20 ॥
वसन्त्यग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम् ।
पावकार्चिः प्रतीकाशास्समवेतास्सहस्रशः ॥ 21 ॥
नात्यासादयितव्यास्ते वानरैर्भीमविक्रमैः ।
नादेयं च फलं तस्माद्देशात्किञ्चित् प्लवङ्गमैः ॥ 22 ॥
दुरासदा हि ते वीरा स्सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः ॥ 23 ॥
तत्र यत्नश्च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी ।
न हि तेभ्यो भयं किञ्चित्कपित्वमनुवर्तताम् ॥ 24 ॥
तत्र वैढूर्यवर्णाभो वज्रसंस्थानसंस्थितः ।
नानाद्रुमलताकीर्णो वज्रो नाम महागिरिः ॥ 25 ॥
श्रीमान्समुदितस्तत्र योजनानां शतं समम् ।
गुहास्तत्र विचेतव्या प्रयत्नेन प्लवङ्गमाः ॥ 26 ॥
चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान्नाम पर्वतः ।
तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ 27 ॥
तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम् ।
आजहार ततश्चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः ॥ 28 ॥
तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च ।
रावण स्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्तत स्ततः ॥ 29 ॥
योजनानां चतुष्षष्टिर्वराहो नाम पर्वतः ।
सुवर्णशृङ्गस्सुश्रीमा नगाधे वरुणालये ॥ 30 ॥
तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम् ।
यस्मिन्वसति दुष्टात्मा नरको नाम दानवः ॥ 31 ॥
तत्र सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च ।
रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 32 ॥
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरनिर्दरः ।
पर्वत स्सर्वसौवर्णो धाराप्रस्रवणायुतः ॥ 33 ॥
तं गजाश्च वराहाश्च सिंह व्याघ्राश्च सर्वतः ।
अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः ॥ 34 ॥
यस्मिन्हरिहय्शीमान्महेन्द्रः पाकशासनः ।
अभिषिक्तः सुरै राजा मेघवान्नाम पर्वतः ॥ 35 ॥
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम् ।
षष्टि र्गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ ॥ 36 ॥
तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः ।
जातरूपमयैर्वृक्षै शोभितानि सुपुष्पितैः ॥ 37 ॥
तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुरुत्तरपर्वतः ।
आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा ॥ 38 ॥
तेनैव मुक्तश्शैलेन्द्रस्सर्व एव त्वदाश्रयाः ।
मत्प्रसादाद्भविष्यन्ति दिवा रात्रं च काञ्चनाः ॥ 39 ॥
त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः ।
ते भविष्यन्ति रक्ताश्च प्रभया काञ्चनप्रभाः ॥ 40 ॥
विश्वे देवाश्च मरूतो वसवश्च दिवौकसः ।
आगम्य पश्चिमां सन्ध्यां मेरुमुत्तमपर्वतम् ॥ 41 ॥
आदित्यमुपतिष्ठन्ति तैश्च सूर्योऽभिपूजितः ।
अदृश्यस्सर्वभूतानामस्तं गच्छतिपर्वतम् ॥ 42 ॥
योजनानां सहस्राणि दश तानि दिवाकरः ।
मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रमभियाति शिलोच्चयम् ॥ 43 ॥
शृङ्गे तस्य महद्दिव्यं भवनं सूर्यसन्निभम् ।
प्रासादगणसम्बाधं विहितं विश्वकर्मणा ॥ 44 ॥
शोभितं तरुभिश्चित्रैर्नानापक्षिसमाकुलैः ।
निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ 45 ॥
अन्तरा मेरुमस्तं च तालो दशशिरा महान् ।
जातरूपमय्शीमान्भ्राजते चित्रवेदिकः ॥ 46 ॥
तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च ।
रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्तत स्ततः ॥ 47 ॥
यत्र तिष्ठति धर्मज्ञस्तपसा स्वेन भावितः ।
मेरुसावर्णिरित्येव ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥ 48 ॥
प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर्महर्षिः सूर्यसन्निभः ।
प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति ॥ 49 ॥
एताव ज्जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्ष्ये ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वमस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ 50 ॥
एतावद्वानरैश्शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ 51 ॥
अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
अस्त पर्वतमासाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥ 52 ॥
ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन्मम ।
सहैव शूरो युष्माभिश्श्वशुरो मे गमिष्यति ॥ 53 ॥
श्रोतव्यं सर्वमेतस्य भवद्भिर्दिष्टकारिभिः ।
गुरुरेष महाबाहुश्श्वशुरो मे महाबलः ॥ 54 ॥
भवन्तश्चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्व कर्मसु ।
प्रमाणमेनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम् ॥ 55 ॥
दृष्टायां तु नरेन्द्रस्य पत्न्याममिततेजसः ।
कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥ 56 ॥
अतोऽन्यदपि यत्कार्यं कार्यस्यास्य हितं भवेत् ।
सम्प्रधार्य भवद्भिश्च देशकालार्थसंहितम् ॥ 57 ॥
ततः सुषेणप्रमुखाः प्लवङ्गामाः स्सुग्रीव वाक्यं निपुणं निशम्य ।
आमन्त्य्र सर्वे प्लवगाधिपं ते जग्मुर्दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम् ॥ 58 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha dvicatvāriṃśassargaḥ |
atha prasthāpya sugrīvastānharīndakṣiṇāṃ diśam |
abravīnmeghasaṅkāśaṃ suṣeṇaṃ nāma yūthapam || 1 ||
tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśuraṃ bhīmavikramam |
abravītprāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca || 2 ||
marīciputraṃ mārīcamarciṣmantaṃ mahākapim |
vṛtaṃ kapivarai śśūrairmahendrasadṛśadyutim || 3 ||
buddhivikramasampannaṃ vainateyasamadyutim |
marīciputrānmārīcānarcirmālānmahābalān || 4 ||
ṛṣiputrāṃścatāntsarvānpratīcīmādiśaddiśam |
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ kapīnāṃ kapisattamāḥ || 5 ||
suṣeṇapramukhā yūyaṃ vaidehīṃ parimārgataḥ |
surāṣṭrānsahabāhlīkān ścandracitrāṃstathaiva ca || 6 ||
sphītāñjanapadānramyānvipulāni purāṇi ca |
punnāgagahanaṃ kukṣiṃ vakuloddālakākulam || 7 ||
tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ |
pratyaksrotogamāścaiva nadyaśśītajalāśśivāḥ || 8 ||
tāpasānāmaraṇyāni kāntārā girayaśca ye |
tatrasthalīṃ maruprāyāmatyuccaśirasaśśilāḥ || 9 ||
girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |
tataḥ paścimamāsādya samudraṃ draṣṭumarhatha || 10 ||
timinakrāyutajalamakṣobhyamatha vānarāḥ |
tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca || 11 ||
kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca |
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca || 12 ||
velātalaniviṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca |
muracīpattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram || 13 ||
avantīmaṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ || 14 ||
sindhusāgarayoścaiva saṅgame tatra parvataḥ |
mahānhemagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ || 15 ||
tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |
timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te || 16 ||
tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye |
dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananisvanāḥ || 17 ||
vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ |
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam || 18 ||
sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ |
koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanām || 19 ||
durdarśāṃ pāriyātrasya gatāṃ drakṣyatha vānarāḥ |
koṭyastatra caturviṃśadgandharvāṇāṃ tapasvinām || 20 ||
vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām |
pāvakārciḥ pratīkāśāssamavetāssahasraśaḥ || 21 ||
nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ |
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmāddeśātkiñcit plavaṅgamaiḥ || 22 ||
durāsadā hi te vīrā ssattvavanto mahābalāḥ |
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ || 23 ||
tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |
na hi tebhyo bhayaṃ kiñcitkapitvamanuvartatām || 24 ||
tatra vaiḍhūryavarṇābho vajrasaṃsthānasaṃsthitaḥ |
nānādrumalatākīrṇo vajro nāma mahāgiriḥ || 25 ||
śrīmānsamuditastatra yojanānāṃ śataṃ samam |
guhāstatra vicetavyā prayatnena plavaṅgamāḥ || 26 ||
caturbhāge samudrasya cakravānnāma parvataḥ |
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 27 ||
tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |
ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ || 28 ||
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇa ssaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 29 ||
yojanānāṃ catuṣṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ |
suvarṇaśṛṅgassuśrīmā nagādhe varuṇālaye || 30 ||
tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |
yasminvasati duṣṭātmā narako nāma dānavaḥ || 31 ||
tatra sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 32 ||
tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |
parvata ssarvasauvarṇo dhārāprasravaṇāyutaḥ || 33 ||
taṃ gajāśca varāhāśca siṃha vyāghrāśca sarvataḥ |
abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ || 34 ||
yasminharihayśīmānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |
abhiṣiktaḥ surai rājā meghavānnāma parvataḥ || 35 ||
tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |
ṣaṣṭi rgirisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha || 36 ||
taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |
jātarūpamayairvṛkṣai śobhitāni supuṣpitaiḥ || 37 ||
teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttaraparvataḥ |
ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā || 38 ||
tenaiva muktaśśailendrassarva eva tvadāśrayāḥ |
matprasādādbhaviṣyanti divā rātraṃ ca kāñcanāḥ || 39 ||
tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |
te bhaviṣyanti raktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ || 40 ||
viśve devāśca marūto vasavaśca divaukasaḥ |
āgamya paścimāṃ sandhyāṃ merumuttamaparvatam || 41 ||
ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ |
adṛśyassarvabhūtānāmastaṃ gacchatiparvatam || 42 ||
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |
muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam || 43 ||
śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasannibham |
prāsādagaṇasambādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 44 ||
śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ |
niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 45 ||
antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān |
jātarūpamayśīmānbhrājate citravedikaḥ || 46 ||
teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 47 ||
yatra tiṣṭhati dharmajñastapasā svena bhāvitaḥ |
merusāvarṇirityeva khyāto vai brahmaṇā samaḥ || 48 ||
praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasannibhaḥ |
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati || 49 ||
etāva jjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣye |
kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam || 50 ||
etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 51 ||
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
asta parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata || 52 ||
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama |
sahaiva śūro yuṣmābhiśśvaśuro me gamiṣyati || 53 ||
śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭakāribhiḥ |
gurureṣa mahābāhuśśvaśuro me mahābalaḥ || 54 ||
bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarva karmasu |
pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam || 55 ||
dṛṣṭāyāṃ tu narendrasya patnyāmamitatejasaḥ |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā || 56 ||
ato'nyadapi yatkāryaṃ kāryasyāsya hitaṃ bhavet |
sampradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam || 57 ||
tataḥ suṣeṇapramukhāḥ plavaṅgāmāḥ ssugrīva vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |
āmantyra sarve plavagādhipaṃ te jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.