4.42 Kishkindhakanda - Dvichatvarimsha Sargah

ॐ

4.42 કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ - દ્વિચત્વારિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ દ્વિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।

અથ પ્રસ્થાપ્ય સુગ્રીવસ્તાન્હરીન્દક્ષિણાં દિશમ્ ।

અબ્રવીન્મેઘસઙ્કાશં સુષેણં નામ યૂથપમ્ ॥ 1 ॥

તારાયાઃ પિતરં રાજા શ્વશુરં ભીમવિક્રમમ્ ।

અબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમભિગમ્ય પ્રણમ્ય ચ ॥ 2 ॥

મરીચિપુત્રં મારીચમર્ચિષ્મન્તં મહાકપિમ્ ।

વૃતં કપિવરૈ શ્શૂરૈર્મહેન્દ્રસદૃશદ્યુતિમ્ ॥ 3 ॥

બુદ્ધિવિક્રમસમ્પન્નં વૈનતેયસમદ્યુતિમ્ ।

મરીચિપુત્રાન્મારીચાનર્ચિર્માલાન્મહાબલાન્ ॥ 4 ॥

ઋષિપુત્રાંશ્ચતાન્ત્સર્વાન્પ્રતીચીમાદિશદ્દિશમ્ ।

દ્વાભ્યાં શતસહસ્રાભ્યાં કપીનાં કપિસત્તમાઃ ॥ 5 ॥

સુષેણપ્રમુખા યૂયં વૈદેહીં પરિમાર્ગતઃ ।

સુરાષ્ટ્રાન્સહબાહ્લીકાન્ શ્ચન્દ્રચિત્રાંસ્તથૈવ ચ ॥ 6 ॥

સ્ફીતાઞ્જનપદાન્રમ્યાન્વિપુલાનિ પુરાણિ ચ ।

પુન્નાગગહનં કુક્ષિં વકુલોદ્દાલકાકુલમ્ ॥ 7 ॥

તથા કેતકષણ્ડાંશ્ચ માર્ગધ્વં હરિયૂથપાઃ ।

પ્રત્યક્સ્રોતોગમાશ્ચૈવ નદ્યશ્શીતજલાશ્શિવાઃ ॥ 8 ॥

તાપસાનામરણ્યાનિ કાન્તારા ગિરયશ્ચ યે ।

તત્રસ્થલીં મરુપ્રાયામત્યુચ્ચશિરસશ્શિલાઃ ॥ 9 ॥

ગિરિજાલાવૃતાં દુર્ગાં માર્ગિત્વા પશ્ચિમાં દિશમ્ ।

તતઃ પશ્ચિમમાસાદ્ય સમુદ્રં દ્રષ્ટુમર્હથ ॥ 10 ॥

તિમિનક્રાયુતજલમક્ષોભ્યમથ વાનરાઃ ।

તતઃ કેતકષણ્ડેષુ તમાલગહનેષુ ચ ॥ 11 ॥

કપયો વિહરિષ્યન્તિ નારિકેલવનેષુ ચ ।

તત્ર સીતાં ચ માર્ગધ્વં નિલયં રાવણસ્ય ચ ॥ 12 ॥

વેલાતલનિવિષ્ટેષુ પર્વતેષુ વનેષુ ચ ।

મુરચીપત્તનં ચૈવ રમ્યં ચૈવ જટીપુરમ્ ॥ 13 ॥

અવન્તીમઙ્ગલોપાં ચ તથા ચાલક્ષિતં વનમ્ ।

રાષ્ટ્રાણિ ચ વિશાલાનિ પત્તનાનિ તતસ્તતઃ ॥ 14 ॥

સિન્ધુસાગરયોશ્ચૈવ સઙ્ગમે તત્ર પર્વતઃ ।

મહાન્હેમગિરિર્નામ શતશૃઙ્ગો મહાદ્રુમઃ ॥ 15 ॥

તસ્ય પ્રસ્થેષુ રમ્યેષુ સિંહાઃ પક્ષગમાઃ સ્થિતાઃ ।

તિમિમત્સ્યગજાંશ્ચૈવ નીડાન્યારોપયન્તિ તે ॥ 16 ॥

તાનિ નીડાનિ સિંહાનાં ગિરિશૃઙ્ગગતાશ્ચ યે ।

દૃપ્તાસ્તૃપ્તાશ્ચ માતઙ્ગાસ્તોયદસ્વનનિસ્વનાઃ ॥ 17 ॥

વિચરન્તિ વિશાલેઽસ્મિંસ્તોયપૂર્ણે સમન્તતઃ ।

તસ્ય શૃઙ્ગં દિવસ્પર્શં કાઞ્ચનં ચિત્રપાદપમ્ ॥ 18 ॥

સર્વમાશુ વિચેતવ્યં કપિભિઃ કામરૂપિભિઃ ।

કોટિં તત્ર સમુદ્રે તુ કાઞ્ચનીં શતયોજનામ્ ॥ 19 ॥

દુર્દર્શાં પારિયાત્રસ્ય ગતાં દ્રક્ષ્યથ વાનરાઃ ।

કોટ્યસ્તત્ર ચતુર્વિંશદ્ગન્ધર્વાણાં તપસ્વિનામ્ ॥ 20 ॥

વસન્ત્યગ્નિનિકાશાનાં ઘોરાણાં કામરૂપિણામ્ ।

પાવકાર્ચિઃ પ્રતીકાશાસ્સમવેતાસ્સહસ્રશઃ ॥ 21 ॥

નાત્યાસાદયિતવ્યાસ્તે વાનરૈર્ભીમવિક્રમૈઃ ।

નાદેયં ચ ફલં તસ્માદ્દેશાત્કિઞ્ચિત્ પ્લવઙ્ગમૈઃ ॥ 22 ॥

દુરાસદા હિ તે વીરા સ્સત્ત્વવન્તો મહાબલાઃ ।

ફલમૂલાનિ તે તત્ર રક્ષન્તે ભીમવિક્રમાઃ ॥ 23 ॥

તત્ર યત્નશ્ચ કર્તવ્યો માર્ગિતવ્યા ચ જાનકી ।

ન હિ તેભ્યો ભયં કિઞ્ચિત્કપિત્વમનુવર્તતામ્ ॥ 24 ॥

તત્ર વૈઢૂર્યવર્ણાભો વજ્રસંસ્થાનસંસ્થિતઃ ।

નાનાદ્રુમલતાકીર્ણો વજ્રો નામ મહાગિરિઃ ॥ 25 ॥

શ્રીમાન્સમુદિતસ્તત્ર યોજનાનાં શતં સમમ્ ।

ગુહાસ્તત્ર વિચેતવ્યા પ્રયત્નેન પ્લવઙ્ગમાઃ ॥ 26 ॥

ચતુર્ભાગે સમુદ્રસ્ય ચક્રવાન્નામ પર્વતઃ ।

તત્ર ચક્રં સહસ્રારં નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા ॥ 27 ॥

તત્ર પઞ્ચજનં હત્વા હયગ્રીવં ચ દાનવમ્ ।

આજહાર તતશ્ચક્રં શઙ્ખં ચ પુરુષોત્તમઃ ॥ 28 ॥

તસ્ય સાનુષુ ચિત્રેષુ વિશાલાસુ ગુહાસુ ચ ।

રાવણ સ્સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્તત સ્તતઃ ॥ 29 ॥

યોજનાનાં ચતુષ્ષષ્ટિર્વરાહો નામ પર્વતઃ ।

સુવર્ણશૃઙ્ગસ્સુશ્રીમા નગાધે વરુણાલયે ॥ 30 ॥

તત્ર પ્રાગ્જ્યોતિષં નામ જાતરૂપમયં પુરમ્ ।

યસ્મિન્વસતિ દુષ્ટાત્મા નરકો નામ દાનવઃ ॥ 31 ॥

તત્ર સાનુષુ ચિત્રેષુ વિશાલાસુ ગુહાસુ ચ ।

રાવણસ્સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્તતસ્તતઃ ॥ 32 ॥

તમતિક્રમ્ય શૈલેન્દ્રં કાઞ્ચનાન્તરનિર્દરઃ ।

પર્વત સ્સર્વસૌવર્ણો ધારાપ્રસ્રવણાયુતઃ ॥ 33 ॥

તં ગજાશ્ચ વરાહાશ્ચ સિંહ વ્યાઘ્રાશ્ચ સર્વતઃ ।

અભિગર્જન્તિ સતતં તેન શબ્દેન દર્પિતાઃ ॥ 34 ॥

યસ્મિન્હરિહય્શીમાન્મહેન્દ્રઃ પાકશાસનઃ ।

અભિષિક્તઃ સુરૈ રાજા મેઘવાન્નામ પર્વતઃ ॥ 35 ॥

તમતિક્રમ્ય શૈલેન્દ્રં મહેન્દ્રપરિપાલિતમ્ ।

ષષ્ટિ ર્ગિરિસહસ્રાણિ કાઞ્ચનાનિ ગમિષ્યથ ॥ 36 ॥

તરુણાદિત્યવર્ણાનિ ભ્રાજમાનાનિ સર્વતઃ ।

જાતરૂપમયૈર્વૃક્ષૈ શોભિતાનિ સુપુષ્પિતૈઃ ॥ 37 ॥

તેષાં મધ્યે સ્થિતો રાજા મેરુરુત્તરપર્વતઃ ।

આદિત્યેન પ્રસન્નેન શૈલો દત્તવરઃ પુરા ॥ 38 ॥

તેનૈવ મુક્તશ્શૈલેન્દ્રસ્સર્વ એવ ત્વદાશ્રયાઃ ।

મત્પ્રસાદાદ્ભવિષ્યન્તિ દિવા રાત્રં ચ કાઞ્ચનાઃ ॥ 39 ॥

ત્વયિ યે ચાપિ વત્સ્યન્તિ દેવગન્ધર્વદાનવાઃ ।

તે ભવિષ્યન્તિ રક્તાશ્ચ પ્રભયા કાઞ્ચનપ્રભાઃ ॥ 40 ॥

વિશ્વે દેવાશ્ચ મરૂતો વસવશ્ચ દિવૌકસઃ ।

આગમ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં મેરુમુત્તમપર્વતમ્ ॥ 41 ॥

આદિત્યમુપતિષ્ઠન્તિ તૈશ્ચ સૂર્યોઽભિપૂજિતઃ ।

અદૃશ્યસ્સર્વભૂતાનામસ્તં ગચ્છતિપર્વતમ્ ॥ 42 ॥

યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ તાનિ દિવાકરઃ ।

મુહૂર્તાર્ધેન તં શીઘ્રમભિયાતિ શિલોચ્ચયમ્ ॥ 43 ॥

શૃઙ્ગે તસ્ય મહદ્દિવ્યં ભવનં સૂર્યસન્નિભમ્ ।

પ્રાસાદગણસમ્બાધં વિહિતં વિશ્વકર્મણા ॥ 44 ॥

શોભિતં તરુભિશ્ચિત્રૈર્નાનાપક્ષિસમાકુલૈઃ ।

નિકેતં પાશહસ્તસ્ય વરુણસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 45 ॥

અન્તરા મેરુમસ્તં ચ તાલો દશશિરા મહાન્ ।

જાતરૂપમય્શીમાન્ભ્રાજતે ચિત્રવેદિકઃ ॥ 46 ॥

તેષુ સર્વેષુ દુર્ગેષુ સરસ્સુ ચ સરિત્સુ ચ ।

રાવણસ્સહ વૈદેહ્યા માર્ગિતવ્યસ્તત સ્તતઃ ॥ 47 ॥

યત્ર તિષ્ઠતિ ધર્મજ્ઞસ્તપસા સ્વેન ભાવિતઃ ।

મેરુસાવર્ણિરિત્યેવ ખ્યાતો વૈ બ્રહ્મણા સમઃ ॥ 48 ॥

પ્રષ્ટવ્યો મેરુસાવર્ણિર્મહર્ષિઃ સૂર્યસન્નિભઃ ।

પ્રણમ્ય શિરસા ભૂમૌ પ્રવૃત્તિં મૈથિલીં પ્રતિ ॥ 49 ॥

એતાવ જ્જીવલોકસ્ય ભાસ્કરો રજનીક્ષ્યે ।

કૃત્વા વિતિમિરં સર્વમસ્તં ગચ્છતિ પર્વતમ્ ॥ 50 ॥

એતાવદ્વાનરૈશ્શક્યં ગન્તું વાનરપુઙ્ગવાઃ ।

અભાસ્કરમમર્યાદં ન જાનીમસ્તતઃ પરમ્ ॥ 51 ॥

અધિગમ્ય તુ વૈદેહીં નિલયં રાવણસ્ય ચ ।

અસ્ત પર્વતમાસાદ્ય પૂર્ણે માસે નિવર્તત ॥ 52 ॥

ઊર્ધ્વં માસાન્ન વસ્તવ્યં વસન્ વધ્યો ભવેન્મમ ।

સહૈવ શૂરો યુષ્માભિશ્શ્વશુરો મે ગમિષ્યતિ ॥ 53 ॥

શ્રોતવ્યં સર્વમેતસ્ય ભવદ્ભિર્દિષ્ટકારિભિઃ ।

ગુરુરેષ મહાબાહુશ્શ્વશુરો મે મહાબલઃ ॥ 54 ॥

ભવન્તશ્ચાપિ વિક્રાન્તાઃ પ્રમાણં સર્વ કર્મસુ ।

પ્રમાણમેનં સંસ્થાપ્ય પશ્યધ્વં પશ્ચિમાં દિશમ્ ॥ 55 ॥

દૃષ્ટાયાં તુ નરેન્દ્રસ્ય પત્ન્યામમિતતેજસઃ ।

કૃતકૃત્યા ભવિષ્યામઃ કૃતસ્ય પ્રતિકર્મણા ॥ 56 ॥

અતોઽન્યદપિ યત્કાર્યં કાર્યસ્યાસ્ય હિતં ભવેત્ ।

સમ્પ્રધાર્ય ભવદ્ભિશ્ચ દેશકાલાર્થસંહિતમ્ ॥ 57 ॥

તતઃ સુષેણપ્રમુખાઃ પ્લવઙ્ગામાઃ સ્સુગ્રીવ વાક્યં નિપુણં નિશમ્ય ।

આમન્ત્ય્ર સર્વે પ્લવગાધિપં તે જગ્મુર્દિશં તાં વરુણાભિગુપ્તામ્ ॥ 58 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે દ્વિચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha dvicatvāriṃśassargaḥ |

atha prasthāpya sugrīvastānharīndakṣiṇāṃ diśam |

abravīnmeghasaṅkāśaṃ suṣeṇaṃ nāma yūthapam || 1 ||

tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśuraṃ bhīmavikramam |

abravītprāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca || 2 ||

marīciputraṃ mārīcamarciṣmantaṃ mahākapim |

vṛtaṃ kapivarai śśūrairmahendrasadṛśadyutim || 3 ||

buddhivikramasampannaṃ vainateyasamadyutim |

marīciputrānmārīcānarcirmālānmahābalān || 4 ||

ṛṣiputrāṃścatāntsarvānpratīcīmādiśaddiśam |

dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ kapīnāṃ kapisattamāḥ || 5 ||

suṣeṇapramukhā yūyaṃ vaidehīṃ parimārgataḥ |

surāṣṭrānsahabāhlīkān ścandracitrāṃstathaiva ca || 6 ||

sphītāñjanapadānramyānvipulāni purāṇi ca |

punnāgagahanaṃ kukṣiṃ vakuloddālakākulam || 7 ||

tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ |

pratyaksrotogamāścaiva nadyaśśītajalāśśivāḥ || 8 ||

tāpasānāmaraṇyāni kāntārā girayaśca ye |

tatrasthalīṃ maruprāyāmatyuccaśirasaśśilāḥ || 9 ||

girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |

tataḥ paścimamāsādya samudraṃ draṣṭumarhatha || 10 ||

timinakrāyutajalamakṣobhyamatha vānarāḥ |

tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca || 11 ||

kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca |

tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca || 12 ||

velātalaniviṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca |

muracīpattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram || 13 ||

avantīmaṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |

rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ || 14 ||

sindhusāgarayoścaiva saṅgame tatra parvataḥ |

mahānhemagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ || 15 ||

tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |

timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te || 16 ||

tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye |

dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananisvanāḥ || 17 ||

vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ |

tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam || 18 ||

sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ |

koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanām || 19 ||

durdarśāṃ pāriyātrasya gatāṃ drakṣyatha vānarāḥ |

koṭyastatra caturviṃśadgandharvāṇāṃ tapasvinām || 20 ||

vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām |

pāvakārciḥ pratīkāśāssamavetāssahasraśaḥ || 21 ||

nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ |

nādeyaṃ ca phalaṃ tasmāddeśātkiñcit plavaṅgamaiḥ || 22 ||

durāsadā hi te vīrā ssattvavanto mahābalāḥ |

phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ || 23 ||

tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |

na hi tebhyo bhayaṃ kiñcitkapitvamanuvartatām || 24 ||

tatra vaiḍhūryavarṇābho vajrasaṃsthānasaṃsthitaḥ |

nānādrumalatākīrṇo vajro nāma mahāgiriḥ || 25 ||

śrīmānsamuditastatra yojanānāṃ śataṃ samam |

guhāstatra vicetavyā prayatnena plavaṅgamāḥ || 26 ||

caturbhāge samudrasya cakravānnāma parvataḥ |

tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 27 ||

tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |

ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ || 28 ||

tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |

rāvaṇa ssaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 29 ||

yojanānāṃ catuṣṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ |

suvarṇaśṛṅgassuśrīmā nagādhe varuṇālaye || 30 ||

tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |

yasminvasati duṣṭātmā narako nāma dānavaḥ || 31 ||

tatra sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |

rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 32 ||

tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |

parvata ssarvasauvarṇo dhārāprasravaṇāyutaḥ || 33 ||

taṃ gajāśca varāhāśca siṃha vyāghrāśca sarvataḥ |

abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ || 34 ||

yasminharihayśīmānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |

abhiṣiktaḥ surai rājā meghavānnāma parvataḥ || 35 ||

tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |

ṣaṣṭi rgirisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha || 36 ||

taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |

jātarūpamayairvṛkṣai śobhitāni supuṣpitaiḥ || 37 ||

teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttaraparvataḥ |

ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā || 38 ||

tenaiva muktaśśailendrassarva eva tvadāśrayāḥ |

matprasādādbhaviṣyanti divā rātraṃ ca kāñcanāḥ || 39 ||

tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |

te bhaviṣyanti raktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ || 40 ||

viśve devāśca marūto vasavaśca divaukasaḥ |

āgamya paścimāṃ sandhyāṃ merumuttamaparvatam || 41 ||

ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ |

adṛśyassarvabhūtānāmastaṃ gacchatiparvatam || 42 ||

yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |

muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam || 43 ||

śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasannibham |

prāsādagaṇasambādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 44 ||

śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ |

niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 45 ||

antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān |

jātarūpamayśīmānbhrājate citravedikaḥ || 46 ||

teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca |

rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastata stataḥ || 47 ||

yatra tiṣṭhati dharmajñastapasā svena bhāvitaḥ |

merusāvarṇirityeva khyāto vai brahmaṇā samaḥ || 48 ||

praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasannibhaḥ |

praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati || 49 ||

etāva jjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣye |

kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam || 50 ||

etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |

abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 51 ||

adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |

asta parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata || 52 ||

ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasan vadhyo bhavenmama |

sahaiva śūro yuṣmābhiśśvaśuro me gamiṣyati || 53 ||

śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭakāribhiḥ |

gurureṣa mahābāhuśśvaśuro me mahābalaḥ || 54 ||

bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarva karmasu |

pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam || 55 ||

dṛṣṭāyāṃ tu narendrasya patnyāmamitatejasaḥ |

kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā || 56 ||

ato'nyadapi yatkāryaṃ kāryasyāsya hitaṃ bhavet |

sampradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam || 57 ||

tataḥ suṣeṇapramukhāḥ plavaṅgāmāḥ ssugrīva vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |

āmantyra sarve plavagādhipaṃ te jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām || 58 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvicatvāriṃśassargaḥ ||