ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତଥା ବ୍ରୁଵାଣଂ ସୌମିତ୍ରିଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତମିଵ ତେଜସା ।
ଅବ୍ରଵୀଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ତାରା ତାରାଧିପନିଭାନନା ॥ 1 ॥
ନୈଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଵକ୍ତଵ୍ଯୋ ନାଯଂ ପରୁଷମର୍ହତି ।
ହରୀଣାମୀଶ୍ଵରଶ୍ଶ୍ରୋତୁଂ ତଵ ଵକ୍ତ୍ରାଦ୍ଵିଶେଷତଃ ॥ 2 ॥
ନୈଵାକୃତଜ୍ଞସ୍ସୁଗ୍ରୀଵୋ ନ ଶଠୋ ନାପି ଦାରୁଣଃ ।
ନୈଵାନୃତକଥୋ ଵୀର ନ ଜିହ୍ମଶ୍ଚ କପୀଶ୍ଵରଃ ॥ 3 ॥
ଉପକାରଂ କୃତଂ ଵୀରୋ ନାପ୍ଯଯଂ ଵିସ୍ମୃତଃ କପିଃ ।
ରାମେଣ ଵୀର ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଯଦନ୍ଯୈର୍ଦୁଷ୍କରଂ ରଣେ ॥ 4 ॥
ରାମପ୍ରସାଦାତ୍କୀର୍ତିଞ୍ଚ କପିରାଜ୍ଯଂ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍ ।
ପ୍ରାପ୍ତଵାନିହ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ରୁମାଂ ମାଂ ଚ ପରନ୍ତପ ॥ 5 ॥
ସୁଦୁଃଖଂ ଶଯିତଃ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ଯେଦଂ ସୁଖମୁତ୍ତମମ୍ ।
ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ନ ଜାନୀତେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଯଥା ମୁନିଃ ॥ 6 ॥
ଘୃତାଚ୍ଯାଂ କିଲ ସଂସକ୍ତୋ ଦଶଵର୍ଷାଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।
ଅହୋଽମନ୍ଯତ ଧର୍ମାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ ॥ 7 ॥
ସ ହି ପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ଜାନୀତେ କାଲଂ କାଲଵିଦାଂ ଵରଃ ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତେଜାଃ କିଂ ପୁନର୍ଯଃ ପୃଥଗ୍ଜନଃ ॥ 8 ॥
ଦେହଧର୍ମଂ ଗତସ୍ଯାସ୍ଯ ପରିଶ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।
ଅଵିତୃପ୍ତସ୍ଯ କାମେଷୁ କାମଂ କ୍ଷନ୍ତୁମିହାର୍ହସି ॥ 9 ॥
ନ ଚ ରୋଷଵଶଂ ତାତ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।
ନିଶ୍ଚଯାର୍ଥମଵିଜ୍ଞାଯ ସହସା ପ୍ରାକୃତୋ ଯଥା ॥ 10 ॥
ସତ୍ତ୍ଵଯୁକ୍ତା ହି ପୁରୁଷାସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିଧାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ଅଵିମୃଶ୍ଯ ନ ରୋଷସ୍ଯ ସହସା ଯାନ୍ତି ଵଶ୍ଯତାମ୍ ॥ 11 ॥
ପ୍ରସାଦଯେ ତ୍ଵାଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସୁଗ୍ରୀଵାର୍ଥେ ସମାହିତା ।
ମହାନ୍ରୋଷସମୁତ୍ପନ୍ନ ସ୍ସଂରମ୍ଭସ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତାମଯମ୍ ॥ 12 ॥
ରୁମାଂ ମାଂ କପି ରାଜ୍ଯଂ ଚ ଧନଧାନ୍ଯଵସୂନି ଚ ।
ରାମପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତ୍ଯଜେଦିତି ମତିର୍ମମ ॥ 13 ॥
ସମାନେଷ୍ଯତି ସୁଗ୍ରୀଵ ସ୍ସୀତଯା ସହ ରାଘଵମ୍ ।
ଶଶାଙ୍କମିଵ ରୋହିଣ୍ଯା ନିହତ୍ଵା ରାଵଣଂ ରଣେ ॥ 14 ॥
ଶତକୋଟିସହସ୍ରାଣି ଲଙ୍କାଯାଂ କିଲ ରାକ୍ଷସାଃ ।
ଆଯୁତାନି ଚ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଶତାନି ଚ ॥ 15 ॥
ଅହତ୍ଵା ତାଂଶ୍ଚ ଦୁର୍ଧର୍ଷାନ୍ରାକ୍ଷସାନ୍କାମରୂପିଣଃ ।
ନ ଶକ୍ଯୋ ରାଵଣୋ ହନ୍ତୁଂ ଯେନ ସା ମୈଥିଲୀ ହୃତା ॥ 16 ॥
ତେ ନ ଶକ୍ଯା ରଣେ ହନ୍ତୁମସହାଯେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ।
ରାଵଣଃ କ୍ରୂରକର୍ମା ଚ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ଵିଶେଷତଃ ॥ 17 ॥
ଏଵମାଖ୍ଯାତଵାନ୍ଵାଲୀ ସ ହ୍ଯଭିଜ୍ଞୋ ହରୀଶ୍ଵରଃ ।
ଆଗମସ୍ତୁ ନ ମେ ଵ୍ଯକ୍ତଶ୍ଶ୍ରଵାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ ॥ 18 ॥
ତ୍ଵତ୍ସହାଯନିମିତ୍ତଂ ଵୈ ପ୍ରେଷିତା ହରିପୁଙ୍ଗଵାଃ ।
ଆନେତୁଂ ଵାନରାନ୍ଯୁଦ୍ଧେ ସୁବହୂନ୍ହରିଯୂଧପାନ୍ ॥ 19 ॥
ତାଂଶ୍ଚ ପ୍ରତୀକ୍ଷମାଣୋଽଯଂ ଵିକ୍ରାନ୍ତାତ୍ସୁମହାବଲାନ୍ ।
ରାଘଵସ୍ଯାର୍ଥସିଧ୍ଯର୍ଥଂ ନ ନିର୍ଯାତି ହରୀଶ୍ଵରଃ ॥ 20 ॥
କୃତା ତୁ ସଂସ୍ଥା ସୌମିତ୍ରେ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ପୁରା ଯଥା ।
ଅଦ୍ଯ ତୈର୍ଵାନରୈସ୍ସର୍ଵୈରାଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ମହାବଲୈଃ ॥ 21 ॥
ଋକ୍ଷକୋଟିସହସ୍ରାଣି ଗୋଲାଙ୍ଗୂଲଶତାନି ଚ ।
ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵାମୁପଯାସ୍ଯନ୍ତି ଜହି କୋପମରିନ୍ଦମ ।
କୋଟ୍ଯୋଽନେକାସ୍ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ କପୀନାଂ ଦୀପ୍ତତେଜସାମ୍ ॥ 22 ॥
ତଵ ହି ମୁଖମିଦଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ କୋପାତ୍ କ୍ଷତଜନିଭେ ନଯନେ ନିରୀକ୍ଷମାଣାଃ ।
ହରିଵରଵନିତା ନ ଯାନ୍ତି ଶାନ୍ତିଂ ପ୍ରଥମଭଯସ୍ଯ ହି ଶଙ୍କିତାସ୍ତୁ ସର୍ଵାଃ ॥ 23 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha pañcatriṃśassargaḥ |
tathā bruvāṇaṃ saumitriṃ pradīptamiva tejasā |
abravīllakṣmaṇaṃ tārā tārādhipanibhānanā || 1 ||
naivaṃ lakṣmaṇa vaktavyo nāyaṃ paruṣamarhati |
harīṇāmīśvaraśśrotuṃ tava vaktrādviśeṣataḥ || 2 ||
naivākṛtajñassugrīvo na śaṭho nāpi dāruṇaḥ |
naivānṛtakatho vīra na jihmaśca kapīśvaraḥ || 3 ||
upakāraṃ kṛtaṃ vīro nāpyayaṃ vismṛtaḥ kapiḥ |
rāmeṇa vīra sugrīvo yadanyairduṣkaraṃ raṇe || 4 ||
rāmaprasādātkīrtiñca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
prāptavāniha sugrīvo rumāṃ māṃ ca parantapa || 5 ||
suduḥkhaṃ śayitaḥ pūrvaṃ prāpyedaṃ sukhamuttamam |
prāptakālaṃ na jānīte viśvāmitro yathā muniḥ || 6 ||
ghṛtācyāṃ kila saṃsakto daśavarṣāṇi lakṣmaṇa |
aho'manyata dharmātmā viśvāmitro mahāmuniḥ || 7 ||
sa hi prāptaṃ na jānīte kālaṃ kālavidāṃ varaḥ |
viśvāmitro mahātejāḥ kiṃ punaryaḥ pṛthagjanaḥ || 8 ||
dehadharmaṃ gatasyāsya pariśrāntasya lakṣmaṇa |
avitṛptasya kāmeṣu kāmaṃ kṣantumihārhasi || 9 ||
na ca roṣavaśaṃ tāta gantumarhasi lakṣmaṇa |
niścayārthamavijñāya sahasā prākṛto yathā || 10 ||
sattvayuktā hi puruṣāstvadvidhāḥ puruṣarṣabha |
avimṛśya na roṣasya sahasā yānti vaśyatām || 11 ||
prasādaye tvāṃ dharmajña sugrīvārthe samāhitā |
mahānroṣasamutpanna ssaṃrambhastyajyatāmayam || 12 ||
rumāṃ māṃ kapi rājyaṃ ca dhanadhānyavasūni ca |
rāmapriyārthaṃ sugrīvastyajediti matirmama || 13 ||
samāneṣyati sugrīva ssītayā saha rāghavam |
śaśāṅkamiva rohiṇyā nihatvā rāvaṇaṃ raṇe || 14 ||
śatakoṭisahasrāṇi laṅkāyāṃ kila rākṣasāḥ |
āyutāni ca ṣaṭtriṃśatsahasrāṇi śatāni ca || 15 ||
ahatvā tāṃśca durdharṣānrākṣasānkāmarūpiṇaḥ |
na śakyo rāvaṇo hantuṃ yena sā maithilī hṛtā || 16 ||
te na śakyā raṇe hantumasahāyena lakṣmaṇa |
rāvaṇaḥ krūrakarmā ca sugrīveṇa viśeṣataḥ || 17 ||
evamākhyātavānvālī sa hyabhijño harīśvaraḥ |
āgamastu na me vyaktaśśravāttasmādbravīmyaham || 18 ||
tvatsahāyanimittaṃ vai preṣitā haripuṅgavāḥ |
ānetuṃ vānarānyuddhe subahūnhariyūdhapān || 19 ||
tāṃśca pratīkṣamāṇo'yaṃ vikrāntātsumahābalān |
rāghavasyārthasidhyarthaṃ na niryāti harīśvaraḥ || 20 ||
kṛtā tu saṃsthā saumitre sugrīveṇa purā yathā |
adya tairvānaraissarvairāgantavyaṃ mahābalaiḥ || 21 ||
ṛkṣakoṭisahasrāṇi golāṅgūlaśatāni ca |
adya tvāmupayāsyanti jahi kopamarindama |
koṭyo'nekāstu kākutstha kapīnāṃ dīptatejasām || 22 ||
tava hi mukhamidaṃ nirīkṣya kopāt kṣatajanibhe nayane nirīkṣamāṇāḥ |
harivaravanitā na yānti śāntiṃ prathamabhayasya hi śaṅkitāstu sarvāḥ || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe pañcatriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ पञ्चत्रिंशस्सर्गः ।
तथा ब्रुवाणं सौमित्रिं प्रदीप्तमिव तेजसा ।
अब्रवील्लक्ष्मणं तारा ताराधिपनिभानना ॥ 1 ॥
नैवं लक्ष्मण वक्तव्यो नायं परुषमर्हति ।
हरीणामीश्वरश्श्रोतुं तव वक्त्राद्विशेषतः ॥ 2 ॥
नैवाकृतज्ञस्सुग्रीवो न शठो नापि दारुणः ।
नैवानृतकथो वीर न जिह्मश्च कपीश्वरः ॥ 3 ॥
उपकारं कृतं वीरो नाप्ययं विस्मृतः कपिः ।
रामेण वीर सुग्रीवो यदन्यैर्दुष्करं रणे ॥ 4 ॥
रामप्रसादात्कीर्तिञ्च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
प्राप्तवानिह सुग्रीवो रुमां मां च परन्तप ॥ 5 ॥
सुदुःखं शयितः पूर्वं प्राप्येदं सुखमुत्तमम् ।
प्राप्तकालं न जानीते विश्वामित्रो यथा मुनिः ॥ 6 ॥
घृताच्यां किल संसक्तो दशवर्षाणि लक्ष्मण ।
अहोऽमन्यत धर्मात्मा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ 7 ॥
स हि प्राप्तं न जानीते कालं कालविदां वरः ।
विश्वामित्रो महातेजाः किं पुनर्यः पृथग्जनः ॥ 8 ॥
देहधर्मं गतस्यास्य परिश्रान्तस्य लक्ष्मण ।
अवितृप्तस्य कामेषु कामं क्षन्तुमिहार्हसि ॥ 9 ॥
न च रोषवशं तात गन्तुमर्हसि लक्ष्मण ।
निश्चयार्थमविज्ञाय सहसा प्राकृतो यथा ॥ 10 ॥
सत्त्वयुक्ता हि पुरुषास्त्वद्विधाः पुरुषर्षभ ।
अविमृश्य न रोषस्य सहसा यान्ति वश्यताम् ॥ 11 ॥
प्रसादये त्वां धर्मज्ञ सुग्रीवार्थे समाहिता ।
महान्रोषसमुत्पन्न स्संरम्भस्त्यज्यतामयम् ॥ 12 ॥
रुमां मां कपि राज्यं च धनधान्यवसूनि च ।
रामप्रियार्थं सुग्रीवस्त्यजेदिति मतिर्मम ॥ 13 ॥
समानेष्यति सुग्रीव स्सीतया सह राघवम् ।
शशाङ्कमिव रोहिण्या निहत्वा रावणं रणे ॥ 14 ॥
शतकोटिसहस्राणि लङ्कायां किल राक्षसाः ।
आयुतानि च षट्त्रिंशत्सहस्राणि शतानि च ॥ 15 ॥
अहत्वा तांश्च दुर्धर्षान्राक्षसान्कामरूपिणः ।
न शक्यो रावणो हन्तुं येन सा मैथिली हृता ॥ 16 ॥
ते न शक्या रणे हन्तुमसहायेन लक्ष्मण ।
रावणः क्रूरकर्मा च सुग्रीवेण विशेषतः ॥ 17 ॥
एवमाख्यातवान्वाली स ह्यभिज्ञो हरीश्वरः ।
आगमस्तु न मे व्यक्तश्श्रवात्तस्माद्ब्रवीम्यहम् ॥ 18 ॥
त्वत्सहायनिमित्तं वै प्रेषिता हरिपुङ्गवाः ।
आनेतुं वानरान्युद्धे सुबहून्हरियूधपान् ॥ 19 ॥
तांश्च प्रतीक्षमाणोऽयं विक्रान्तात्सुमहाबलान् ।
राघवस्यार्थसिध्यर्थं न निर्याति हरीश्वरः ॥ 20 ॥
कृता तु संस्था सौमित्रे सुग्रीवेण पुरा यथा ।
अद्य तैर्वानरैस्सर्वैरागन्तव्यं महाबलैः ॥ 21 ॥
ऋक्षकोटिसहस्राणि गोलाङ्गूलशतानि च ।
अद्य त्वामुपयास्यन्ति जहि कोपमरिन्दम ।
कोट्योऽनेकास्तु काकुत्स्थ कपीनां दीप्ततेजसाम् ॥ 22 ॥
तव हि मुखमिदं निरीक्ष्य कोपात् क्षतजनिभे नयने निरीक्षमाणाः ।
हरिवरवनिता न यान्ति शान्तिं प्रथमभयस्य हि शङ्कितास्तु सर्वाः ॥ 23 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चत्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha pañcatriṃśassargaḥ |
tathā bruvāṇaṃ saumitriṃ pradīptamiva tejasā |
abravīllakṣmaṇaṃ tārā tārādhipanibhānanā || 1 ||
naivaṃ lakṣmaṇa vaktavyo nāyaṃ paruṣamarhati |
harīṇāmīśvaraśśrotuṃ tava vaktrādviśeṣataḥ || 2 ||
naivākṛtajñassugrīvo na śaṭho nāpi dāruṇaḥ |
naivānṛtakatho vīra na jihmaśca kapīśvaraḥ || 3 ||
upakāraṃ kṛtaṃ vīro nāpyayaṃ vismṛtaḥ kapiḥ |
rāmeṇa vīra sugrīvo yadanyairduṣkaraṃ raṇe || 4 ||
rāmaprasādātkīrtiñca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
prāptavāniha sugrīvo rumāṃ māṃ ca parantapa || 5 ||
suduḥkhaṃ śayitaḥ pūrvaṃ prāpyedaṃ sukhamuttamam |
prāptakālaṃ na jānīte viśvāmitro yathā muniḥ || 6 ||
ghṛtācyāṃ kila saṃsakto daśavarṣāṇi lakṣmaṇa |
aho'manyata dharmātmā viśvāmitro mahāmuniḥ || 7 ||
sa hi prāptaṃ na jānīte kālaṃ kālavidāṃ varaḥ |
viśvāmitro mahātejāḥ kiṃ punaryaḥ pṛthagjanaḥ || 8 ||
dehadharmaṃ gatasyāsya pariśrāntasya lakṣmaṇa |
avitṛptasya kāmeṣu kāmaṃ kṣantumihārhasi || 9 ||
na ca roṣavaśaṃ tāta gantumarhasi lakṣmaṇa |
niścayārthamavijñāya sahasā prākṛto yathā || 10 ||
sattvayuktā hi puruṣāstvadvidhāḥ puruṣarṣabha |
avimṛśya na roṣasya sahasā yānti vaśyatām || 11 ||
prasādaye tvāṃ dharmajña sugrīvārthe samāhitā |
mahānroṣasamutpanna ssaṃrambhastyajyatāmayam || 12 ||
rumāṃ māṃ kapi rājyaṃ ca dhanadhānyavasūni ca |
rāmapriyārthaṃ sugrīvastyajediti matirmama || 13 ||
samāneṣyati sugrīva ssītayā saha rāghavam |
śaśāṅkamiva rohiṇyā nihatvā rāvaṇaṃ raṇe || 14 ||
śatakoṭisahasrāṇi laṅkāyāṃ kila rākṣasāḥ |
āyutāni ca ṣaṭtriṃśatsahasrāṇi śatāni ca || 15 ||
ahatvā tāṃśca durdharṣānrākṣasānkāmarūpiṇaḥ |
na śakyo rāvaṇo hantuṃ yena sā maithilī hṛtā || 16 ||
te na śakyā raṇe hantumasahāyena lakṣmaṇa |
rāvaṇaḥ krūrakarmā ca sugrīveṇa viśeṣataḥ || 17 ||
evamākhyātavānvālī sa hyabhijño harīśvaraḥ |
āgamastu na me vyaktaśśravāttasmādbravīmyaham || 18 ||
tvatsahāyanimittaṃ vai preṣitā haripuṅgavāḥ |
ānetuṃ vānarānyuddhe subahūnhariyūdhapān || 19 ||
tāṃśca pratīkṣamāṇo'yaṃ vikrāntātsumahābalān |
rāghavasyārthasidhyarthaṃ na niryāti harīśvaraḥ || 20 ||
kṛtā tu saṃsthā saumitre sugrīveṇa purā yathā |
adya tairvānaraissarvairāgantavyaṃ mahābalaiḥ || 21 ||
ṛkṣakoṭisahasrāṇi golāṅgūlaśatāni ca |
adya tvāmupayāsyanti jahi kopamarindama |
koṭyo'nekāstu kākutstha kapīnāṃ dīptatejasām || 22 ||
tava hi mukhamidaṃ nirīkṣya kopāt kṣatajanibhe nayane nirīkṣamāṇāḥ |
harivaravanitā na yānti śāntiṃ prathamabhayasya hi śaṅkitāstu sarvāḥ || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe pañcatriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.