ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଆଖ୍ଯାତା ଗୃଧ୍ରରାଜେନ ସମୁତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ ।
ସଙ୍ଗତାଃ ପ୍ରୀତିସଂଯୁକ୍ତା ଵିନେଦୁର୍ଭୀମଵିକ୍ରମାଃ ॥ 1 ॥
ସମ୍ପାତେର୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହରଯୋ ରାଵଣକ୍ଷଯମ୍ ।
ହୃଷ୍ଟାସ୍ସାଗରମାଜଗ୍ମୁସ୍ସୀତାଦର୍ଶନକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ ॥ 2 ॥
ଅଭିକ୍ରମ୍ଯ ତୁ ତଂ ଦେଶଂ ଦଦୃଶୁର୍ଭୀମଵିକ୍ରମାଃ ।
କୃତ୍ସ୍ନଂ ଲୋକସ୍ଯ ମହତଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବମିଵ ସ୍ଥିତମ୍ ॥ 3 ॥
ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ସମାସାଦ୍ଯୋତ୍ତରାଂ ଦିଶମ୍ ।
ସନ୍ନିଵେଶଂ ତତଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ହରିଵୀରା ମହାବଲାଃ ॥ 4 ॥
ସତ୍ତ୍ଵୈର୍ମହଦ୍ଭିର୍ଵିକୃତୈଃ କ୍ରୀଡଦ୍ଭିର୍ଵିଵିଧୈର୍ଜଲେ ।
ଵ୍ଯାତ୍ତାସ୍ଯୈସ୍ସୁମହାକାଯୈରୂର୍ମିଭିଶ୍ଚ ସମାକୁଲମ୍ ॥ 5 ॥
ପ୍ରସୁପ୍ତମିଵ ଚାନ୍ଯତ୍ର କ୍ରୀଡନ୍ତମିଵ ଚାନ୍ଯତଃ ।
କ୍ଵଚିତ୍ପର୍ଵତମାତ୍ରୈଶ୍ଚ ଜଲରାଶିଭିରାଵୃତମ୍ ॥ 6 ॥
ସଙ୍କୁଲଂ ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରୈଶ୍ଚ ପାତାଲତଲଵାସିଭିଃ ।
ରୋମହର୍ଷକରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷେଦୁଃ କପିକୁଞ୍ଜରାଃ ॥ 7 ॥
ଆକାଶମିଵ ଦୁଷ୍ପାରଂ ସାଗରଂ ପ୍ରେକ୍ଷଯ ଵାନରାଃ ।
ଵିଷେଦୁ ସ୍ସହସାସର୍ଵେ କଥଂ କାର୍ଯମିତି ବ୍ରୁଵନ୍ ॥ 8 ॥
ଵିଷଣ୍ଣାଂ ଵାହିନୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସାଗରସ୍ଯ ନିରୀକ୍ଷଣାତ୍ ।
ଆଶ୍ଵାସଯାମାସ ହରୀନ୍ଭଯାର୍ତାନ୍ ହରିସତ୍ତମଃ ॥ 9 ॥
ତାନ୍ଵିଷାଦେନ ମହତା ଵିଷଣ୍ଣାନ୍ଵାନରର୍ଷଭାନ୍ ।
ଉଵାଚ ମତିମାନ୍କାଲେ ଵାଲିସୂନୁର୍ମହାବଲଃ ॥ 10 ॥
ନ ଵିଷାଦେ ମନଃ କାର୍ଯଂ ଵିଷାଦୋ ଦୋଷଵତ୍ତମଃ ।
ଵିଷାଦୋ ହନ୍ତି ପୁରୁଷଂ ବାଲଂ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଇଵୋରଗଃ ॥ 11 ॥
ଯୋ ଵିଷାଦଂ ପ୍ରସହତେ ଵିକ୍ରମେ ପର୍ଯୁପସ୍ଥିତେ ।
ତେଜସା ତସ୍ଯ ହୀନସ୍ଯ ପୁରୁଷାର୍ଥୋ ନ ସିଧ୍ଯତି ॥ 12 ॥
ତସ୍ଯାଂ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ଵ୍ଯତୀତାଯାମଙ୍ଗଦୋ ଵାନରୈସ୍ସହ ।
ହରିଵୃଦ୍ଧୈସ୍ସମାଗମ୍ଯ ପୁନର୍ମନ୍ତ୍ରମମନ୍ତ୍ରଯତ୍ ॥ 13 ॥
ସା ଵାନରାଣାଂ ଧ୍ଵଜିନୀ ପରିଵାର୍ଯାଙ୍ଗଦଂ ବଭୌ ।
ଵାସଵଂ ପରିଵାର୍ଯେଵ ମରୁତାଂ ଵାହିନୀ ସ୍ଥିତା ॥ 14 ॥
କୋଽନ୍ଯସ୍ତାଂ ଵାନରୀଂ ସେନାଂ ଶକ୍ତଃସ୍ତମ୍ଭଯିତୁଂ ଭଵେତ୍ ।
ଅନ୍ଯତ୍ର ଵାଲିତନଯାଦନ୍ଯତ୍ର ଚ ହନୂମତଃ ॥ 15 ॥
ତତସ୍ତାନ୍ହରିଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ତଚ୍ଚ ସୈନ୍ଯମରିନ୍ଦମଃ ।
ଅନୁମାନ୍ଯାଙ୍ଗଦଶ୍ଶ୍ରୀମାନ୍ଵାକ୍ଯମର୍ଥଵଦବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 16 ॥
କ ଇଦାନୀଂ ମହାତେଜା ଲଙ୍ଘଯିଷ୍ଯତି ସାଗରମ୍ ।
କଃ କରିଷ୍ଯତି ସୁଗ୍ରୀଵଂ ସତ୍ଯସନ୍ଧମରିନ୍ଦମମ୍ ॥ 17 ॥
କୋ ଵୀରୋ ଯୋଜନଶତଂ ଲଙ୍ଘଯେତ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ ।
ଇମାଂଶ୍ଚ ଯୂଥପାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ମୋକ୍ଷଯେତ୍କୋ ମହାଭଯାତ୍ ॥ 18 ॥
କସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵାଦ୍ଧାରାଂଶ୍ଚ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚୈଵ ଗୃହାଣି ଚ ।
ଇତୋ ନିଵୃତ୍ତାଃ ପଶ୍ଯେମ ସିଦ୍ଧାର୍ଥାସ୍ସୁଖିନୋ ଵଯମ୍ ॥ 19 ॥
କସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଦ୍ରାମଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ମହାବଲମ୍ ।
ଅଭିଗଚ୍ଛେମ ସଂହୃଷ୍ଟାସ୍ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଚ ଵନୌକସମ୍ ॥ 20 ॥
ଯଦି କଶ୍ଚିତ୍ସମର୍ଥୋ ଵସ୍ସାଗରପ୍ଲଵନେ ହରିଃ ।
ସ ଦଦା ତ୍ଵିହ ନ ଶଶୀଘ୍ରଂ ପୁଣ୍ଯାମଭଯଦକ୍ଷିଣାମ୍ ॥ 21 ॥
ଅଙ୍ଗଦସ୍ଯ ଵଚ ଶ୍ଶୃତ୍ଵା ନ କଶ୍ଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦବ୍ରଵୀତ୍ ।
ସ୍ତିମିତେ ଵା ଭଵତ୍ସର୍ଵା ସା ତତ୍ର ହରିଵାହିନୀ ॥ 22 ॥
ପୁନରେଵାଙ୍ଗଦଃ ପ୍ରାହ ତାନ୍ହରୀନ୍ହରିସତ୍ତମଃ ।
ସର୍ଵେ ବଲଵତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଭଵନ୍ତୋ ଦୃଢଵିକ୍ରମାଃ ॥ 23 ॥
ଵ୍ଯପଦେଶ୍ଯ କୁଲେ ଜାତାଃ ପୂଜିତାଶ୍ଚାପ୍ଯଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ ।
ନ ହି ଵୋ ଗମନେ ସଙ୍ଗଃ କଦାଚିତ୍କସ୍ଯଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍ ।
ବ୍ରୁଵଧ୍ଵଂ ଯସ୍ଯ ଯା ଶକ୍ତିଃ ପ୍ଲଵନେ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ ॥ 24 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
ākhyātā gṛdhrarājena samutplutya plavaṅgamāḥ |
saṅgatāḥ prītisaṃyuktā vinedurbhīmavikramāḥ || 1 ||
sampātervacanaṃ śrutvā harayo rāvaṇakṣayam |
hṛṣṭāssāgaramājagmussītādarśanakāṅkṣiṇaḥ || 2 ||
abhikramya tu taṃ deśaṃ dadṛśurbhīmavikramāḥ |
kṛtsnaṃ lokasya mahataḥ pratibimbamiva sthitam || 3 ||
dakṣiṇasya samudrasya samāsādyottarāṃ diśam |
sanniveśaṃ tataścakrurharivīrā mahābalāḥ || 4 ||
sattvairmahadbhirvikṛtaiḥ krīḍadbhirvividhairjale |
vyāttāsyaissumahākāyairūrmibhiśca samākulam || 5 ||
prasuptamiva cānyatra krīḍantamiva cānyataḥ |
kvacitparvatamātraiśca jalarāśibhirāvṛtam || 6 ||
saṅkulaṃ dānavendraiśca pātālatalavāsibhiḥ |
romaharṣakaraṃ dṛṣṭvā viṣeduḥ kapikuñjarāḥ || 7 ||
ākāśamiva duṣpāraṃ sāgaraṃ prekṣaya vānarāḥ |
viṣedu ssahasāsarve kathaṃ kāryamiti bruvan || 8 ||
viṣaṇṇāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sāgarasya nirīkṣaṇāt |
āśvāsayāmāsa harīnbhayārtān harisattamaḥ || 9 ||
tānviṣādena mahatā viṣaṇṇānvānararṣabhān |
uvāca matimānkāle vālisūnurmahābalaḥ || 10 ||
na viṣāde manaḥ kāryaṃ viṣādo doṣavattamaḥ |
viṣādo hanti puruṣaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ || 11 ||
yo viṣādaṃ prasahate vikrame paryupasthite |
tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na sidhyati || 12 ||
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmaṅgado vānaraissaha |
harivṛddhaissamāgamya punarmantramamantrayat || 13 ||
sā vānarāṇāṃ dhvajinī parivāryāṅgadaṃ babhau |
vāsavaṃ parivāryeva marutāṃ vāhinī sthitā || 14 ||
ko'nyastāṃ vānarīṃ senāṃ śaktaḥstambhayituṃ bhavet |
anyatra vālitanayādanyatra ca hanūmataḥ || 15 ||
tatastānharivṛddhāṃśca tacca sainyamarindamaḥ |
anumānyāṅgadaśśrīmānvākyamarthavadabravīt || 16 ||
ka idānīṃ mahātejā laṅghayiṣyati sāgaram |
kaḥ kariṣyati sugrīvaṃ satyasandhamarindamam || 17 ||
ko vīro yojanaśataṃ laṅghayeta plavaṅgamāḥ |
imāṃśca yūthapān sarvānmokṣayetko mahābhayāt || 18 ||
kasya prabhāvāddhārāṃśca putrāṃścaiva gṛhāṇi ca |
ito nivṛttāḥ paśyema siddhārthāssukhino vayam || 19 ||
kasya prasādādrāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abhigacchema saṃhṛṣṭāssugrīvaṃ ca vanaukasam || 20 ||
yadi kaścitsamartho vassāgaraplavane hariḥ |
sa dadā tviha na śaśīghraṃ puṇyāmabhayadakṣiṇām || 21 ||
aṅgadasya vaca śśṛtvā na kaścit kiñcidabravīt |
stimite vā bhavatsarvā sā tatra harivāhinī || 22 ||
punarevāṅgadaḥ prāha tānharīnharisattamaḥ |
sarve balavatāṃ śreṣṭhā bhavanto dṛḍhavikramāḥ || 23 ||
vyapadeśya kule jātāḥ pūjitāścāpyabhīkṣṇaśaḥ |
na hi vo gamane saṅgaḥ kadācitkasyacitkvacit |
bruvadhvaṃ yasya yā śaktiḥ plavane plavagarṣabhāḥ || 24 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।
आख्याता गृध्रराजेन समुत्प्लुत्य प्लवङ्गमाः ।
सङ्गताः प्रीतिसंयुक्ता विनेदुर्भीमविक्रमाः ॥ 1 ॥
सम्पातेर्वचनं श्रुत्वा हरयो रावणक्षयम् ।
हृष्टास्सागरमाजग्मुस्सीतादर्शनकाङ्क्षिणः ॥ 2 ॥
अभिक्रम्य तु तं देशं ददृशुर्भीमविक्रमाः ।
कृत्स्नं लोकस्य महतः प्रतिबिम्बमिव स्थितम् ॥ 3 ॥
दक्षिणस्य समुद्रस्य समासाद्योत्तरां दिशम् ।
सन्निवेशं ततश्चक्रुर्हरिवीरा महाबलाः ॥ 4 ॥
सत्त्वैर्महद्भिर्विकृतैः क्रीडद्भिर्विविधैर्जले ।
व्यात्तास्यैस्सुमहाकायैरूर्मिभिश्च समाकुलम् ॥ 5 ॥
प्रसुप्तमिव चान्यत्र क्रीडन्तमिव चान्यतः ।
क्वचित्पर्वतमात्रैश्च जलराशिभिरावृतम् ॥ 6 ॥
सङ्कुलं दानवेन्द्रैश्च पातालतलवासिभिः ।
रोमहर्षकरं दृष्ट्वा विषेदुः कपिकुञ्जराः ॥ 7 ॥
आकाशमिव दुष्पारं सागरं प्रेक्षय वानराः ।
विषेदु स्सहसासर्वे कथं कार्यमिति ब्रुवन् ॥ 8 ॥
विषण्णां वाहिनीं दृष्ट्वा सागरस्य निरीक्षणात् ।
आश्वासयामास हरीन्भयार्तान् हरिसत्तमः ॥ 9 ॥
तान्विषादेन महता विषण्णान्वानरर्षभान् ।
उवाच मतिमान्काले वालिसूनुर्महाबलः ॥ 10 ॥
न विषादे मनः कार्यं विषादो दोषवत्तमः ।
विषादो हन्ति पुरुषं बालं क्रुद्ध इवोरगः ॥ 11 ॥
यो विषादं प्रसहते विक्रमे पर्युपस्थिते ।
तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न सिध्यति ॥ 12 ॥
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामङ्गदो वानरैस्सह ।
हरिवृद्धैस्समागम्य पुनर्मन्त्रममन्त्रयत् ॥ 13 ॥
सा वानराणां ध्वजिनी परिवार्याङ्गदं बभौ ।
वासवं परिवार्येव मरुतां वाहिनी स्थिता ॥ 14 ॥
कोऽन्यस्तां वानरीं सेनां शक्तःस्तम्भयितुं भवेत् ।
अन्यत्र वालितनयादन्यत्र च हनूमतः ॥ 15 ॥
ततस्तान्हरिवृद्धांश्च तच्च सैन्यमरिन्दमः ।
अनुमान्याङ्गदश्श्रीमान्वाक्यमर्थवदब्रवीत् ॥ 16 ॥
क इदानीं महातेजा लङ्घयिष्यति सागरम् ।
कः करिष्यति सुग्रीवं सत्यसन्धमरिन्दमम् ॥ 17 ॥
को वीरो योजनशतं लङ्घयेत प्लवङ्गमाः ।
इमांश्च यूथपान् सर्वान्मोक्षयेत्को महाभयात् ॥ 18 ॥
कस्य प्रभावाद्धारांश्च पुत्रांश्चैव गृहाणि च ।
इतो निवृत्ताः पश्येम सिद्धार्थास्सुखिनो वयम् ॥ 19 ॥
कस्य प्रसादाद्रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् ।
अभिगच्छेम संहृष्टास्सुग्रीवं च वनौकसम् ॥ 20 ॥
यदि कश्चित्समर्थो वस्सागरप्लवने हरिः ।
स ददा त्विह न शशीघ्रं पुण्यामभयदक्षिणाम् ॥ 21 ॥
अङ्गदस्य वच श्शृत्वा न कश्चित् किञ्चिदब्रवीत् ।
स्तिमिते वा भवत्सर्वा सा तत्र हरिवाहिनी ॥ 22 ॥
पुनरेवाङ्गदः प्राह तान्हरीन्हरिसत्तमः ।
सर्वे बलवतां श्रेष्ठा भवन्तो दृढविक्रमाः ॥ 23 ॥
व्यपदेश्य कुले जाताः पूजिताश्चाप्यभीक्ष्णशः ।
न हि वो गमने सङ्गः कदाचित्कस्यचित्क्वचित् ।
ब्रुवध्वं यस्य या शक्तिः प्लवने प्लवगर्षभाः ॥ 24 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
ākhyātā gṛdhrarājena samutplutya plavaṅgamāḥ |
saṅgatāḥ prītisaṃyuktā vinedurbhīmavikramāḥ || 1 ||
sampātervacanaṃ śrutvā harayo rāvaṇakṣayam |
hṛṣṭāssāgaramājagmussītādarśanakāṅkṣiṇaḥ || 2 ||
abhikramya tu taṃ deśaṃ dadṛśurbhīmavikramāḥ |
kṛtsnaṃ lokasya mahataḥ pratibimbamiva sthitam || 3 ||
dakṣiṇasya samudrasya samāsādyottarāṃ diśam |
sanniveśaṃ tataścakrurharivīrā mahābalāḥ || 4 ||
sattvairmahadbhirvikṛtaiḥ krīḍadbhirvividhairjale |
vyāttāsyaissumahākāyairūrmibhiśca samākulam || 5 ||
prasuptamiva cānyatra krīḍantamiva cānyataḥ |
kvacitparvatamātraiśca jalarāśibhirāvṛtam || 6 ||
saṅkulaṃ dānavendraiśca pātālatalavāsibhiḥ |
romaharṣakaraṃ dṛṣṭvā viṣeduḥ kapikuñjarāḥ || 7 ||
ākāśamiva duṣpāraṃ sāgaraṃ prekṣaya vānarāḥ |
viṣedu ssahasāsarve kathaṃ kāryamiti bruvan || 8 ||
viṣaṇṇāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sāgarasya nirīkṣaṇāt |
āśvāsayāmāsa harīnbhayārtān harisattamaḥ || 9 ||
tānviṣādena mahatā viṣaṇṇānvānararṣabhān |
uvāca matimānkāle vālisūnurmahābalaḥ || 10 ||
na viṣāde manaḥ kāryaṃ viṣādo doṣavattamaḥ |
viṣādo hanti puruṣaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ || 11 ||
yo viṣādaṃ prasahate vikrame paryupasthite |
tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na sidhyati || 12 ||
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmaṅgado vānaraissaha |
harivṛddhaissamāgamya punarmantramamantrayat || 13 ||
sā vānarāṇāṃ dhvajinī parivāryāṅgadaṃ babhau |
vāsavaṃ parivāryeva marutāṃ vāhinī sthitā || 14 ||
ko'nyastāṃ vānarīṃ senāṃ śaktaḥstambhayituṃ bhavet |
anyatra vālitanayādanyatra ca hanūmataḥ || 15 ||
tatastānharivṛddhāṃśca tacca sainyamarindamaḥ |
anumānyāṅgadaśśrīmānvākyamarthavadabravīt || 16 ||
ka idānīṃ mahātejā laṅghayiṣyati sāgaram |
kaḥ kariṣyati sugrīvaṃ satyasandhamarindamam || 17 ||
ko vīro yojanaśataṃ laṅghayeta plavaṅgamāḥ |
imāṃśca yūthapān sarvānmokṣayetko mahābhayāt || 18 ||
kasya prabhāvāddhārāṃśca putrāṃścaiva gṛhāṇi ca |
ito nivṛttāḥ paśyema siddhārthāssukhino vayam || 19 ||
kasya prasādādrāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abhigacchema saṃhṛṣṭāssugrīvaṃ ca vanaukasam || 20 ||
yadi kaścitsamartho vassāgaraplavane hariḥ |
sa dadā tviha na śaśīghraṃ puṇyāmabhayadakṣiṇām || 21 ||
aṅgadasya vaca śśṛtvā na kaścit kiñcidabravīt |
stimite vā bhavatsarvā sā tatra harivāhinī || 22 ||
punarevāṅgadaḥ prāha tānharīnharisattamaḥ |
sarve balavatāṃ śreṣṭhā bhavanto dṛḍhavikramāḥ || 23 ||
vyapadeśya kule jātāḥ pūjitāścāpyabhīkṣṇaśaḥ |
na hi vo gamane saṅgaḥ kadācitkasyacitkvacit |
bruvadhvaṃ yasya yā śaktiḥ plavane plavagarṣabhāḥ || 24 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.