ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଏକୋନଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ସ ଵାନରମହାରାଜଶ୍ଶଯାନଶ୍ଶରଵିକ୍ଷତଃ ।
ପ୍ରତ୍ଯୁକ୍ତୋ ହେତୁମଦ୍ଵାକ୍ଯୈର୍ନୋତ୍ତରଂ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ ॥ 1 ॥
ଅଶ୍ମଭିଃ ପ୍ରଵିଭିନ୍ନାଙ୍ଗଃ ପାଦପୈରାହତୋ ଭୃଶମ୍ ।
ରାମବାଣେନ ଚାକ୍ରାନ୍ତୋ ଜୀଵିତାନ୍ତେ ମୁମୋହ ସଃ ॥ 2 ॥
ତଂ ଭାର୍ଯା ବାଣମୋକ୍ଷେଣ ରାମଦତ୍ତେନ ସଂଯୁଗେ ।
ହତଂ ପ୍ଲଵଗଶାର୍ଦୂଲଂ ତାରା ଶୁଶ୍ରାଵ ଵାଲିନମ୍ ॥ 3 ॥
ସା ସପୁତ୍ରାପ୍ରିଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଧଂ ଭର୍ତୁସ୍ସୁଦାରୁଣମ୍ ।
ନିଷ୍ପପାତ ଭୃଶଂ ତସ୍ମାଦ୍ଵିଵିଧା ଗିରିଗହ୍ଵରାତ୍ ॥ 4 ॥
ଯେ ତ୍ଵଙ୍ଗଦପରୀଵାରା ଵାନରା ଭୀମଵିକ୍ରମାଃ ।
ତେ ସକାର୍ମୁକମାଲୋକ୍ଯ ରାମଂ ତ୍ରସ୍ତାଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ ॥ 5 ॥
ସା ଦଦର୍ଶ ତତସ୍ତ୍ରସ୍ତାନ୍ହରୀନାପତତୋ ଭୃଶମ୍ ।
ଯୂଥାଦିଵ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟାନ୍ମୃଗାନ୍ନିହତଯୂଥପାନ୍ ॥ 6 ॥
ତାନୁଵାଚ ସମାସାଦ୍ଯ ଦୁଃଖିତାନ୍ଦୁଖିତା ସତୀ ।
ରାମଵିତ୍ରାସିତାନ୍ସର୍ଵାନନୁବଦ୍ଧାନିଵେଷୁଭିଃ ॥ 7 ॥
ଵାନରାଃ ରାଜସିଂହସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଯୂଯଂ ପୁରସ୍ସରାଃ ।
ତଂ ଵିହାଯ ସୁସନ୍ତ୍ରସ୍ତାଃ କସ୍ମାଦ୍ଦ୍ରଵଥ ଦୁର୍ଗତାଃ ॥ 8 ॥
ରାଜ୍ଯହେତୋସ୍ସ ଚେଦ୍ଭ୍ରାତା ଭ୍ରାତ୍ରା ରୌଦ୍ରେଣ ପାତିତଃ ।
ରାମେଣ ପ୍ରହିତୈରୌଦ୍ରୈର୍ମାର୍ଗଣୈର୍ଦୂରପାତିଭିଃ ॥ 9 ॥
କପିପତ୍ନ୍ଯା ଵଚଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା କପଯଃ କାମରୂପିଣଃ ।
ପ୍ରାପ୍ତକାଲମଵିକ୍ଲିଷ୍ଟମୂଚୁର୍ଵଚନମଙ୍ଗନାମ୍ ॥ 10 ॥
ଜୀଵପୁତ୍ରେ ନିଵର୍ତସ୍ଵ ପୁତ୍ରଂ ରକ୍ଷସ୍ଵ ଚାଙ୍ଗଦମ୍ ।
ଅନ୍ତକୋ ରାମରୂପେଣ ହତ୍ଵା ନଯତି ଵାଲିନମ୍ ॥ 11 ॥
କ୍ଷିପ୍ତାନ୍ ଵୃକ୍ଷାନ୍ସମାଵିଧ୍ଯ ଵିପୁଲାଶ୍ଚ ଶିଲାସ୍ତଥା ।
ଵାଲୀ ଵଜ୍ରସମୈର୍ବାଣୈ ରାମେଣ ଵିନିପାତିତଃ ॥ 12 ॥
ଅଭିଦ୍ରୁତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଵିଦ୍ରୁତଂ ପ୍ରସୃତଂ ବଲମ୍ ।
ଅସ୍ମିନ୍ ପ୍ଲଵଗଶାର୍ଦୂଲେ ହତେ ଶକ୍ରସମପ୍ରଭେ ॥ 13 ॥
ରକ୍ଷ୍ଯତାଂ ନଗରଦ୍ଵାରମଙ୍ଗଦଶ୍ଚାଭିଷିଚ୍ଯତାମ୍ ।
ପଦସ୍ଥଂ ଵାଲିନଃ ପୁତ୍ରଂ ଭଜିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ ॥ 14 ॥
ଅଥଵାଽରୁଚିତଂ ସ୍ଥାନମିହ ତେ ରୁଚିରାନନେ ।
ଆଵିଶନ୍ତି ହି ଦୁର୍ଗାଣି କ୍ଷିପ୍ରମନ୍ଯାନି ଵାନରାଃ ॥ 15 ॥
ଅଭାର୍ଯାଶ୍ଚ ସଭାର୍ଯାଶ୍ଚ ସନ୍ତ୍ଯତ୍ର ଵନଚାରିଣଃ ।
ଲୁବ୍ଧେଭ୍ଯୋ ଵିପ୍ରଯୁକ୍ତେଭ୍ଯସ୍ତେଭ୍ଯୋ ନସ୍ତୁମୁଲଂ ଭଯମ୍ ॥ 16 ॥
ଅଲ୍ପାନ୍ତରଗତାନାଂ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନମଙ୍ଗନା ।
ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରତିରୂପଂ ସା ବଭାଷେ ଚାରୁହାସିନୀ ॥ 17 ॥
ପୁତ୍ରେଣ ମମ କିଂ କାର୍ଯଂ ରାଜ୍ଯେନଚ କିମାତ୍ମନା ।
କପିସିଂହେ ମହାଭାଗେ ତସ୍ମିନ୍ଭର୍ତରି ନଶ୍ଯତି ॥ 18 ॥
ପାଦମୂଲଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ତସ୍ଯୈଵାହଂ ମହାତ୍ମନଃ ।
ଯୋଽସୌ ରାମପ୍ରଯୁକ୍ତେନ ଶରେଣ ଵିନିପାତିତଃ ॥ 19 ॥
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ରୁଦନ୍ତୀ ଶୋକକର୍ଶିତା ।
ଶିରଶ୍ଚୋରଶ୍ଚ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖେନ ସମଭିଧ୍ନତୀ ॥ 20 ॥
ଆଵ୍ରଜନ୍ତୀ ଦଦର୍ଶାଥ ପତିଂ ନିପତିତଂ ଭୁଵି ।
ହନ୍ତାରଂ ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନମ୍ ॥ 21 ॥
କ୍ଷେପ୍ତାରଂ ପର୍ଵତେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵଜ୍ରାଣାମିଵ ଵାସଵମ୍ ।
ମହାଵାତସମାଵିଷ୍ଟଂ ମହାମେଘୌଘନିସ୍ସ୍ଵନମ୍ ॥ 22 ॥
କ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରାନ୍ତଂ ଵୃଷ୍ଟଵେଵୋପରତଂ ଘନମ୍ ।
ନର୍ଦନ୍ତଂ ନର୍ଦତାଂ ଭୀମଂ ଶୂରଂ ଶୂରେଣ ପାତିତମ୍ ॥ 23 ॥
ଶାର୍ଦୂଲେନାମିଷସ୍ଯାର୍ଥେ ମୃଗରାଜଂ ଯଥାହତମ୍ ।
ଅର୍ଚିତଂ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ସପତାକଂ ସଵେଦିକମ୍ ॥ 24 ॥
ନାଗହେତୋସ୍ସୁପର୍ଣେନ ଚୈତ୍ଯମୁନ୍ମଥିତଂ ଯଥା ।
ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଚ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଦଦର୍ଶ ଧନୁରୁତ୍ତମ୍ ॥ 25 ॥
ରାମଂ ରାମାନୁଜଂ ଚୈଵ ଭର୍ତୁଶ୍ଚୈଵାନୁଜଂ ଶୁଭା ।
ତାଵତୀତ୍ଯ ସମାସାଦ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ ନିହତଂ ରଣେ ॥ 26 ॥
ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵ୍ଯଥିତା ଭୂମୌ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତା ନିପପାତ ହ ।
ସୁପ୍ତ୍ଵେଵ ପୁନରୁତ୍ଥାଯ ଆର୍ଯପୁତ୍ରେତି ଶୋଚତୀ ॥ 27 ॥
ରୁରୋଦ ସା ପତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂଵୀତଂ ମୃତ୍ଯୁଦାମଭିଃ ।
ତାମଵେକ୍ଷ୍ଯ ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵଃ କ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ କୁରରୀମିଵ ।
ଵିଷାଦମଗମତ୍କଷ୍ଟଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାଙ୍ଗଦମାଗତମ୍ ॥ 28 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonaviṃśassargaḥ |
sa vānaramahārājaśśayānaśśaravikṣataḥ |
pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata || 1 ||
aśmabhiḥ pravibhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam |
rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ || 2 ||
taṃ bhāryā bāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge |
hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam || 3 ||
sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartussudāruṇam |
niṣpapāta bhṛśaṃ tasmādvividhā girigahvarāt || 4 ||
ye tvaṅgadaparīvārā vānarā bhīmavikramāḥ |
te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ || 5 ||
sā dadarśa tatastrastānharīnāpatato bhṛśam |
yūthādiva paribhraṣṭānmṛgānnihatayūthapān || 6 ||
tānuvāca samāsādya duḥkhitāndukhitā satī |
rāmavitrāsitānsarvānanubaddhāniveṣubhiḥ || 7 ||
vānarāḥ rājasiṃhasya yasya yūyaṃ purassarāḥ |
taṃ vihāya susantrastāḥ kasmāddravatha durgatāḥ || 8 ||
rājyahetossa cedbhrātā bhrātrā raudreṇa pātitaḥ |
rāmeṇa prahitairaudrairmārgaṇairdūrapātibhiḥ || 9 ||
kapipatnyā vacaśśrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
prāptakālamavikliṣṭamūcurvacanamaṅganām || 10 ||
jīvaputre nivartasva putraṃ rakṣasva cāṅgadam |
antako rāmarūpeṇa hatvā nayati vālinam || 11 ||
kṣiptān vṛkṣānsamāvidhya vipulāśca śilāstathā |
vālī vajrasamairbāṇai rāmeṇa vinipātitaḥ || 12 ||
abhidrutamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam |
asmin plavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe || 13 ||
rakṣyatāṃ nagaradvāramaṅgadaścābhiṣicyatām |
padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṅgamāḥ || 14 ||
athavā'rucitaṃ sthānamiha te rucirānane |
āviśanti hi durgāṇi kṣipramanyāni vānarāḥ || 15 ||
abhāryāśca sabhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ |
lubdhebhyo viprayuktebhyastebhyo nastumulaṃ bhayam || 16 ||
alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā |
ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī || 17 ||
putreṇa mama kiṃ kāryaṃ rājyenaca kimātmanā |
kapisiṃhe mahābhāge tasminbhartari naśyati || 18 ||
pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ |
yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ || 19 ||
evamuktvā pradudrāva rudantī śokakarśitā |
śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhidhnatī || 20 ||
āvrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi |
hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinam || 21 ||
kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam |
mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughanissvanam || 22 ||
kratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭavevoparataṃ ghanam |
nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam || 23 ||
śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathāhatam |
arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam || 24 ||
nāgahetossuparṇena caityamunmathitaṃ yathā |
avaṣṭabhya ca tiṣṭhantaṃ dadarśa dhanuruttam || 25 ||
rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaivānujaṃ śubhā |
tāvatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe || 26 ||
samīkṣya vyathitā bhūmau sambhrāntā nipapāta ha |
suptveva punarutthāya āryaputreti śocatī || 27 ||
ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃvītaṃ mṛtyudāmabhiḥ |
tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva |
viṣādamagamatkaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ एकोनविंशस्सर्गः ।
स वानरमहाराजश्शयानश्शरविक्षतः ।
प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ 1 ॥
अश्मभिः प्रविभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम् ।
रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः ॥ 2 ॥
तं भार्या बाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे ।
हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम् ॥ 3 ॥
सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुस्सुदारुणम् ।
निष्पपात भृशं तस्माद्विविधा गिरिगह्वरात् ॥ 4 ॥
ये त्वङ्गदपरीवारा वानरा भीमविक्रमाः ।
ते सकार्मुकमालोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः ॥ 5 ॥
सा ददर्श ततस्त्रस्तान्हरीनापततो भृशम् ।
यूथादिव परिभ्रष्टान्मृगान्निहतयूथपान् ॥ 6 ॥
तानुवाच समासाद्य दुःखितान्दुखिता सती ।
रामवित्रासितान्सर्वाननुबद्धानिवेषुभिः ॥ 7 ॥
वानराः राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरस्सराः ।
तं विहाय सुसन्त्रस्ताः कस्माद्द्रवथ दुर्गताः ॥ 8 ॥
राज्यहेतोस्स चेद्भ्राता भ्रात्रा रौद्रेण पातितः ।
रामेण प्रहितैरौद्रैर्मार्गणैर्दूरपातिभिः ॥ 9 ॥
कपिपत्न्या वचश्श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः ।
प्राप्तकालमविक्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम् ॥ 10 ॥
जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रं रक्षस्व चाङ्गदम् ।
अन्तको रामरूपेण हत्वा नयति वालिनम् ॥ 11 ॥
क्षिप्तान् वृक्षान्समाविध्य विपुलाश्च शिलास्तथा ।
वाली वज्रसमैर्बाणै रामेण विनिपातितः ॥ 12 ॥
अभिद्रुतमिदं सर्वं विद्रुतं प्रसृतं बलम् ।
अस्मिन् प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे ॥ 13 ॥
रक्ष्यतां नगरद्वारमङ्गदश्चाभिषिच्यताम् ।
पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवङ्गमाः ॥ 14 ॥
अथवाऽरुचितं स्थानमिह ते रुचिरानने ।
आविशन्ति हि दुर्गाणि क्षिप्रमन्यानि वानराः ॥ 15 ॥
अभार्याश्च सभार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः ।
लुब्धेभ्यो विप्रयुक्तेभ्यस्तेभ्यो नस्तुमुलं भयम् ॥ 16 ॥
अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना ।
आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी ॥ 17 ॥
पुत्रेण मम किं कार्यं राज्येनच किमात्मना ।
कपिसिंहे महाभागे तस्मिन्भर्तरि नश्यति ॥ 18 ॥
पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः ।
योऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः ॥ 19 ॥
एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदन्ती शोककर्शिता ।
शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिध्नती ॥ 20 ॥
आव्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि ।
हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनम् ॥ 21 ॥
क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम् ।
महावातसमाविष्टं महामेघौघनिस्स्वनम् ॥ 22 ॥
क्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्टवेवोपरतं घनम् ।
नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम् ॥ 23 ॥
शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजं यथाहतम् ।
अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम् ॥ 24 ॥
नागहेतोस्सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा ।
अवष्टभ्य च तिष्ठन्तं ददर्श धनुरुत्तम् ॥ 25 ॥
रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैवानुजं शुभा ।
तावतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे ॥ 26 ॥
समीक्ष्य व्यथिता भूमौ सम्भ्रान्ता निपपात ह ।
सुप्त्वेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति शोचती ॥ 27 ॥
रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संवीतं मृत्युदामभिः ।
तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव ।
विषादमगमत्कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम् ॥ 28 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनविंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonaviṃśassargaḥ |
sa vānaramahārājaśśayānaśśaravikṣataḥ |
pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata || 1 ||
aśmabhiḥ pravibhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam |
rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ || 2 ||
taṃ bhāryā bāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge |
hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam || 3 ||
sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartussudāruṇam |
niṣpapāta bhṛśaṃ tasmādvividhā girigahvarāt || 4 ||
ye tvaṅgadaparīvārā vānarā bhīmavikramāḥ |
te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ || 5 ||
sā dadarśa tatastrastānharīnāpatato bhṛśam |
yūthādiva paribhraṣṭānmṛgānnihatayūthapān || 6 ||
tānuvāca samāsādya duḥkhitāndukhitā satī |
rāmavitrāsitānsarvānanubaddhāniveṣubhiḥ || 7 ||
vānarāḥ rājasiṃhasya yasya yūyaṃ purassarāḥ |
taṃ vihāya susantrastāḥ kasmāddravatha durgatāḥ || 8 ||
rājyahetossa cedbhrātā bhrātrā raudreṇa pātitaḥ |
rāmeṇa prahitairaudrairmārgaṇairdūrapātibhiḥ || 9 ||
kapipatnyā vacaśśrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
prāptakālamavikliṣṭamūcurvacanamaṅganām || 10 ||
jīvaputre nivartasva putraṃ rakṣasva cāṅgadam |
antako rāmarūpeṇa hatvā nayati vālinam || 11 ||
kṣiptān vṛkṣānsamāvidhya vipulāśca śilāstathā |
vālī vajrasamairbāṇai rāmeṇa vinipātitaḥ || 12 ||
abhidrutamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam |
asmin plavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe || 13 ||
rakṣyatāṃ nagaradvāramaṅgadaścābhiṣicyatām |
padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṅgamāḥ || 14 ||
athavā'rucitaṃ sthānamiha te rucirānane |
āviśanti hi durgāṇi kṣipramanyāni vānarāḥ || 15 ||
abhāryāśca sabhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ |
lubdhebhyo viprayuktebhyastebhyo nastumulaṃ bhayam || 16 ||
alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā |
ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī || 17 ||
putreṇa mama kiṃ kāryaṃ rājyenaca kimātmanā |
kapisiṃhe mahābhāge tasminbhartari naśyati || 18 ||
pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ |
yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ || 19 ||
evamuktvā pradudrāva rudantī śokakarśitā |
śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhidhnatī || 20 ||
āvrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi |
hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinam || 21 ||
kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam |
mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughanissvanam || 22 ||
kratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭavevoparataṃ ghanam |
nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam || 23 ||
śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathāhatam |
arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam || 24 ||
nāgahetossuparṇena caityamunmathitaṃ yathā |
avaṣṭabhya ca tiṣṭhantaṃ dadarśa dhanuruttam || 25 ||
rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaivānujaṃ śubhā |
tāvatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe || 26 ||
samīkṣya vyathitā bhūmau sambhrāntā nipapāta ha |
suptveva punarutthāya āryaputreti śocatī || 27 ||
ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃvītaṃ mṛtyudāmabhiḥ |
tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva |
viṣādamagamatkaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.