ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਸ ਵਾਨਰਮਹਾਰਾਜਸ਼੍ਸ਼ਯਾਨਸ਼੍ਸ਼ਰਵਿਕ੍षਤਃ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਹੇਤੁਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਨੋਤ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਦ੍ਯਤ ॥ 1 ॥
ਅਸ਼੍ਮਭਿਃ ਪ੍ਰਵਿਭਿਨ੍ਨਾਙ੍ਗਃ ਪਾਦਪੈਰਾਹਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍ ।
ਰਾਮਬਾਣੇਨ ਚਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤੇ ਮੁਮੋਹ ਸਃ ॥ 2 ॥
ਤਂ ਭਾਰ੍ਯਾ ਬਾਣਮੋਕ੍षੇਣ ਰਾਮਦਤ੍ਤੇਨ ਸਂਯੁਗੇ ।
ਹਤਂ ਪ੍ਲਵਗਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਂ ਤਾਰਾ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰਾਵ ਵਾਲਿਨਮ੍ ॥ 3 ॥
ਸਾ ਸਪੁਤ੍ਰਾਪ੍ਰਿਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਧਂ ਭਰ੍ਤੁਸ੍ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ ।
ਨਿष੍ਪਪਾਤ ਭृਸ਼ਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਗਿਰਿਗਹ੍ਵਰਾਤ੍ ॥ 4 ॥
ਯੇ ਤ੍ਵਙ੍ਗਦਪਰੀਵਾਰਾ ਵਾਨਰਾ ਭੀਮਵਿਕ੍ਰਮਾਃ ।
ਤੇ ਸਕਾਰ੍ਮੁਕਮਾਲੋਕ੍ਯ ਰਾਮਂ ਤ੍ਰਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਦੁਦ੍ਰੁਵੁਃ ॥ 5 ॥
ਸਾ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਤਤਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਾਨ੍ਹਰੀਨਾਪਤਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍ ।
ਯੂਥਾਦਿਵ ਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟਾਨ੍ਮृਗਾਨ੍ਨਿਹਤਯੂਥਪਾਨ੍ ॥ 6 ॥
ਤਾਨੁਵਾਚ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਦੁਃਖਿਤਾਨ੍ਦੁਖਿਤਾ ਸਤੀ ।
ਰਾਮਵਿਤ੍ਰਾਸਿਤਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨਨੁਬਦ੍ਧਾਨਿਵੇषੁਭਿਃ ॥ 7 ॥
ਵਾਨਰਾਃ ਰਾਜਸਿਂਹਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਯੂਯਂ ਪੁਰਸ੍ਸਰਾਃ ।
ਤਂ ਵਿਹਾਯ ਸੁਸਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਾਃ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਰਵਥ ਦੁਰ੍ਗਤਾਃ ॥ 8 ॥
ਰਾਜ੍ਯਹੇਤੋਸ੍ਸ ਚੇਦ੍ਭ੍ਰਾਤਾ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਰੌਦ੍ਰੇਣ ਪਾਤਿਤਃ ।
ਰਾਮੇਣ ਪ੍ਰਹਿਤੈਰੌਦ੍ਰੈਰ੍ਮਾਰ੍ਗਣੈਰ੍ਦੂਰਪਾਤਿਭਿਃ ॥ 9 ॥
ਕਪਿਪਤ੍ਨ੍ਯਾ ਵਚਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕਪਯਃ ਕਾਮਰੂਪਿਣਃ ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਮਵਿਕ੍ਲਿष੍ਟਮੂਚੁਰ੍ਵਚਨਮਙ੍ਗਨਾਮ੍ ॥ 10 ॥
ਜੀਵਪੁਤ੍ਰੇ ਨਿਵਰ੍ਤਸ੍ਵ ਪੁਤ੍ਰਂ ਰਕ੍षਸ੍ਵ ਚਾਙ੍ਗਦਮ੍ ।
ਅਨ੍ਤਕੋ ਰਾਮਰੂਪੇਣ ਹਤ੍ਵਾ ਨਯਤਿ ਵਾਲਿਨਮ੍ ॥ 11 ॥
ਕ੍षਿਪ੍ਤਾਨ੍ ਵृਕ੍षਾਨ੍ਸਮਾਵਿਧ੍ਯ ਵਿਪੁਲਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਲਾਸ੍ਤਥਾ ।
ਵਾਲੀ ਵਜ੍ਰਸਮੈਰ੍ਬਾਣੈ ਰਾਮੇਣ ਵਿਨਿਪਾਤਿਤਃ ॥ 12 ॥
ਅਭਿਦ੍ਰੁਤਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਰੁਤਂ ਪ੍ਰਸृਤਂ ਬਲਮ੍ ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਲਵਗਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੇ ਹਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰਸਮਪ੍ਰਭੇ ॥ 13 ॥
ਰਕ੍ष੍ਯਤਾਂ ਨਗਰਦ੍ਵਾਰਮਙ੍ਗਦਸ਼੍ਚਾਭਿषਿਚ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਪਦਸ੍ਥਂ ਵਾਲਿਨਃ ਪੁਤ੍ਰਂ ਭਜਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਾਃ ॥ 14 ॥
ਅਥਵਾऽਰੁਚਿਤਂ ਸ੍ਥਾਨਮਿਹ ਤੇ ਰੁਚਿਰਾਨਨੇ ।
ਆਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਹਿ ਦੁਰ੍ਗਾਣਿ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਨ੍ਯਾਨਿ ਵਾਨਰਾਃ ॥ 15 ॥
ਅਭਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਭਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਨਚਾਰਿਣਃ ।
ਲੁਬ੍ਧੇਭ੍ਯੋ ਵਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਨਸ੍ਤੁਮੁਲਂ ਭਯਮ੍ ॥ 16 ॥
ਅਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਗਤਾਨਾਂ ਤੁ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਨਮਙ੍ਗਨਾ ।
ਆਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਂ ਸਾ ਬਭਾषੇ ਚਾਰੁਹਾਸਿਨੀ ॥ 17 ॥
ਪੁਤ੍ਰੇਣ ਮਮ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਰਾਜ੍ਯੇਨਚ ਕਿਮਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਕਪਿਸਿਂਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਭਰ੍ਤਰਿ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ॥ 18 ॥
ਪਾਦਮੂਲਂ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਤਸ੍ਯੈਵਾਹਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਯੋऽਸੌ ਰਾਮਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸ਼ਰੇਣ ਵਿਨਿਪਾਤਿਤਃ ॥ 19 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਦੁਦ੍ਰਾਵ ਰੁਦਨ੍ਤੀ ਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾ ।
ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚੋਰਸ਼੍ਚ ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਂ ਦੁਃਖੇਨ ਸਮਭਿਧ੍ਨਤੀ ॥ 20 ॥
ਆਵ੍ਰਜਨ੍ਤੀ ਦਦਰ੍ਸ਼ਾਥ ਪਤਿਂ ਨਿਪਤਿਤਂ ਭੁਵਿ ।
ਹਨ੍ਤਾਰਂ ਦਾਨਵੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮਰੇष੍ਵਨਿਵਰ੍ਤਿਨਮ੍ ॥ 21 ॥
ਕ੍षੇਪ੍ਤਾਰਂ ਪਰ੍ਵਤੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਵਜ੍ਰਾਣਾਮਿਵ ਵਾਸਵਮ੍ ।
ਮਹਾਵਾਤਸਮਾਵਿष੍ਟਂ ਮਹਾਮੇਘੌਘਨਿਸ੍ਸ੍ਵਨਮ੍ ॥ 22 ॥
ਕ੍ਰਤੁਲ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵृष੍ਟਵੇਵੋਪਰਤਂ ਘਨਮ੍ ।
ਨਰ੍ਦਨ੍ਤਂ ਨਰ੍ਦਤਾਂ ਭੀਮਂ ਸ਼ੂਰਂ ਸ਼ੂਰੇਣ ਪਾਤਿਤਮ੍ ॥ 23 ॥
ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲੇਨਾਮਿषਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਮृਗਰਾਜਂ ਯਥਾਹਤਮ੍ ।
ਅਰ੍ਚਿਤਂ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਸਪਤਾਕਂ ਸਵੇਦਿਕਮ੍ ॥ 24 ॥
ਨਾਗਹੇਤੋਸ੍ਸੁਪਰ੍ਣੇਨ ਚੈਤ੍ਯਮੁਨ੍ਮਥਿਤਂ ਯਥਾ ।
ਅਵष੍ਟਭ੍ਯ ਚ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਧਨੁਰੁਤ੍ਤਮ੍ ॥ 25 ॥
ਰਾਮਂ ਰਾਮਾਨੁਜਂ ਚੈਵ ਭਰ੍ਤੁਸ਼੍ਚੈਵਾਨੁਜਂ ਸ਼ੁਭਾ ।
ਤਾਵਤੀਤ੍ਯ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਨਿਹਤਂ ਰਣੇ ॥ 26 ॥
ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਵ੍ਯਥਿਤਾ ਭੂਮੌ ਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਨਿਪਪਾਤ ਹ ।
ਸੁਪ੍ਤ੍ਵੇਵ ਪੁਨਰੁਤ੍ਥਾਯ ਆਰ੍ਯਪੁਤ੍ਰੇਤਿ ਸ਼ੋਚਤੀ ॥ 27 ॥
ਰੁਰੋਦ ਸਾ ਪਤਿਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਂਵੀਤਂ ਮृਤ੍ਯੁਦਾਮਭਿਃ ।
ਤਾਮਵੇਕ੍ष੍ਯ ਤੁ ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤੀਂ ਕੁਰਰੀਮਿਵ ।
ਵਿषਾਦਮਗਮਤ੍ਕष੍ਟਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚਾਙ੍ਗਦਮਾਗਤਮ੍ ॥ 28 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonaviṃśassargaḥ |
sa vānaramahārājaśśayānaśśaravikṣataḥ |
pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata || 1 ||
aśmabhiḥ pravibhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam |
rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ || 2 ||
taṃ bhāryā bāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge |
hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam || 3 ||
sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartussudāruṇam |
niṣpapāta bhṛśaṃ tasmādvividhā girigahvarāt || 4 ||
ye tvaṅgadaparīvārā vānarā bhīmavikramāḥ |
te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ || 5 ||
sā dadarśa tatastrastānharīnāpatato bhṛśam |
yūthādiva paribhraṣṭānmṛgānnihatayūthapān || 6 ||
tānuvāca samāsādya duḥkhitāndukhitā satī |
rāmavitrāsitānsarvānanubaddhāniveṣubhiḥ || 7 ||
vānarāḥ rājasiṃhasya yasya yūyaṃ purassarāḥ |
taṃ vihāya susantrastāḥ kasmāddravatha durgatāḥ || 8 ||
rājyahetossa cedbhrātā bhrātrā raudreṇa pātitaḥ |
rāmeṇa prahitairaudrairmārgaṇairdūrapātibhiḥ || 9 ||
kapipatnyā vacaśśrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
prāptakālamavikliṣṭamūcurvacanamaṅganām || 10 ||
jīvaputre nivartasva putraṃ rakṣasva cāṅgadam |
antako rāmarūpeṇa hatvā nayati vālinam || 11 ||
kṣiptān vṛkṣānsamāvidhya vipulāśca śilāstathā |
vālī vajrasamairbāṇai rāmeṇa vinipātitaḥ || 12 ||
abhidrutamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam |
asmin plavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe || 13 ||
rakṣyatāṃ nagaradvāramaṅgadaścābhiṣicyatām |
padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṅgamāḥ || 14 ||
athavā'rucitaṃ sthānamiha te rucirānane |
āviśanti hi durgāṇi kṣipramanyāni vānarāḥ || 15 ||
abhāryāśca sabhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ |
lubdhebhyo viprayuktebhyastebhyo nastumulaṃ bhayam || 16 ||
alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā |
ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī || 17 ||
putreṇa mama kiṃ kāryaṃ rājyenaca kimātmanā |
kapisiṃhe mahābhāge tasminbhartari naśyati || 18 ||
pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ |
yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ || 19 ||
evamuktvā pradudrāva rudantī śokakarśitā |
śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhidhnatī || 20 ||
āvrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi |
hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinam || 21 ||
kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam |
mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughanissvanam || 22 ||
kratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭavevoparataṃ ghanam |
nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam || 23 ||
śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathāhatam |
arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam || 24 ||
nāgahetossuparṇena caityamunmathitaṃ yathā |
avaṣṭabhya ca tiṣṭhantaṃ dadarśa dhanuruttam || 25 ||
rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaivānujaṃ śubhā |
tāvatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe || 26 ||
samīkṣya vyathitā bhūmau sambhrāntā nipapāta ha |
suptveva punarutthāya āryaputreti śocatī || 27 ||
ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃvītaṃ mṛtyudāmabhiḥ |
tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva |
viṣādamagamatkaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ एकोनविंशस्सर्गः ।
स वानरमहाराजश्शयानश्शरविक्षतः ।
प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ 1 ॥
अश्मभिः प्रविभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम् ।
रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः ॥ 2 ॥
तं भार्या बाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे ।
हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम् ॥ 3 ॥
सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुस्सुदारुणम् ।
निष्पपात भृशं तस्माद्विविधा गिरिगह्वरात् ॥ 4 ॥
ये त्वङ्गदपरीवारा वानरा भीमविक्रमाः ।
ते सकार्मुकमालोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः ॥ 5 ॥
सा ददर्श ततस्त्रस्तान्हरीनापततो भृशम् ।
यूथादिव परिभ्रष्टान्मृगान्निहतयूथपान् ॥ 6 ॥
तानुवाच समासाद्य दुःखितान्दुखिता सती ।
रामवित्रासितान्सर्वाननुबद्धानिवेषुभिः ॥ 7 ॥
वानराः राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरस्सराः ।
तं विहाय सुसन्त्रस्ताः कस्माद्द्रवथ दुर्गताः ॥ 8 ॥
राज्यहेतोस्स चेद्भ्राता भ्रात्रा रौद्रेण पातितः ।
रामेण प्रहितैरौद्रैर्मार्गणैर्दूरपातिभिः ॥ 9 ॥
कपिपत्न्या वचश्श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः ।
प्राप्तकालमविक्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम् ॥ 10 ॥
जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रं रक्षस्व चाङ्गदम् ।
अन्तको रामरूपेण हत्वा नयति वालिनम् ॥ 11 ॥
क्षिप्तान् वृक्षान्समाविध्य विपुलाश्च शिलास्तथा ।
वाली वज्रसमैर्बाणै रामेण विनिपातितः ॥ 12 ॥
अभिद्रुतमिदं सर्वं विद्रुतं प्रसृतं बलम् ।
अस्मिन् प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे ॥ 13 ॥
रक्ष्यतां नगरद्वारमङ्गदश्चाभिषिच्यताम् ।
पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवङ्गमाः ॥ 14 ॥
अथवाऽरुचितं स्थानमिह ते रुचिरानने ।
आविशन्ति हि दुर्गाणि क्षिप्रमन्यानि वानराः ॥ 15 ॥
अभार्याश्च सभार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः ।
लुब्धेभ्यो विप्रयुक्तेभ्यस्तेभ्यो नस्तुमुलं भयम् ॥ 16 ॥
अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना ।
आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी ॥ 17 ॥
पुत्रेण मम किं कार्यं राज्येनच किमात्मना ।
कपिसिंहे महाभागे तस्मिन्भर्तरि नश्यति ॥ 18 ॥
पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः ।
योऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः ॥ 19 ॥
एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदन्ती शोककर्शिता ।
शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिध्नती ॥ 20 ॥
आव्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि ।
हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनम् ॥ 21 ॥
क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम् ।
महावातसमाविष्टं महामेघौघनिस्स्वनम् ॥ 22 ॥
क्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्टवेवोपरतं घनम् ।
नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम् ॥ 23 ॥
शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजं यथाहतम् ।
अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम् ॥ 24 ॥
नागहेतोस्सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा ।
अवष्टभ्य च तिष्ठन्तं ददर्श धनुरुत्तम् ॥ 25 ॥
रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैवानुजं शुभा ।
तावतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे ॥ 26 ॥
समीक्ष्य व्यथिता भूमौ सम्भ्रान्ता निपपात ह ।
सुप्त्वेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति शोचती ॥ 27 ॥
रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संवीतं मृत्युदामभिः ।
तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव ।
विषादमगमत्कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम् ॥ 28 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनविंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonaviṃśassargaḥ |
sa vānaramahārājaśśayānaśśaravikṣataḥ |
pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata || 1 ||
aśmabhiḥ pravibhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam |
rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ || 2 ||
taṃ bhāryā bāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge |
hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam || 3 ||
sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartussudāruṇam |
niṣpapāta bhṛśaṃ tasmādvividhā girigahvarāt || 4 ||
ye tvaṅgadaparīvārā vānarā bhīmavikramāḥ |
te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ || 5 ||
sā dadarśa tatastrastānharīnāpatato bhṛśam |
yūthādiva paribhraṣṭānmṛgānnihatayūthapān || 6 ||
tānuvāca samāsādya duḥkhitāndukhitā satī |
rāmavitrāsitānsarvānanubaddhāniveṣubhiḥ || 7 ||
vānarāḥ rājasiṃhasya yasya yūyaṃ purassarāḥ |
taṃ vihāya susantrastāḥ kasmāddravatha durgatāḥ || 8 ||
rājyahetossa cedbhrātā bhrātrā raudreṇa pātitaḥ |
rāmeṇa prahitairaudrairmārgaṇairdūrapātibhiḥ || 9 ||
kapipatnyā vacaśśrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
prāptakālamavikliṣṭamūcurvacanamaṅganām || 10 ||
jīvaputre nivartasva putraṃ rakṣasva cāṅgadam |
antako rāmarūpeṇa hatvā nayati vālinam || 11 ||
kṣiptān vṛkṣānsamāvidhya vipulāśca śilāstathā |
vālī vajrasamairbāṇai rāmeṇa vinipātitaḥ || 12 ||
abhidrutamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam |
asmin plavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe || 13 ||
rakṣyatāṃ nagaradvāramaṅgadaścābhiṣicyatām |
padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṅgamāḥ || 14 ||
athavā'rucitaṃ sthānamiha te rucirānane |
āviśanti hi durgāṇi kṣipramanyāni vānarāḥ || 15 ||
abhāryāśca sabhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ |
lubdhebhyo viprayuktebhyastebhyo nastumulaṃ bhayam || 16 ||
alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā |
ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī || 17 ||
putreṇa mama kiṃ kāryaṃ rājyenaca kimātmanā |
kapisiṃhe mahābhāge tasminbhartari naśyati || 18 ||
pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ |
yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ || 19 ||
evamuktvā pradudrāva rudantī śokakarśitā |
śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhidhnatī || 20 ||
āvrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi |
hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinam || 21 ||
kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam |
mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughanissvanam || 22 ||
kratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭavevoparataṃ ghanam |
nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam || 23 ||
śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathāhatam |
arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam || 24 ||
nāgahetossuparṇena caityamunmathitaṃ yathā |
avaṣṭabhya ca tiṣṭhantaṃ dadarśa dhanuruttam || 25 ||
rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaivānujaṃ śubhā |
tāvatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe || 26 ||
samīkṣya vyathitā bhūmau sambhrāntā nipapāta ha |
suptveva punarutthāya āryaputreti śocatī || 27 ||
ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃvītaṃ mṛtyudāmabhiḥ |
tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva |
viṣādamagamatkaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.