ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਤਸ੍ਸਨ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਂ ਦਿਸ਼ਮ੍ ।
ਵੀਰਂ ਸ਼ਤਵਲਿਂ ਨਾਮ ਵਾਨਰਂ ਵਾਨਰਰ੍षਭਃ ॥ 1 ॥
ਉਵਾਚ ਰਾਜਾ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਸ੍ਸਰ੍ਵਵਾਨਰਸਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਵਾਕ੍ਯਮਾਤ੍ਮ ਹਿਤਂ ਚੈਵ ਰਾਮਸ੍ਯ ਚ ਹਿਤਂ ਤਥਾ ॥ 2 ॥
ਵृਤਸ਼੍ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰੇਣ ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਧਾਨਾਂ ਵਨੌਕਸਾਮ੍ ।
ਵੈਵਸ੍ਵਤਸੁਤੈਸ੍ਸਾਰ੍ਧਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਸ੍ਵ ਸ੍ਵਮਨ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ॥ 3 ॥
ਦਿਸ਼ਂ ਹ੍ਯੁਦੀਚੀਂ ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਂ ਹਿਮਸ਼ੈਲਾਵਤਂਸਕਾਮ੍ ।
ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਮਾਰ੍ਗਧ੍ਵਂ ਰਾਮਪਤ੍ਨੀਮਨਿਨ੍ਦਿਤਾਮ੍ ॥ 4 ॥
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਰ੍ਯੇਵਿਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤੇ ਕृਤੇ ਦਾਸ਼ਰਥੇਃ ਪ੍ਰਿਯੇ ।
ऋਣਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਭਵਿष੍ਯਾਮਃ ਕृਤਾਰ੍ਥਾਰ੍ਥਵਿਦਾਂ ਵਰਾਃ ॥ 5 ॥
ਕृਤਂ ਹਿ ਪ੍ਰਿਯਮਸ੍ਮਾਕਂ ਰਾਘਵੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਤਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ਪ੍ਰਤਿਕਾਰੋऽਸ੍ਤਿ ਸਫਲਂ ਜੀਵਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ 6 ॥
ਅਰ੍ਥਿਨਃ ਕਾਰ੍ਯਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਮਕਰ੍ਤੁਰਪਿ ਯਸ਼੍ਚਰੇਤ੍ ।
ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਫਲਂ ਜਨ੍ਮ ਕਿਂ ਪੁਨਃ ਪੂਰ੍ਵਕਾਰਿਣਃ ॥ 7 ॥
ਏਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਵਸ੍ਥਾਯ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਜਾਨਕੀ ਯਥਾ ।
ਤਥਾ ਭਵਦ੍ਭਿਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਸ੍ਮਤ੍ਪ੍ਰਿਯਹਿਤੈषਿਭਿਃ ॥ 8 ॥
ਅਯਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਮਾਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਰਸਤ੍ਤਮਃ ।
ਅਸ੍ਮਾਸੁ ਚਾਗਤਃ ਪ੍ਰੀਤੀ ਰਾਮਃ ਪਰਪੁਰਞ੍ਜਯਃ ॥ 9 ॥
ਇਮਾਨਿ ਵਨਦੁਰ੍ਗਾਣਿ ਨਦ੍ਯਸ਼੍ਸ਼ੈਲਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ ।
ਭਵਨ੍ਤਃ ਪਰਿਮਾਰ੍ਗਨ੍ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਕ੍ਰਮਸਮ੍ਪਦਾ ॥ 10 ॥
ਤਤ੍ਰ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਾਨ੍ਪੁਲਿਨ੍ਦਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਰਸੇਨਾਂਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।
ਪ੍ਰਸ੍ਥਲਾਨ੍ਭਰਤਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਕੁਰੂਂਸ਼੍ਚ ਸਹ ਮਦ੍ਰਕੈਃ ॥ 11 ॥
ਕਾਮ੍ਬੋਜਾਨ੍ਯਵਨਾਂ ਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਕਾਨਾਰਟ੍ਟਕਾਨਪਿ ।
ਬਾਹ੍ਲੀਕਾਨृषਿਕਾਂ ਸ਼੍ਚੈਵ ਪੌਰਵਾਨਥ ਟਙ੍ਕਣਾਨ੍ ॥ 12 ॥
ਚੀਨਾਨ੍ਪਰਮਚੀਨਾਂਸ਼੍ਚ ਨੀਹਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।
ਅਨ੍ਵਿष੍ਯਦਰਦਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਹਿਮਵਨ੍ਤਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ 13 ॥
ਲੋਧ੍ਰਪਦ੍ਮਕषਣ੍ਡੇषੁ ਦੇਵਦਾਰੁਵਨੇषੁ ਚ ।
ਰਾਵਣਸ੍ਸਹ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਮਾਰ੍ਗਿਤਵ੍ਯਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 14 ॥
ਤਤਸ੍ਸੋਮਾਸ਼੍ਰਮਂ ਗਤ੍ਵਾ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸੇਵਿਤਮ੍ ।
ਕਾਲਂ ਨਾਮ ਮਹਾਸਾਨੁਂ ਪਰ੍ਵਤਂ ਤੁ ਗਮਿष੍ਯਥ ॥ 15 ॥
ਮਹਤ੍ਸੁ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਰੇषੁ ਗੁਹਾਸੁ ਚ ।
ਵਿਚਿਨੁਧ੍ਵਂ ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਰਾਮਪਤ੍ਨੀਨ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 16 ॥
ਤਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਹੇਮਗਰ੍ਭਂ ਮਹਾਗਿਰਿਮ੍ ।
ਤਤਸ੍ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨਾਮ ਗਨ੍ਤੁਮਰ੍ਹਥ ਪਰ੍ਵਤਮ੍ ॥ 17 ॥
ਤਤੋ ਦੇਵਸਖੋ ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ ਪਤਗਾਲਯਃ ।
ਨਾਨਾਪਕ੍षਿਗਣਾਕੀਰ੍ਣੋ ਵਿਵਿਧਦ੍ਰੁਮਭੂषਿਤਃ ॥ 18 ॥
ਤਸ੍ਯ ਕਾਨਨषਣ੍ਡੇषੁ ਨਿਰ੍ਘਰੇषੁ ਗੁਹਾਸੁ ਚ ।
ਰਾਵਣਸ੍ਸਹ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਮਾਰ੍ਗਿਤਵ੍ਯਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 19 ॥
ਤਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਚਾਕਾਸ਼ਂ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਸ਼ਤਯੋਜਨਮ੍ ।
ਅਪਰ੍ਵਤਨਦੀਵृਕ੍षਂ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ 20 ॥
ਤਂ ਤੁ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਕਾਨ੍ਤਾਰਂ ਰੋਮਹਰ੍षਣਮ੍ ।
ਕੈਲਾਸਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰਂ ਸ਼ੈਲਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਹृष੍ਟਾ ਭਵਿष੍ਯਥ ॥ 21 ॥
ਤਤ੍ਰ ਪਾਣ੍ਡੁਰਮੇਘਾਭਂ ਜਾਮ੍ਬੂਨਦਪਰਿष੍ਕृਤਮ੍ ।
ਕੁਬੇਰਭਵਨਂ ਰਮ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 22 ॥
ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਲਿਨੀ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂਤਕਮਲੋਤ੍ਪਲਾ ।
ਹਂਸਕਾਰਣ੍ਡਵਾਕੀਰ੍ਣਾਪ੍ਸਰੋਗਣਸੇਵਿਤਾ ॥ 23 ॥
ਤਤ੍ਰ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣੋ ਰਾਜਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਨਮਸ੍ਕृਤਃ ।
ਧਨਦੋ ਰਮਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਗੁਹ੍ਯਕੈਸ੍ਸਹ ਯਕ੍षਰਾਟ੍ ॥ 24 ॥
ਤਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਨਿਕਾਸ਼ੇषੁ ਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਗੁਹਾਸੁ ਚ ।
ਰਾਵਣਃ ਸਹ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਮਾਰ੍ਗਿਤਵ੍ਯਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 25 ॥
ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਂ ਤੁ ਗਿਰਿਮਾਸਾਦ੍ਯ ਬਿਲਂ ਤਸ੍ਯ ਸੁਦੁਰ੍ਗਮਮ੍ ।
ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਵੇष੍ਟਵ੍ਯਂ ਦੁष੍ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਹਿ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ 26 ॥
ਵਸਨ੍ਤਿ ਹਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸੂਰ੍ਯਸਮਪ੍ਰਭਾਃ ।
ਦੇਵੈਰਪ੍ਯਰ੍ਚਿਤਾ ਸ੍ਸਮ੍ਯਗ੍ਦੇਵਰੂਪਾ ਮਹਰ੍षਯਃ ॥ 27 ॥
ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਸ੍ਯ ਤੁ ਗੁਹਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾ ਸ੍ਸਾਨੂਨਿਸ਼ਿਖਰਾਣਿ ਚ ।
ਨਿਰ੍ਦਰਾਸ਼੍ਚ ਨਿਤਮ੍ਬਾਸ਼੍ਚ ਵਿਚੇਤਵ੍ਯਾ ਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 28 ॥
ਕੌਞ੍ਚਸ੍ਯ ਸ਼ਿਖਰਂ ਚਾਪਿ ਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯ ਚ ਤਤਸ੍ਤਤਃ ।
ਅਵृਕ੍षਂ ਕਾਮਸ਼ੈਲਂ ਚ ਮਾਨਸਂ ਵਿਹਗਾਲਯਮ੍ ।
ਨ ਗਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭੂਤਾਨਾਂ ਦੇਵਦਾਨਵ ਰਕ੍षਸਾਮ੍ ॥ 29 ॥
ਸ ਚ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਵਿਚੇਤਵ੍ਯਸ੍ਸਸਾਨੁਪ੍ਰਸ੍ਥਭੂਧਰਃ ।
ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਂ ਗਿਰਿਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਮੈਨਾਕੋ ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ ॥ 30 ॥
ਮਯਸ੍ਯ ਭਵਨਂ ਯਤ੍ਰ ਦਾਨਵਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਂ ਕृਤਮ੍ ॥ 31 ॥
ਮੈਨਾਕਸ੍ਤੁ ਵਿਚੇਤਵ੍ਯ ਸ੍ਸਸਾਨੁਪ੍ਰਸ੍ਥਕਨ੍ਦਰਃ ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਸ਼੍ਵਮੁਖੀਨਾਂ ਤੁ ਨਿਕੇਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਤੁ ॥ 32 ॥
ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਸਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮਂ ਸਿਦ੍ਧਸੇਵਿਤਮ੍ ।
ਸਿਦ੍ਧਾ ਵੈਖਾਨਸਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਾਪਸਾਃ ॥ 33 ॥
ਵਨ੍ਦ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਤੁ ਤਪਸ੍ਸਿਦ੍ਧਾਸ੍ਤਪਸਾ ਵੀਤਕਲ੍ਮषਾਃ ।
ਪ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਾ ਚਾਪਿ ਸੀਤਾਯਾਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਨਯਾਨ੍ਵਿਤੈਃ ॥ 34 ॥
ਹੇਮਪੁष੍ਕਰਸਞ੍ਛਨ੍ਨਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵੈਖਾਨਸਂ ਸਰਃ ।
ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ੈਰ੍ਹਂਸੈਰ੍ਵਿਚਰਿਤਂ ਸ਼ੁਭੈਃ ॥ 35 ॥
ਔਪਵਾਹ੍ਯਃ ਕੁਬੇਰਸ੍ਯ ਸਾਰ੍ਵਭੌਮ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ।
ਗਜਃ ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਸਦਾ ਸਹ ਕਰੇਣੁਭਿਃ ॥ 36 ॥
ਤਤ੍ਸਰਸ੍ਸਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਨष੍ਟਚਨ੍ਦ੍ਰਦਿਵਾਕਰਮ੍ ।
ਅਨਕ੍षਤ੍ਰਗਣਂ ਵ੍ਯੋਮ ਨਿष੍ਪਯੋਦਮਨਾਦਿਤਮ੍ ॥ 37 ॥
ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਰਿਵਾਰ੍ਕਸ੍ਯ ਸ ਤੁ ਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ।
ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ੍ਯਦ੍ਭਿਸ੍ਤਪਸ੍ਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਦੇਵਕਲ੍ਪੈਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਪ੍ਰਭੈਃ ॥ 38 ॥
ਤਂ ਤੁ ਦੇਸ਼ਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼ੈਲੋਦਾ ਨਾਮ ਨਿਮ੍ਨਗਾ ।
ਉਭਯੋਸ੍ਤੀਰਯੋਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਕੀਚਕਾ ਨਾਮ ਵੇਣਵਃ ॥ 39 ॥
ਤੇ ਨਯਨ੍ਤਿ ਪਰਂ ਤੀਰਂ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ ।
ਉਤ੍ਤਰਾਃ ਕੁਰਵਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕृਤਪੁਣ੍ਯਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰਯਾਃ ॥ 40 ॥
ਤਤਃ ਕਾਞ੍ਚਨਪਦ੍ਮਾਭਿਃ ਪਦ੍ਭਿਨੀਭਿਃ ਕृਤੋਦਕਾਃ ।
ਨੀਲਵੈਡੂਰ੍ਯਪਤ੍ਰਾਭਿਰ੍ਨਦ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ॥ 41 ॥
ਰਕ੍ਤੋਤ੍ਪਲਵਨੈਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਮਣ੍ਡਿਤਾਸ਼੍ਚ ਹਿਰਣ੍ਮਯੈਃ ।
ਤਰੁਣਾਦਿਤ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ੈਰ੍ਭਾਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਜਲਾਸ਼ਯਾਃ ॥ 42 ॥
ਮਹਾਰ੍ਹਮਣਿਰਤ੍ਨੈਸ਼੍ਚ ਕਾਞ੍ਚਨਪ੍ਰਭਕੇਸਰੈਃ ।
ਨਿਲੋਤ੍ਪਲਵਨੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰੈ ਸ੍ਸ ਦੇਸ਼ ਸ੍ਸਰ੍ਵਤੋ ਵृਤਃ ॥ 43 ॥
ਨਿਸ੍ਤੁਲਾਭਿਸ਼੍ਚ ਮੁਕ੍ਤਾਭਿਰ੍ਮਣਿਭਿਸ਼੍ਚ ਮਹਾਧਨੈਃ ।
ਉਦ੍ਭੂਤਪੁਲਿਨਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਜਾਤਰੂਪੈਸ਼੍ਚ ਨਿਮ੍ਨਗਾਃ ।
ਸਰ੍ਵਰਤ੍ਨਮਯੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰੈਰਵਗਾਢਾ ਨਗੋਤ੍ਤਮੈਃ ॥ 44 ॥
ਜਾਤਰੂਪਮਯੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਹੁਤਾਸ਼ਨਸਮਪ੍ਰਭੈਃ ।
ਨਿਤ੍ਯਪੁष੍ਪਫਲਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਗਾਃ ਪਤ੍ਤ੍ਰਰਥਾਕੁਲਾਃ ॥ 45 ॥
ਦਿਵ੍ਯਗਨ੍ਧਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਕਾਮਾਨ੍ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਚ ।
ਨਾਨਾਕਾਰਾਣਿ ਵਾਸਾਂਸਿ ਫਲਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਨਗੋਤ੍ਤਮਾਃ ॥ 46 ॥
ਮੁਕ੍ਤਾ ਵੈਢੂਰ੍ਯਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਭੂषਣਾਨਿ ਤਥੈਵ ਚ ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚਾਪ੍ਯਨੁਰੂਪਾਣਿ ਪੁਰੁषਾਣਾਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ 47 ॥
ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਸੁਖ ਸੇਵ੍ਯਾਨਿ ਫਲਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਨਗੋਤ੍ਤਮਾਃ ।
ਮਹਾਰ੍ਹਾਣਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਹੈਮਾਨ੍ਯਨ੍ਯੇ ਨਗੋਤ੍ਤਮਾਃ ॥ 48 ॥
ਸ਼ਯਨਾਨਿ ਪ੍ਰਸੂਯਨ੍ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਾਸ੍ਤਰਣਵਨ੍ਤਿ ਚ ।
ਮਨਃਕਾਨ੍ਤਾਨਿ ਮਾਲ੍ਯਾਨਿ ਫਲਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਰੇ ਦ੍ਰੁਮਾਃ ॥ 49 ॥
ਪਾਨਾਨਿ ਚ ਮਹਾਰ੍ਹਾਣਿ ਭਕ੍ष੍ਯਾਣਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ।
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ ਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਰੂਪਯੌਵਨਲਕ੍षਿਤਾਃ ॥ 50 ॥
ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਕਿਨ੍ਨਰਾਸ੍ਸਿਦ੍ਧਾ ਨਾਗਾ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਸ੍ਤਥਾ ।
ਰਮਨ੍ਤੇ ਸਤਤਂ ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਾਰੀਭਿਰ੍ਭਾਸ੍ਕਰਪ੍ਰਭਾਃ ॥ 51 ॥
ਸਰ੍ਵੇ ਸੁਕृਤਕਰ੍ਮਾਣ ਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਰਤਿਪਰਾਯਣਾਃ ।
ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਮਾਰ੍ਥਸਹਿਤਾ ਵਸਨ੍ਤਿ ਸਹਯੋषਿਤਃ ॥ 52 ॥
ਗੀਤਵਾਦਿਤ੍ਰਨਿਰ੍ਘੋष ਸ੍ਸੋਤ੍ਕृष੍ਟਹਸਿਤਸ੍ਵਨਃ ।
ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਸਤਤਂ ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਭੂਤਮਨੋਹਰਃ ॥ 53 ॥
ਤਤ੍ਰ ਨਾਮੁਦਿਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦਸਤ੍ਪ੍ਰਿਯਃ ।
ਅਹਨ੍ਯਹਨਿ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਗੁਣਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਨੋਰਮਾਃ ॥ 54 ॥
ਸਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤਂ ਦੇਸ਼ਮੁਤ੍ਤਰਃ ਪਯਸਾਂ ਨਿਧਿਃ ।
ਤਤ੍ਰ ਸੋਮਗਿਰਿਰ੍ਨਾਮ ਮਧ੍ਯੇ ਹੇਮਮਯੋ ਮਹਾਨ੍ ॥ 55 ॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਲੋਕਗਤਾ ਯੇ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਗਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ।
ਦੇਵਾਸ੍ਤਂ ਸਮਵੇਕ੍षਨ੍ਤੇ ਗਿਰਿਰਾਜਂ ਦਿਵਂ ਗਤਾਃ ॥ 56 ॥
ਸ ਤੁ ਦੇਸ਼ੋ ਵਿਸੂਰ੍ਯੋऽਪਿ ਤਸ੍ਯ ਭਾਸਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ।
ਸੂਰ੍ਯਲਕ੍ष੍ਮ੍ਯਾऽਭਿਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਪਤੇਵ ਵਿਵਸ੍ਵਤਾ ॥ 57 ॥
ਭਗਵਾਨਪਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਮ੍ਭੁਰੇਕਾਦਸ਼ਾਤ੍ਮਕਃ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਸਤਿ ਦੇਵੇਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਿਪਰਿਵਾਰਿਤਃ ॥ 58 ॥
ਨ ਕਥਞ੍ਚਨ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਕੁਰੂਣਾਮੁਤ੍ਤਰੇਣ ਵਃ ।
ਅਨ੍ਯੇषਾਮਪਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ ਵੈ ਗਤਿਃ ॥ 59 ॥
ਸ ਹਿ ਸੋਮਗਿਰਿਰ੍ਨਾਮ ਦੇਵਾਨਾਮਪਿ ਦੁਰ੍ਗਮਃ ।
ਤਮਾਲੋਕ੍ਯ ਤਤਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮੁਪਾਵਰ੍ਤਿਤੁਮਰ੍ਹਥ ॥ 60 ॥
ਏਤਾਵਦ੍ਵਾਨਰੈਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਗਨ੍ਤੁਂ ਵਾਨਰਪੁਙ੍ਗਵਾਃ ।
ਅਭਾਸ੍ਕਰਮਮਰ੍ਯਾਦਂ ਨ ਜਾਨੀਮਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍ ॥ 61 ॥
ਸਰ੍ਵਮੇਤਦ੍ਵਿਚੇਤਵ੍ਯਂ ਯਨ੍ਮਯਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ।
ਯਦਨ੍ਯਦਪਿ ਨੋਕ੍ਤਂ ਚ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਤਾਂ ਮਤਿਃ ॥ 62 ॥
ਤਤਃ ਕृਤਂ ਦਾਸ਼ਰਥੇਰ੍ਮਹਤ੍ਪ੍ਰਿਯਂ ਮਹਤ੍ਤਰਂ ਚਾਪਿ ਤਤੋ ਮਮ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਕृਤਂ ਭਵਿष੍ਯਤ੍ਯਨਿਲਾਨਲੋਪਮਾ ਵਿਦੇਹਜਾਦਰ੍ਸ਼ਨਜੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 63 ॥
ਤਤਃ ਕृਤਾਰ੍ਥਾਃ ਸਹਿਤਾਸ੍ਸਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ਮਯਾऽਰ੍ਚਿਤਾਸ੍ਸਰ੍ਵਗੁਣੈਰ੍ਮਨੋਰਮੈਃ ।
ਚਰਿष੍ਯਥੋਰ੍ਵੀਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ਼ਤ੍ਰਵ ਸ੍ਸਹਪ੍ਰਿਯਾ ਭੂਤਧਰਾਃ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਾਃ ॥ 64 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha tricatvāriṃśassargaḥ |
tatassandiśya sugrīvaśśvaśuraṃ paścimāṃ diśam |
vīraṃ śatavaliṃ nāma vānaraṃ vānararṣabhaḥ || 1 ||
uvāca rājā dharmajñassarvavānarasattamam |
vākyamātma hitaṃ caiva rāmasya ca hitaṃ tathā || 2 ||
vṛtaśśatasahasreṇa tvadvidhānāṃ vanaukasām |
vaivasvatasutaissārdhaṃ pratiṣṭhasva svamantribhiḥ || 3 ||
diśaṃ hyudīcīṃ vikrāntāṃ himaśailāvataṃsakām |
sarvataḥ parimārgadhvaṃ rāmapatnīmaninditām || 4 ||
asminkāryevinirvṛtte kṛte dāśaratheḥ priye |
ṛṇānmuktā bhaviṣyāmaḥ kṛtārthārthavidāṃ varāḥ || 5 ||
kṛtaṃ hi priyamasmākaṃ rāghaveṇa mahātmanā |
tasya cetpratikāro'sti saphalaṃ jīvitaṃ bhavet || 6 ||
arthinaḥ kāryanirvṛttimakarturapi yaścaret |
tasya syātsaphalaṃ janma kiṃ punaḥ pūrvakāriṇaḥ || 7 ||
etāṃ buddhimavasthāya dṛśyate jānakī yathā |
tathā bhavadbhiḥ kartavyamasmatpriyahitaiṣibhiḥ || 8 ||
ayaṃ hi sarvabhūtānāṃ mānyastu narasattamaḥ |
asmāsu cāgataḥ prītī rāmaḥ parapurañjayaḥ || 9 ||
imāni vanadurgāṇi nadyaśśailāntarāṇi ca |
bhavantaḥ parimārgantu buddhivikramasampadā || 10 ||
tatra mlecchānpulindāṃśca śūrasenāṃstathaiva ca |
prasthalānbharatāṃścaiva kurūṃśca saha madrakaiḥ || 11 ||
kāmbojānyavanāṃ ścaiva śakānāraṭṭakānapi |
bāhlīkānṛṣikāṃ ścaiva pauravānatha ṭaṅkaṇān || 12 ||
cīnānparamacīnāṃśca nīhārāṃśca punaḥ punaḥ |
anviṣyadaradāṃścaiva himavantaṃ tathaiva ca || 13 ||
lodhrapadmakaṣaṇḍeṣu devadāruvaneṣu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 14 ||
tatassomāśramaṃ gatvā devagandharvasevitam |
kālaṃ nāma mahāsānuṃ parvataṃ tu gamiṣyatha || 15 ||
mahatsu tasya śailasya nirdareṣu guhāsu ca |
vicinudhvaṃ mahābhāgāṃ rāmapatnīntatastataḥ || 16 ||
tamatikramya śailendraṃ hemagarbhaṃ mahāgirim |
tatassudarśanaṃ nāma gantumarhatha parvatam || 17 ||
tato devasakho nāma parvataḥ patagālayaḥ |
nānāpakṣigaṇākīrṇo vividhadrumabhūṣitaḥ || 18 ||
tasya kānanaṣaṇḍeṣu nirghareṣu guhāsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 19 ||
tamatikramya cākāśaṃ sarvataśśatayojanam |
aparvatanadīvṛkṣaṃ sarvasattvavivarjitam || 20 ||
taṃ tu śīghramatikramya kāntāraṃ romaharṣaṇam |
kailāsaṃ pāṇḍuraṃ śailaṃ prāpya hṛṣṭā bhaviṣyatha || 21 ||
tatra pāṇḍurameghābhaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam |
kuberabhavanaṃ ramyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 22 ||
viśālā nalinī yatra prabhūtakamalotpalā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇāpsarogaṇasevitā || 23 ||
tatra vaiśravaṇo rājā sarvabhūtanamaskṛtaḥ |
dhanado ramate śrīmānguhyakaissaha yakṣarāṭ || 24 ||
tasya candranikāśeṣu parvateṣu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 25 ||
krauñcaṃ tu girimāsādya bilaṃ tasya sudurgamam |
apramattaiḥ praveṣṭavyaṃ duṣpraveśaṃ hi tatsmṛtam || 26 ||
vasanti hi mahātmānastatra sūryasamaprabhāḥ |
devairapyarcitā ssamyagdevarūpā maharṣayaḥ || 27 ||
krauñcasya tu guhāścānyā ssānūniśikharāṇi ca |
nirdarāśca nitambāśca vicetavyā statastataḥ || 28 ||
kauñcasya śikharaṃ cāpi nirīkṣya ca tatastataḥ |
avṛkṣaṃ kāmaśailaṃ ca mānasaṃ vihagālayam |
na gatistatra bhūtānāṃ devadānava rakṣasām || 29 ||
sa ca sarvairvicetavyassasānuprasthabhūdharaḥ |
krauñcaṃ girimatikramya maināko nāma parvataḥ || 30 ||
mayasya bhavanaṃ yatra dānavasya svayaṃ kṛtam || 31 ||
mainākastu vicetavya ssasānuprasthakandaraḥ |
strīṇāmaśvamukhīnāṃ tu niketāstatra tatra tu || 32 ||
taṃ deśaṃ samatikramya āśramaṃ siddhasevitam |
siddhā vaikhānasāstatra vālakhilyāśca tāpasāḥ || 33 ||
vandyāste tu tapassiddhāstapasā vītakalmaṣāḥ |
praṣṭavyā cāpi sītāyāḥ pravṛttirvinayānvitaiḥ || 34 ||
hemapuṣkarasañchannaṃ tasmin vaikhānasaṃ saraḥ |
taruṇādityasaṅkāśairhaṃsairvicaritaṃ śubhaiḥ || 35 ||
aupavāhyaḥ kuberasya sārvabhauma iti smṛtaḥ |
gajaḥ paryeti taṃ deśaṃ sadā saha kareṇubhiḥ || 36 ||
tatsarassamatikramya naṣṭacandradivākaram |
anakṣatragaṇaṃ vyoma niṣpayodamanāditam || 37 ||
gabhastibhirivārkasya sa tu deśaḥ prakāśate |
viśrāmyadbhistapassiddhairdevakalpaiḥ svayamprabhaiḥ || 38 ||
taṃ tu deśamatikramya śailodā nāma nimnagā |
ubhayostīrayostasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ || 39 ||
te nayanti paraṃ tīraṃ siddhānpratyānayanti ca |
uttarāḥ kuravastatra kṛtapuṇyapratiśrayāḥ || 40 ||
tataḥ kāñcanapadmābhiḥ padbhinībhiḥ kṛtodakāḥ |
nīlavaiḍūryapatrābhirnadyastatra sahasraśaḥ || 41 ||
raktotpalavanaiścātra maṇḍitāśca hiraṇmayaiḥ |
taruṇādityasaṅkāśairbhānti tatra jalāśayāḥ || 42 ||
mahārhamaṇiratnaiśca kāñcanaprabhakesaraiḥ |
nilotpalavanaiścitrai ssa deśa ssarvato vṛtaḥ || 43 ||
nistulābhiśca muktābhirmaṇibhiśca mahādhanaiḥ |
udbhūtapulināstatra jātarūpaiśca nimnagāḥ |
sarvaratnamayaiścitrairavagāḍhā nagottamaiḥ || 44 ||
jātarūpamayaiścāpi hutāśanasamaprabhaiḥ |
nityapuṣpaphalāstatra nagāḥ pattrarathākulāḥ || 45 ||
divyagandharasasparśāḥ sarvānkāmān sravanti ca |
nānākārāṇi vāsāṃsi phalantyanye nagottamāḥ || 46 ||
muktā vaiḍhūryacitrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca |
strīṇāṃ cāpyanurūpāṇi puruṣāṇāṃ tathaiva ca || 47 ||
sarvartusukha sevyāni phalantyanye nagottamāḥ |
mahārhāṇi vicitrāṇi haimānyanye nagottamāḥ || 48 ||
śayanāni prasūyante citrāstaraṇavanti ca |
manaḥkāntāni mālyāni phalantyatrāpare drumāḥ || 49 ||
pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca |
striyaśca guṇasampannā rūpayauvanalakṣitāḥ || 50 ||
gandharvāḥ kinnarāssiddhā nāgā vidyādharāstathā |
ramante satataṃ statra nārībhirbhāskaraprabhāḥ || 51 ||
sarve sukṛtakarmāṇa ssarve ratiparāyaṇāḥ |
sarve kāmārthasahitā vasanti sahayoṣitaḥ || 52 ||
gītavāditranirghoṣa ssotkṛṣṭahasitasvanaḥ |
śrūyate satataṃ tatra sarvabhūtamanoharaḥ || 53 ||
tatra nāmuditaḥ kaścinnāsti kaścidasatpriyaḥ |
ahanyahani vardhante guṇāstatra manoramāḥ || 54 ||
samatikramya taṃ deśamuttaraḥ payasāṃ nidhiḥ |
tatra somagirirnāma madhye hemamayo mahān || 55 ||
indralokagatā ye ca brahmalokagatāśca ye |
devāstaṃ samavekṣante girirājaṃ divaṃ gatāḥ || 56 ||
sa tu deśo visūryo'pi tasya bhāsā prakāśate |
sūryalakṣmyā'bhivijñeyastapateva vivasvatā || 57 ||
bhagavānapi viśvātmā śambhurekādaśātmakaḥ |
brahmā vasati deveśo brahmarṣiparivāritaḥ || 58 ||
na kathañcana gantavyaṃ kurūṇāmuttareṇa vaḥ |
anyeṣāmapi bhūtānāṃ nātikrāmati vai gatiḥ || 59 ||
sa hi somagirirnāma devānāmapi durgamaḥ |
tamālokya tataḥ kṣipramupāvartitumarhatha || 60 ||
etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 61 ||
sarvametadvicetavyaṃ yanmayā parikīrtitam |
yadanyadapi noktaṃ ca tatrāpi kriyatāṃ matiḥ || 62 ||
tataḥ kṛtaṃ dāśarathermahatpriyaṃ mahattaraṃ cāpi tato mama priyam |
kṛtaṃ bhaviṣyatyanilānalopamā videhajādarśanajena karmaṇā || 63 ||
tataḥ kṛtārthāḥ sahitāssabāndhavāḥ mayā'rcitāssarvaguṇairmanoramaiḥ |
cariṣyathorvīṃ prati śāntaśatrava ssahapriyā bhūtadharāḥ plavaṅgamāḥ || 64 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ।
ततस्सन्दिश्य सुग्रीवश्श्वशुरं पश्चिमां दिशम् ।
वीरं शतवलिं नाम वानरं वानरर्षभः ॥ 1 ॥
उवाच राजा धर्मज्ञस्सर्ववानरसत्तमम् ।
वाक्यमात्म हितं चैव रामस्य च हितं तथा ॥ 2 ॥
वृतश्शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम् ।
वैवस्वतसुतैस्सार्धं प्रतिष्ठस्व स्वमन्त्रिभिः ॥ 3 ॥
दिशं ह्युदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसकाम् ।
सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीमनिन्दिताम् ॥ 4 ॥
अस्मिन्कार्येविनिर्वृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये ।
ऋणान्मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः ॥ 5 ॥
कृतं हि प्रियमस्माकं राघवेण महात्मना ।
तस्य चेत्प्रतिकारोऽस्ति सफलं जीवितं भवेत् ॥ 6 ॥
अर्थिनः कार्यनिर्वृत्तिमकर्तुरपि यश्चरेत् ।
तस्य स्यात्सफलं जन्म किं पुनः पूर्वकारिणः ॥ 7 ॥
एतां बुद्धिमवस्थाय दृश्यते जानकी यथा ।
तथा भवद्भिः कर्तव्यमस्मत्प्रियहितैषिभिः ॥ 8 ॥
अयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः ।
अस्मासु चागतः प्रीती रामः परपुरञ्जयः ॥ 9 ॥
इमानि वनदुर्गाणि नद्यश्शैलान्तराणि च ।
भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धिविक्रमसम्पदा ॥ 10 ॥
तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च ।
प्रस्थलान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः ॥ 11 ॥
काम्बोजान्यवनां श्चैव शकानारट्टकानपि ।
बाह्लीकानृषिकां श्चैव पौरवानथ टङ्कणान् ॥ 12 ॥
चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः ।
अन्विष्यदरदांश्चैव हिमवन्तं तथैव च ॥ 13 ॥
लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च ।
रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 14 ॥
ततस्सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम् ।
कालं नाम महासानुं पर्वतं तु गमिष्यथ ॥ 15 ॥
महत्सु तस्य शैलस्य निर्दरेषु गुहासु च ।
विचिनुध्वं महाभागां रामपत्नीन्ततस्ततः ॥ 16 ॥
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमगर्भं महागिरिम् ।
ततस्सुदर्शनं नाम गन्तुमर्हथ पर्वतम् ॥ 17 ॥
ततो देवसखो नाम पर्वतः पतगालयः ।
नानापक्षिगणाकीर्णो विविधद्रुमभूषितः ॥ 18 ॥
तस्य काननषण्डेषु निर्घरेषु गुहासु च ।
रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 19 ॥
तमतिक्रम्य चाकाशं सर्वतश्शतयोजनम् ।
अपर्वतनदीवृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम् ॥ 20 ॥
तं तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम् ।
कैलासं पाण्डुरं शैलं प्राप्य हृष्टा भविष्यथ ॥ 21 ॥
तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।
कुबेरभवनं रम्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ 22 ॥
विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला ।
हंसकारण्डवाकीर्णाप्सरोगणसेविता ॥ 23 ॥
तत्र वैश्रवणो राजा सर्वभूतनमस्कृतः ।
धनदो रमते श्रीमान्गुह्यकैस्सह यक्षराट् ॥ 24 ॥
तस्य चन्द्रनिकाशेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 25 ॥
क्रौञ्चं तु गिरिमासाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम् ।
अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत्स्मृतम् ॥ 26 ॥
वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसमप्रभाः ।
देवैरप्यर्चिता स्सम्यग्देवरूपा महर्षयः ॥ 27 ॥
क्रौञ्चस्य तु गुहाश्चान्या स्सानूनिशिखराणि च ।
निर्दराश्च नितम्बाश्च विचेतव्या स्ततस्ततः ॥ 28 ॥
कौञ्चस्य शिखरं चापि निरीक्ष्य च ततस्ततः ।
अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम् ।
न गतिस्तत्र भूतानां देवदानव रक्षसाम् ॥ 29 ॥
स च सर्वैर्विचेतव्यस्ससानुप्रस्थभूधरः ।
क्रौञ्चं गिरिमतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः ॥ 30 ॥
मयस्य भवनं यत्र दानवस्य स्वयं कृतम् ॥ 31 ॥
मैनाकस्तु विचेतव्य स्ससानुप्रस्थकन्दरः ।
स्त्रीणामश्वमुखीनां तु निकेतास्तत्र तत्र तु ॥ 32 ॥
तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम् ।
सिद्धा वैखानसास्तत्र वालखिल्याश्च तापसाः ॥ 33 ॥
वन्द्यास्ते तु तपस्सिद्धास्तपसा वीतकल्मषाः ।
प्रष्टव्या चापि सीतायाः प्रवृत्तिर्विनयान्वितैः ॥ 34 ॥
हेमपुष्करसञ्छन्नं तस्मिन् वैखानसं सरः ।
तरुणादित्यसङ्काशैर्हंसैर्विचरितं शुभैः ॥ 35 ॥
औपवाह्यः कुबेरस्य सार्वभौम इति स्मृतः ।
गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः ॥ 36 ॥
तत्सरस्समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम् ।
अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदमनादितम् ॥ 37 ॥
गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाशते ।
विश्राम्यद्भिस्तपस्सिद्धैर्देवकल्पैः स्वयम्प्रभैः ॥ 38 ॥
तं तु देशमतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा ।
उभयोस्तीरयोस्तस्याः कीचका नाम वेणवः ॥ 39 ॥
ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान्प्रत्यानयन्ति च ।
उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ 40 ॥
ततः काञ्चनपद्माभिः पद्भिनीभिः कृतोदकाः ।
नीलवैडूर्यपत्राभिर्नद्यस्तत्र सहस्रशः ॥ 41 ॥
रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः ।
तरुणादित्यसङ्काशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः ॥ 42 ॥
महार्हमणिरत्नैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः ।
निलोत्पलवनैश्चित्रै स्स देश स्सर्वतो वृतः ॥ 43 ॥
निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः ।
उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः ।
सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः ॥ 44 ॥
जातरूपमयैश्चापि हुताशनसमप्रभैः ।
नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्त्ररथाकुलाः ॥ 45 ॥
दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वान्कामान् स्रवन्ति च ।
नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ॥ 46 ॥
मुक्ता वैढूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च ।
स्त्रीणां चाप्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च ॥ 47 ॥
सर्वर्तुसुख सेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ।
महार्हाणि विचित्राणि हैमान्यन्ये नगोत्तमाः ॥ 48 ॥
शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तरणवन्ति च ।
मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः ॥ 49 ॥
पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च ।
स्त्रियश्च गुणसम्पन्ना रूपयौवनलक्षिताः ॥ 50 ॥
गन्धर्वाः किन्नरास्सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा ।
रमन्ते सततं स्तत्र नारीभिर्भास्करप्रभाः ॥ 51 ॥
सर्वे सुकृतकर्माण स्सर्वे रतिपरायणाः ।
सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सहयोषितः ॥ 52 ॥
गीतवादित्रनिर्घोष स्सोत्कृष्टहसितस्वनः ।
श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोहरः ॥ 53 ॥
तत्र नामुदितः कश्चिन्नास्ति कश्चिदसत्प्रियः ।
अहन्यहनि वर्धन्ते गुणास्तत्र मनोरमाः ॥ 54 ॥
समतिक्रम्य तं देशमुत्तरः पयसां निधिः ।
तत्र सोमगिरिर्नाम मध्ये हेममयो महान् ॥ 55 ॥
इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश्च ये ।
देवास्तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गताः ॥ 56 ॥
स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते ।
सूर्यलक्ष्म्याऽभिविज्ञेयस्तपतेव विवस्वता ॥ 57 ॥
भगवानपि विश्वात्मा शम्भुरेकादशात्मकः ।
ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः ॥ 58 ॥
न कथञ्चन गन्तव्यं कुरूणामुत्तरेण वः ।
अन्येषामपि भूतानां नातिक्रामति वै गतिः ॥ 59 ॥
स हि सोमगिरिर्नाम देवानामपि दुर्गमः ।
तमालोक्य ततः क्षिप्रमुपावर्तितुमर्हथ ॥ 60 ॥
एतावद्वानरैश्शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ 61 ॥
सर्वमेतद्विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम् ।
यदन्यदपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः ॥ 62 ॥
ततः कृतं दाशरथेर्महत्प्रियं महत्तरं चापि ततो मम प्रियम् ।
कृतं भविष्यत्यनिलानलोपमा विदेहजादर्शनजेन कर्मणा ॥ 63 ॥
ततः कृतार्थाः सहितास्सबान्धवाः मयाऽर्चितास्सर्वगुणैर्मनोरमैः ।
चरिष्यथोर्वीं प्रति शान्तशत्रव स्सहप्रिया भूतधराः प्लवङ्गमाः ॥ 64 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha tricatvāriṃśassargaḥ |
tatassandiśya sugrīvaśśvaśuraṃ paścimāṃ diśam |
vīraṃ śatavaliṃ nāma vānaraṃ vānararṣabhaḥ || 1 ||
uvāca rājā dharmajñassarvavānarasattamam |
vākyamātma hitaṃ caiva rāmasya ca hitaṃ tathā || 2 ||
vṛtaśśatasahasreṇa tvadvidhānāṃ vanaukasām |
vaivasvatasutaissārdhaṃ pratiṣṭhasva svamantribhiḥ || 3 ||
diśaṃ hyudīcīṃ vikrāntāṃ himaśailāvataṃsakām |
sarvataḥ parimārgadhvaṃ rāmapatnīmaninditām || 4 ||
asminkāryevinirvṛtte kṛte dāśaratheḥ priye |
ṛṇānmuktā bhaviṣyāmaḥ kṛtārthārthavidāṃ varāḥ || 5 ||
kṛtaṃ hi priyamasmākaṃ rāghaveṇa mahātmanā |
tasya cetpratikāro'sti saphalaṃ jīvitaṃ bhavet || 6 ||
arthinaḥ kāryanirvṛttimakarturapi yaścaret |
tasya syātsaphalaṃ janma kiṃ punaḥ pūrvakāriṇaḥ || 7 ||
etāṃ buddhimavasthāya dṛśyate jānakī yathā |
tathā bhavadbhiḥ kartavyamasmatpriyahitaiṣibhiḥ || 8 ||
ayaṃ hi sarvabhūtānāṃ mānyastu narasattamaḥ |
asmāsu cāgataḥ prītī rāmaḥ parapurañjayaḥ || 9 ||
imāni vanadurgāṇi nadyaśśailāntarāṇi ca |
bhavantaḥ parimārgantu buddhivikramasampadā || 10 ||
tatra mlecchānpulindāṃśca śūrasenāṃstathaiva ca |
prasthalānbharatāṃścaiva kurūṃśca saha madrakaiḥ || 11 ||
kāmbojānyavanāṃ ścaiva śakānāraṭṭakānapi |
bāhlīkānṛṣikāṃ ścaiva pauravānatha ṭaṅkaṇān || 12 ||
cīnānparamacīnāṃśca nīhārāṃśca punaḥ punaḥ |
anviṣyadaradāṃścaiva himavantaṃ tathaiva ca || 13 ||
lodhrapadmakaṣaṇḍeṣu devadāruvaneṣu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 14 ||
tatassomāśramaṃ gatvā devagandharvasevitam |
kālaṃ nāma mahāsānuṃ parvataṃ tu gamiṣyatha || 15 ||
mahatsu tasya śailasya nirdareṣu guhāsu ca |
vicinudhvaṃ mahābhāgāṃ rāmapatnīntatastataḥ || 16 ||
tamatikramya śailendraṃ hemagarbhaṃ mahāgirim |
tatassudarśanaṃ nāma gantumarhatha parvatam || 17 ||
tato devasakho nāma parvataḥ patagālayaḥ |
nānāpakṣigaṇākīrṇo vividhadrumabhūṣitaḥ || 18 ||
tasya kānanaṣaṇḍeṣu nirghareṣu guhāsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 19 ||
tamatikramya cākāśaṃ sarvataśśatayojanam |
aparvatanadīvṛkṣaṃ sarvasattvavivarjitam || 20 ||
taṃ tu śīghramatikramya kāntāraṃ romaharṣaṇam |
kailāsaṃ pāṇḍuraṃ śailaṃ prāpya hṛṣṭā bhaviṣyatha || 21 ||
tatra pāṇḍurameghābhaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam |
kuberabhavanaṃ ramyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 22 ||
viśālā nalinī yatra prabhūtakamalotpalā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇāpsarogaṇasevitā || 23 ||
tatra vaiśravaṇo rājā sarvabhūtanamaskṛtaḥ |
dhanado ramate śrīmānguhyakaissaha yakṣarāṭ || 24 ||
tasya candranikāśeṣu parvateṣu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 25 ||
krauñcaṃ tu girimāsādya bilaṃ tasya sudurgamam |
apramattaiḥ praveṣṭavyaṃ duṣpraveśaṃ hi tatsmṛtam || 26 ||
vasanti hi mahātmānastatra sūryasamaprabhāḥ |
devairapyarcitā ssamyagdevarūpā maharṣayaḥ || 27 ||
krauñcasya tu guhāścānyā ssānūniśikharāṇi ca |
nirdarāśca nitambāśca vicetavyā statastataḥ || 28 ||
kauñcasya śikharaṃ cāpi nirīkṣya ca tatastataḥ |
avṛkṣaṃ kāmaśailaṃ ca mānasaṃ vihagālayam |
na gatistatra bhūtānāṃ devadānava rakṣasām || 29 ||
sa ca sarvairvicetavyassasānuprasthabhūdharaḥ |
krauñcaṃ girimatikramya maināko nāma parvataḥ || 30 ||
mayasya bhavanaṃ yatra dānavasya svayaṃ kṛtam || 31 ||
mainākastu vicetavya ssasānuprasthakandaraḥ |
strīṇāmaśvamukhīnāṃ tu niketāstatra tatra tu || 32 ||
taṃ deśaṃ samatikramya āśramaṃ siddhasevitam |
siddhā vaikhānasāstatra vālakhilyāśca tāpasāḥ || 33 ||
vandyāste tu tapassiddhāstapasā vītakalmaṣāḥ |
praṣṭavyā cāpi sītāyāḥ pravṛttirvinayānvitaiḥ || 34 ||
hemapuṣkarasañchannaṃ tasmin vaikhānasaṃ saraḥ |
taruṇādityasaṅkāśairhaṃsairvicaritaṃ śubhaiḥ || 35 ||
aupavāhyaḥ kuberasya sārvabhauma iti smṛtaḥ |
gajaḥ paryeti taṃ deśaṃ sadā saha kareṇubhiḥ || 36 ||
tatsarassamatikramya naṣṭacandradivākaram |
anakṣatragaṇaṃ vyoma niṣpayodamanāditam || 37 ||
gabhastibhirivārkasya sa tu deśaḥ prakāśate |
viśrāmyadbhistapassiddhairdevakalpaiḥ svayamprabhaiḥ || 38 ||
taṃ tu deśamatikramya śailodā nāma nimnagā |
ubhayostīrayostasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ || 39 ||
te nayanti paraṃ tīraṃ siddhānpratyānayanti ca |
uttarāḥ kuravastatra kṛtapuṇyapratiśrayāḥ || 40 ||
tataḥ kāñcanapadmābhiḥ padbhinībhiḥ kṛtodakāḥ |
nīlavaiḍūryapatrābhirnadyastatra sahasraśaḥ || 41 ||
raktotpalavanaiścātra maṇḍitāśca hiraṇmayaiḥ |
taruṇādityasaṅkāśairbhānti tatra jalāśayāḥ || 42 ||
mahārhamaṇiratnaiśca kāñcanaprabhakesaraiḥ |
nilotpalavanaiścitrai ssa deśa ssarvato vṛtaḥ || 43 ||
nistulābhiśca muktābhirmaṇibhiśca mahādhanaiḥ |
udbhūtapulināstatra jātarūpaiśca nimnagāḥ |
sarvaratnamayaiścitrairavagāḍhā nagottamaiḥ || 44 ||
jātarūpamayaiścāpi hutāśanasamaprabhaiḥ |
nityapuṣpaphalāstatra nagāḥ pattrarathākulāḥ || 45 ||
divyagandharasasparśāḥ sarvānkāmān sravanti ca |
nānākārāṇi vāsāṃsi phalantyanye nagottamāḥ || 46 ||
muktā vaiḍhūryacitrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca |
strīṇāṃ cāpyanurūpāṇi puruṣāṇāṃ tathaiva ca || 47 ||
sarvartusukha sevyāni phalantyanye nagottamāḥ |
mahārhāṇi vicitrāṇi haimānyanye nagottamāḥ || 48 ||
śayanāni prasūyante citrāstaraṇavanti ca |
manaḥkāntāni mālyāni phalantyatrāpare drumāḥ || 49 ||
pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca |
striyaśca guṇasampannā rūpayauvanalakṣitāḥ || 50 ||
gandharvāḥ kinnarāssiddhā nāgā vidyādharāstathā |
ramante satataṃ statra nārībhirbhāskaraprabhāḥ || 51 ||
sarve sukṛtakarmāṇa ssarve ratiparāyaṇāḥ |
sarve kāmārthasahitā vasanti sahayoṣitaḥ || 52 ||
gītavāditranirghoṣa ssotkṛṣṭahasitasvanaḥ |
śrūyate satataṃ tatra sarvabhūtamanoharaḥ || 53 ||
tatra nāmuditaḥ kaścinnāsti kaścidasatpriyaḥ |
ahanyahani vardhante guṇāstatra manoramāḥ || 54 ||
samatikramya taṃ deśamuttaraḥ payasāṃ nidhiḥ |
tatra somagirirnāma madhye hemamayo mahān || 55 ||
indralokagatā ye ca brahmalokagatāśca ye |
devāstaṃ samavekṣante girirājaṃ divaṃ gatāḥ || 56 ||
sa tu deśo visūryo'pi tasya bhāsā prakāśate |
sūryalakṣmyā'bhivijñeyastapateva vivasvatā || 57 ||
bhagavānapi viśvātmā śambhurekādaśātmakaḥ |
brahmā vasati deveśo brahmarṣiparivāritaḥ || 58 ||
na kathañcana gantavyaṃ kurūṇāmuttareṇa vaḥ |
anyeṣāmapi bhūtānāṃ nātikrāmati vai gatiḥ || 59 ||
sa hi somagirirnāma devānāmapi durgamaḥ |
tamālokya tataḥ kṣipramupāvartitumarhatha || 60 ||
etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 61 ||
sarvametadvicetavyaṃ yanmayā parikīrtitam |
yadanyadapi noktaṃ ca tatrāpi kriyatāṃ matiḥ || 62 ||
tataḥ kṛtaṃ dāśarathermahatpriyaṃ mahattaraṃ cāpi tato mama priyam |
kṛtaṃ bhaviṣyatyanilānalopamā videhajādarśanajena karmaṇā || 63 ||
tataḥ kṛtārthāḥ sahitāssabāndhavāḥ mayā'rcitāssarvaguṇairmanoramaiḥ |
cariṣyathorvīṃ prati śāntaśatrava ssahapriyā bhūtadharāḥ plavaṅgamāḥ || 64 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.