4.43 কিষ্কিন্ধাকাণ্ড - ত্রিচত্বারিংশ সর্গঃ

4.43 Kishkindhakanda - Trichatvarimsha Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Bengali script
📄 Download PDF
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডম্ ।
অথ ত্রিচত্বারিংশস্সর্গঃ ।
ততস্সন্দিশ্য সুগ্রীবশ্শ্বশুরং পশ্চিমাং দিশম্ ।
বীরং শতবলিং নাম বানরং বানরর্ষভঃ ॥ 1 ॥
উবাচ রাজা ধর্মজ্ঞস্সর্ববানরসত্তমম্ ।
বাক্যমাত্ম হিতং চৈব রামস্য চ হিতং তথা ॥ 2 ॥
বৃতশ্শতসহস্রেণ ত্বদ্বিধানাং বনৌকসাম্ ।
বৈবস্বতসুতৈস্সার্ধং প্রতিষ্ঠস্ব স্বমন্ত্রিভিঃ ॥ 3 ॥
দিশং হ্যুদীচীং বিক্রান্তাং হিমশৈলাবতংসকাম্ ।
সর্বতঃ পরিমার্গধ্বং রামপত্নীমনিন্দিতাম্ ॥ 4 ॥
অস্মিন্কার্যেবিনির্বৃত্তে কৃতে দাশরথেঃ প্রিযে ।
ঋণান্মুক্তা ভবিষ্যামঃ কৃতার্থার্থবিদাং বরাঃ ॥ 5 ॥
কৃতং হি প্রিযমস্মাকং রাঘবেণ মহাত্মনা ।
তস্য চেত্প্রতিকারোঽস্তি সফলং জীবিতং ভবেত্ ॥ 6 ॥
অর্থিনঃ কার্যনির্বৃত্তিমকর্তুরপি যশ্চরেত্ ।
তস্য স্যাত্সফলং জন্ম কিং পুনঃ পূর্বকারিণঃ ॥ 7 ॥
এতাং বুদ্ধিমবস্থায দৃশ্যতে জানকী যথা ।
তথা ভবদ্ভিঃ কর্তব্যমস্মত্প্রিযহিতৈষিভিঃ ॥ 8 ॥
অযং হি সর্বভূতানাং মান্যস্তু নরসত্তমঃ ।
অস্মাসু চাগতঃ প্রীতী রামঃ পরপুরঞ্জযঃ ॥ 9 ॥
ইমানি বনদুর্গাণি নদ্যশ্শৈলান্তরাণি চ ।
ভবন্তঃ পরিমার্গন্তু বুদ্ধিবিক্রমসম্পদা ॥ 10 ॥
তত্র ম্লেচ্ছান্পুলিন্দাংশ্চ শূরসেনাংস্তথৈব চ ।
প্রস্থলান্ভরতাংশ্চৈব কুরূংশ্চ সহ মদ্রকৈঃ ॥ 11 ॥
কাম্বোজান্যবনাং শ্চৈব শকানারট্টকানপি ।
বাহ্লীকানৃষিকাং শ্চৈব পৌরবানথ টঙ্কণান্ ॥ 12 ॥
চীনান্পরমচীনাংশ্চ নীহারাংশ্চ পুনঃ পুনঃ ।
অন্বিষ্যদরদাংশ্চৈব হিমবন্তং তথৈব চ ॥ 13 ॥
লোধ্রপদ্মকষণ্ডেষু দেবদারুবনেষু চ ।
রাবণস্সহ বৈদেহ্যা মার্গিতব্যস্ততস্ততঃ ॥ 14 ॥
ততস্সোমাশ্রমং গত্বা দেবগন্ধর্বসেবিতম্ ।
কালং নাম মহাসানুং পর্বতং তু গমিষ্যথ ॥ 15 ॥
মহত্সু তস্য শৈলস্য নির্দরেষু গুহাসু চ ।
বিচিনুধ্বং মহাভাগাং রামপত্নীন্ততস্ততঃ ॥ 16 ॥
তমতিক্রম্য শৈলেন্দ্রং হেমগর্ভং মহাগিরিম্ ।
ততস্সুদর্শনং নাম গন্তুমর্হথ পর্বতম্ ॥ 17 ॥
ততো দেবসখো নাম পর্বতঃ পতগালযঃ ।
নানাপক্ষিগণাকীর্ণো বিবিধদ্রুমভূষিতঃ ॥ 18 ॥
তস্য কাননষণ্ডেষু নির্ঘরেষু গুহাসু চ ।
রাবণস্সহ বৈদেহ্যা মার্গিতব্যস্ততস্ততঃ ॥ 19 ॥
তমতিক্রম্য চাকাশং সর্বতশ্শতযোজনম্ ।
অপর্বতনদীবৃক্ষং সর্বসত্ত্ববিবর্জিতম্ ॥ 20 ॥
তং তু শীঘ্রমতিক্রম্য কান্তারং রোমহর্ষণম্ ।
কৈলাসং পাণ্ডুরং শৈলং প্রাপ্য হৃষ্টা ভবিষ্যথ ॥ 21 ॥
তত্র পাণ্ডুরমেঘাভং জাম্বূনদপরিষ্কৃতম্ ।
কুবেরভবনং রম্যং নির্মিতং বিশ্বকর্মণা ॥ 22 ॥
বিশালা নলিনী যত্র প্রভূতকমলোত্পলা ।
হংসকারণ্ডবাকীর্ণাপ্সরোগণসেবিতা ॥ 23 ॥
তত্র বৈশ্রবণো রাজা সর্বভূতনমস্কৃতঃ ।
ধনদো রমতে শ্রীমান্গুহ্যকৈস্সহ যক্ষরাট্ ॥ 24 ॥
তস্য চন্দ্রনিকাশেষু পর্বতেষু গুহাসু চ ।
রাবণঃ সহ বৈদেহ্যা মার্গিতব্যস্ততস্ততঃ ॥ 25 ॥
ক্রৌঞ্চং তু গিরিমাসাদ্য বিলং তস্য সুদুর্গমম্ ।
অপ্রমত্তৈঃ প্রবেষ্টব্যং দুষ্প্রবেশং হি তত্স্মৃতম্ ॥ 26 ॥
বসন্তি হি মহাত্মানস্তত্র সূর্যসমপ্রভাঃ ।
দেবৈরপ্যর্চিতা স্সম্যগ্দেবরূপা মহর্ষযঃ ॥ 27 ॥
ক্রৌঞ্চস্য তু গুহাশ্চান্যা স্সানূনিশিখরাণি চ ।
নির্দরাশ্চ নিতম্বাশ্চ বিচেতব্যা স্ততস্ততঃ ॥ 28 ॥
কৌঞ্চস্য শিখরং চাপি নিরীক্ষ্য চ ততস্ততঃ ।
অবৃক্ষং কামশৈলং চ মানসং বিহগালযম্ ।
ন গতিস্তত্র ভূতানাং দেবদানব রক্ষসাম্ ॥ 29 ॥
স চ সর্বৈর্বিচেতব্যস্সসানুপ্রস্থভূধরঃ ।
ক্রৌঞ্চং গিরিমতিক্রম্য মৈনাকো নাম পর্বতঃ ॥ 30 ॥
মযস্য ভবনং যত্র দানবস্য স্বযং কৃতম্ ॥ 31 ॥
মৈনাকস্তু বিচেতব্য স্সসানুপ্রস্থকন্দরঃ ।
স্ত্রীণামশ্বমুখীনাং তু নিকেতাস্তত্র তত্র তু ॥ 32 ॥
তং দেশং সমতিক্রম্য আশ্রমং সিদ্ধসেবিতম্ ।
সিদ্ধা বৈখানসাস্তত্র বালখিল্যাশ্চ তাপসাঃ ॥ 33 ॥
বন্দ্যাস্তে তু তপস্সিদ্ধাস্তপসা বীতকল্মষাঃ ।
প্রষ্টব্যা চাপি সীতাযাঃ প্রবৃত্তির্বিনযান্বিতৈঃ ॥ 34 ॥
হেমপুষ্করসঞ্ছন্নং তস্মিন্ বৈখানসং সরঃ ।
তরুণাদিত্যসঙ্কাশৈর্হংসৈর্বিচরিতং শুভৈঃ ॥ 35 ॥
ঔপবাহ্যঃ কুবেরস্য সার্বভৌম ইতি স্মৃতঃ ।
গজঃ পর্যেতি তং দেশং সদা সহ করেণুভিঃ ॥ 36 ॥
তত্সরস্সমতিক্রম্য নষ্টচন্দ্রদিবাকরম্ ।
অনক্ষত্রগণং ব্যোম নিষ্পযোদমনাদিতম্ ॥ 37 ॥
গভস্তিভিরিবার্কস্য স তু দেশঃ প্রকাশতে ।
বিশ্রাম্যদ্ভিস্তপস্সিদ্ধৈর্দেবকল্পৈঃ স্বযম্প্রভৈঃ ॥ 38 ॥
তং তু দেশমতিক্রম্য শৈলোদা নাম নিম্নগা ।
উভযোস্তীরযোস্তস্যাঃ কীচকা নাম বেণবঃ ॥ 39 ॥
তে নযন্তি পরং তীরং সিদ্ধান্প্রত্যানযন্তি চ ।
উত্তরাঃ কুরবস্তত্র কৃতপুণ্যপ্রতিশ্রযাঃ ॥ 40 ॥
ততঃ কাঞ্চনপদ্মাভিঃ পদ্ভিনীভিঃ কৃতোদকাঃ ।
নীলবৈডূর্যপত্রাভির্নদ্যস্তত্র সহস্রশঃ ॥ 41 ॥
রক্তোত্পলবনৈশ্চাত্র মণ্ডিতাশ্চ হিরণ্মযৈঃ ।
তরুণাদিত্যসঙ্কাশৈর্ভান্তি তত্র জলাশযাঃ ॥ 42 ॥
মহার্হমণিরত্নৈশ্চ কাঞ্চনপ্রভকেসরৈঃ ।
নিলোত্পলবনৈশ্চিত্রৈ স্স দেশ স্সর্বতো বৃতঃ ॥ 43 ॥
নিস্তুলাভিশ্চ মুক্তাভির্মণিভিশ্চ মহাধনৈঃ ।
উদ্ভূতপুলিনাস্তত্র জাতরূপৈশ্চ নিম্নগাঃ ।
সর্বরত্নমযৈশ্চিত্রৈরবগাঢা নগোত্তমৈঃ ॥ 44 ॥
জাতরূপমযৈশ্চাপি হুতাশনসমপ্রভৈঃ ।
নিত্যপুষ্পফলাস্তত্র নগাঃ পত্ত্ররথাকুলাঃ ॥ 45 ॥
দিব্যগন্ধরসস্পর্শাঃ সর্বান্কামান্ স্রবন্তি চ ।
নানাকারাণি বাসাংসি ফলন্ত্যন্যে নগোত্তমাঃ ॥ 46 ॥
মুক্তা বৈঢূর্যচিত্রাণি ভূষণানি তথৈব চ ।
স্ত্রীণাং চাপ্যনুরূপাণি পুরুষাণাং তথৈব চ ॥ 47 ॥
সর্বর্তুসুখ সেব্যানি ফলন্ত্যন্যে নগোত্তমাঃ ।
মহার্হাণি বিচিত্রাণি হৈমান্যন্যে নগোত্তমাঃ ॥ 48 ॥
শযনানি প্রসূযন্তে চিত্রাস্তরণবন্তি চ ।
মনঃকান্তানি মাল্যানি ফলন্ত্যত্রাপরে দ্রুমাঃ ॥ 49 ॥
পানানি চ মহার্হাণি ভক্ষ্যাণি বিবিধানি চ ।
স্ত্রিযশ্চ গুণসম্পন্না রূপযৌবনলক্ষিতাঃ ॥ 50 ॥
গন্ধর্বাঃ কিন্নরাস্সিদ্ধা নাগা বিদ্যাধরাস্তথা ।
রমন্তে সততং স্তত্র নারীভির্ভাস্করপ্রভাঃ ॥ 51 ॥
সর্বে সুকৃতকর্মাণ স্সর্বে রতিপরাযণাঃ ।
সর্বে কামার্থসহিতা বসন্তি সহযোষিতঃ ॥ 52 ॥
গীতবাদিত্রনির্ঘোষ স্সোত্কৃষ্টহসিতস্বনঃ ।
শ্রূযতে সততং তত্র সর্বভূতমনোহরঃ ॥ 53 ॥
তত্র নামুদিতঃ কশ্চিন্নাস্তি কশ্চিদসত্প্রিযঃ ।
অহন্যহনি বর্ধন্তে গুণাস্তত্র মনোরমাঃ ॥ 54 ॥
সমতিক্রম্য তং দেশমুত্তরঃ পযসাং নিধিঃ ।
তত্র সোমগিরির্নাম মধ্যে হেমমযো মহান্ ॥ 55 ॥
ইন্দ্রলোকগতা যে চ ব্রহ্মলোকগতাশ্চ যে ।
দেবাস্তং সমবেক্ষন্তে গিরিরাজং দিবং গতাঃ ॥ 56 ॥
স তু দেশো বিসূর্যোঽপি তস্য ভাসা প্রকাশতে ।
সূর্যলক্ষ্ম্যাঽভিবিজ্ঞেযস্তপতেব বিবস্বতা ॥ 57 ॥
ভগবানপি বিশ্বাত্মা শম্ভুরেকাদশাত্মকঃ ।
ব্রহ্মা বসতি দেবেশো ব্রহ্মর্ষিপরিবারিতঃ ॥ 58 ॥
ন কথঞ্চন গন্তব্যং কুরূণামুত্তরেণ বঃ ।
অন্যেষামপি ভূতানাং নাতিক্রামতি বৈ গতিঃ ॥ 59 ॥
স হি সোমগিরির্নাম দেবানামপি দুর্গমঃ ।
তমালোক্য ততঃ ক্ষিপ্রমুপাবর্তিতুমর্হথ ॥ 60 ॥
এতাবদ্বানরৈশ্শক্যং গন্তুং বানরপুঙ্গবাঃ ।
অভাস্করমমর্যাদং ন জানীমস্ততঃ পরম্ ॥ 61 ॥
সর্বমেতদ্বিচেতব্যং যন্মযা পরিকীর্তিতম্ ।
যদন্যদপি নোক্তং চ তত্রাপি ক্রিযতাং মতিঃ ॥ 62 ॥
ততঃ কৃতং দাশরথের্মহত্প্রিযং মহত্তরং চাপি ততো মম প্রিযম্ ।
কৃতং ভবিষ্যত্যনিলানলোপমা বিদেহজাদর্শনজেন কর্মণা ॥ 63 ॥
ততঃ কৃতার্থাঃ সহিতাস্সবান্ধবাঃ মযাঽর্চিতাস্সর্বগুণৈর্মনোরমৈঃ ।
চরিষ্যথোর্বীং প্রতি শান্তশত্রব স্সহপ্রিযা ভূতধরাঃ প্লবঙ্গমাঃ ॥ 64 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডে ত্রিচত্বারিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha tricatvāriṃśassargaḥ |
tatassandiśya sugrīvaśśvaśuraṃ paścimāṃ diśam |
vīraṃ śatavaliṃ nāma vānaraṃ vānararṣabhaḥ || 1 ||
uvāca rājā dharmajñassarvavānarasattamam |
vākyamātma hitaṃ caiva rāmasya ca hitaṃ tathā || 2 ||
vṛtaśśatasahasreṇa tvadvidhānāṃ vanaukasām |
vaivasvatasutaissārdhaṃ pratiṣṭhasva svamantribhiḥ || 3 ||
diśaṃ hyudīcīṃ vikrāntāṃ himaśailāvataṃsakām |
sarvataḥ parimārgadhvaṃ rāmapatnīmaninditām || 4 ||
asminkāryevinirvṛtte kṛte dāśaratheḥ priye |
ṛṇānmuktā bhaviṣyāmaḥ kṛtārthārthavidāṃ varāḥ || 5 ||
kṛtaṃ hi priyamasmākaṃ rāghaveṇa mahātmanā |
tasya cetpratikāro'sti saphalaṃ jīvitaṃ bhavet || 6 ||
arthinaḥ kāryanirvṛttimakarturapi yaścaret |
tasya syātsaphalaṃ janma kiṃ punaḥ pūrvakāriṇaḥ || 7 ||
etāṃ buddhimavasthāya dṛśyate jānakī yathā |
tathā bhavadbhiḥ kartavyamasmatpriyahitaiṣibhiḥ || 8 ||
ayaṃ hi sarvabhūtānāṃ mānyastu narasattamaḥ |
asmāsu cāgataḥ prītī rāmaḥ parapurañjayaḥ || 9 ||
imāni vanadurgāṇi nadyaśśailāntarāṇi ca |
bhavantaḥ parimārgantu buddhivikramasampadā || 10 ||
tatra mlecchānpulindāṃśca śūrasenāṃstathaiva ca |
prasthalānbharatāṃścaiva kurūṃśca saha madrakaiḥ || 11 ||
kāmbojānyavanāṃ ścaiva śakānāraṭṭakānapi |
bāhlīkānṛṣikāṃ ścaiva pauravānatha ṭaṅkaṇān || 12 ||
cīnānparamacīnāṃśca nīhārāṃśca punaḥ punaḥ |
anviṣyadaradāṃścaiva himavantaṃ tathaiva ca || 13 ||
lodhrapadmakaṣaṇḍeṣu devadāruvaneṣu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 14 ||
tatassomāśramaṃ gatvā devagandharvasevitam |
kālaṃ nāma mahāsānuṃ parvataṃ tu gamiṣyatha || 15 ||
mahatsu tasya śailasya nirdareṣu guhāsu ca |
vicinudhvaṃ mahābhāgāṃ rāmapatnīntatastataḥ || 16 ||
tamatikramya śailendraṃ hemagarbhaṃ mahāgirim |
tatassudarśanaṃ nāma gantumarhatha parvatam || 17 ||
tato devasakho nāma parvataḥ patagālayaḥ |
nānāpakṣigaṇākīrṇo vividhadrumabhūṣitaḥ || 18 ||
tasya kānanaṣaṇḍeṣu nirghareṣu guhāsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 19 ||
tamatikramya cākāśaṃ sarvataśśatayojanam |
aparvatanadīvṛkṣaṃ sarvasattvavivarjitam || 20 ||
taṃ tu śīghramatikramya kāntāraṃ romaharṣaṇam |
kailāsaṃ pāṇḍuraṃ śailaṃ prāpya hṛṣṭā bhaviṣyatha || 21 ||
tatra pāṇḍurameghābhaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam |
kuberabhavanaṃ ramyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 22 ||
viśālā nalinī yatra prabhūtakamalotpalā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇāpsarogaṇasevitā || 23 ||
tatra vaiśravaṇo rājā sarvabhūtanamaskṛtaḥ |
dhanado ramate śrīmānguhyakaissaha yakṣarāṭ || 24 ||
tasya candranikāśeṣu parvateṣu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 25 ||
krauñcaṃ tu girimāsādya bilaṃ tasya sudurgamam |
apramattaiḥ praveṣṭavyaṃ duṣpraveśaṃ hi tatsmṛtam || 26 ||
vasanti hi mahātmānastatra sūryasamaprabhāḥ |
devairapyarcitā ssamyagdevarūpā maharṣayaḥ || 27 ||
krauñcasya tu guhāścānyā ssānūniśikharāṇi ca |
nirdarāśca nitambāśca vicetavyā statastataḥ || 28 ||
kauñcasya śikharaṃ cāpi nirīkṣya ca tatastataḥ |
avṛkṣaṃ kāmaśailaṃ ca mānasaṃ vihagālayam |
na gatistatra bhūtānāṃ devadānava rakṣasām || 29 ||
sa ca sarvairvicetavyassasānuprasthabhūdharaḥ |
krauñcaṃ girimatikramya maināko nāma parvataḥ || 30 ||
mayasya bhavanaṃ yatra dānavasya svayaṃ kṛtam || 31 ||
mainākastu vicetavya ssasānuprasthakandaraḥ |
strīṇāmaśvamukhīnāṃ tu niketāstatra tatra tu || 32 ||
taṃ deśaṃ samatikramya āśramaṃ siddhasevitam |
siddhā vaikhānasāstatra vālakhilyāśca tāpasāḥ || 33 ||
vandyāste tu tapassiddhāstapasā vītakalmaṣāḥ |
praṣṭavyā cāpi sītāyāḥ pravṛttirvinayānvitaiḥ || 34 ||
hemapuṣkarasañchannaṃ tasmin vaikhānasaṃ saraḥ |
taruṇādityasaṅkāśairhaṃsairvicaritaṃ śubhaiḥ || 35 ||
aupavāhyaḥ kuberasya sārvabhauma iti smṛtaḥ |
gajaḥ paryeti taṃ deśaṃ sadā saha kareṇubhiḥ || 36 ||
tatsarassamatikramya naṣṭacandradivākaram |
anakṣatragaṇaṃ vyoma niṣpayodamanāditam || 37 ||
gabhastibhirivārkasya sa tu deśaḥ prakāśate |
viśrāmyadbhistapassiddhairdevakalpaiḥ svayamprabhaiḥ || 38 ||
taṃ tu deśamatikramya śailodā nāma nimnagā |
ubhayostīrayostasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ || 39 ||
te nayanti paraṃ tīraṃ siddhānpratyānayanti ca |
uttarāḥ kuravastatra kṛtapuṇyapratiśrayāḥ || 40 ||
tataḥ kāñcanapadmābhiḥ padbhinībhiḥ kṛtodakāḥ |
nīlavaiḍūryapatrābhirnadyastatra sahasraśaḥ || 41 ||
raktotpalavanaiścātra maṇḍitāśca hiraṇmayaiḥ |
taruṇādityasaṅkāśairbhānti tatra jalāśayāḥ || 42 ||
mahārhamaṇiratnaiśca kāñcanaprabhakesaraiḥ |
nilotpalavanaiścitrai ssa deśa ssarvato vṛtaḥ || 43 ||
nistulābhiśca muktābhirmaṇibhiśca mahādhanaiḥ |
udbhūtapulināstatra jātarūpaiśca nimnagāḥ |
sarvaratnamayaiścitrairavagāḍhā nagottamaiḥ || 44 ||
jātarūpamayaiścāpi hutāśanasamaprabhaiḥ |
nityapuṣpaphalāstatra nagāḥ pattrarathākulāḥ || 45 ||
divyagandharasasparśāḥ sarvānkāmān sravanti ca |
nānākārāṇi vāsāṃsi phalantyanye nagottamāḥ || 46 ||
muktā vaiḍhūryacitrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca |
strīṇāṃ cāpyanurūpāṇi puruṣāṇāṃ tathaiva ca || 47 ||
sarvartusukha sevyāni phalantyanye nagottamāḥ |
mahārhāṇi vicitrāṇi haimānyanye nagottamāḥ || 48 ||
śayanāni prasūyante citrāstaraṇavanti ca |
manaḥkāntāni mālyāni phalantyatrāpare drumāḥ || 49 ||
pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca |
striyaśca guṇasampannā rūpayauvanalakṣitāḥ || 50 ||
gandharvāḥ kinnarāssiddhā nāgā vidyādharāstathā |
ramante satataṃ statra nārībhirbhāskaraprabhāḥ || 51 ||
sarve sukṛtakarmāṇa ssarve ratiparāyaṇāḥ |
sarve kāmārthasahitā vasanti sahayoṣitaḥ || 52 ||
gītavāditranirghoṣa ssotkṛṣṭahasitasvanaḥ |
śrūyate satataṃ tatra sarvabhūtamanoharaḥ || 53 ||
tatra nāmuditaḥ kaścinnāsti kaścidasatpriyaḥ |
ahanyahani vardhante guṇāstatra manoramāḥ || 54 ||
samatikramya taṃ deśamuttaraḥ payasāṃ nidhiḥ |
tatra somagirirnāma madhye hemamayo mahān || 55 ||
indralokagatā ye ca brahmalokagatāśca ye |
devāstaṃ samavekṣante girirājaṃ divaṃ gatāḥ || 56 ||
sa tu deśo visūryo'pi tasya bhāsā prakāśate |
sūryalakṣmyā'bhivijñeyastapateva vivasvatā || 57 ||
bhagavānapi viśvātmā śambhurekādaśātmakaḥ |
brahmā vasati deveśo brahmarṣiparivāritaḥ || 58 ||
na kathañcana gantavyaṃ kurūṇāmuttareṇa vaḥ |
anyeṣāmapi bhūtānāṃ nātikrāmati vai gatiḥ || 59 ||
sa hi somagirirnāma devānāmapi durgamaḥ |
tamālokya tataḥ kṣipramupāvartitumarhatha || 60 ||
etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 61 ||
sarvametadvicetavyaṃ yanmayā parikīrtitam |
yadanyadapi noktaṃ ca tatrāpi kriyatāṃ matiḥ || 62 ||
tataḥ kṛtaṃ dāśarathermahatpriyaṃ mahattaraṃ cāpi tato mama priyam |
kṛtaṃ bhaviṣyatyanilānalopamā videhajādarśanajena karmaṇā || 63 ||
tataḥ kṛtārthāḥ sahitāssabāndhavāḥ mayā'rcitāssarvaguṇairmanoramaiḥ |
cariṣyathorvīṃ prati śāntaśatrava ssahapriyā bhūtadharāḥ plavaṅgamāḥ || 64 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ।
ततस्सन्दिश्य सुग्रीवश्श्वशुरं पश्चिमां दिशम् ।
वीरं शतवलिं नाम वानरं वानरर्षभः ॥ 1 ॥
उवाच राजा धर्मज्ञस्सर्ववानरसत्तमम् ।
वाक्यमात्म हितं चैव रामस्य च हितं तथा ॥ 2 ॥
वृतश्शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम् ।
वैवस्वतसुतैस्सार्धं प्रतिष्ठस्व स्वमन्त्रिभिः ॥ 3 ॥
दिशं ह्युदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसकाम् ।
सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीमनिन्दिताम् ॥ 4 ॥
अस्मिन्कार्येविनिर्वृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये ।
ऋणान्मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः ॥ 5 ॥
कृतं हि प्रियमस्माकं राघवेण महात्मना ।
तस्य चेत्प्रतिकारोऽस्ति सफलं जीवितं भवेत् ॥ 6 ॥
अर्थिनः कार्यनिर्वृत्तिमकर्तुरपि यश्चरेत् ।
तस्य स्यात्सफलं जन्म किं पुनः पूर्वकारिणः ॥ 7 ॥
एतां बुद्धिमवस्थाय दृश्यते जानकी यथा ।
तथा भवद्भिः कर्तव्यमस्मत्प्रियहितैषिभिः ॥ 8 ॥
अयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः ।
अस्मासु चागतः प्रीती रामः परपुरञ्जयः ॥ 9 ॥
इमानि वनदुर्गाणि नद्यश्शैलान्तराणि च ।
भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धिविक्रमसम्पदा ॥ 10 ॥
तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च ।
प्रस्थलान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः ॥ 11 ॥
काम्बोजान्यवनां श्चैव शकानारट्टकानपि ।
बाह्लीकानृषिकां श्चैव पौरवानथ टङ्कणान् ॥ 12 ॥
चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः ।
अन्विष्यदरदांश्चैव हिमवन्तं तथैव च ॥ 13 ॥
लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च ।
रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 14 ॥
ततस्सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम् ।
कालं नाम महासानुं पर्वतं तु गमिष्यथ ॥ 15 ॥
महत्सु तस्य शैलस्य निर्दरेषु गुहासु च ।
विचिनुध्वं महाभागां रामपत्नीन्ततस्ततः ॥ 16 ॥
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमगर्भं महागिरिम् ।
ततस्सुदर्शनं नाम गन्तुमर्हथ पर्वतम् ॥ 17 ॥
ततो देवसखो नाम पर्वतः पतगालयः ।
नानापक्षिगणाकीर्णो विविधद्रुमभूषितः ॥ 18 ॥
तस्य काननषण्डेषु निर्घरेषु गुहासु च ।
रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 19 ॥
तमतिक्रम्य चाकाशं सर्वतश्शतयोजनम् ।
अपर्वतनदीवृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम् ॥ 20 ॥
तं तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम् ।
कैलासं पाण्डुरं शैलं प्राप्य हृष्टा भविष्यथ ॥ 21 ॥
तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।
कुबेरभवनं रम्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ 22 ॥
विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला ।
हंसकारण्डवाकीर्णाप्सरोगणसेविता ॥ 23 ॥
तत्र वैश्रवणो राजा सर्वभूतनमस्कृतः ।
धनदो रमते श्रीमान्गुह्यकैस्सह यक्षराट् ॥ 24 ॥
तस्य चन्द्रनिकाशेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ 25 ॥
क्रौञ्चं तु गिरिमासाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम् ।
अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत्स्मृतम् ॥ 26 ॥
वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसमप्रभाः ।
देवैरप्यर्चिता स्सम्यग्देवरूपा महर्षयः ॥ 27 ॥
क्रौञ्चस्य तु गुहाश्चान्या स्सानूनिशिखराणि च ।
निर्दराश्च नितम्बाश्च विचेतव्या स्ततस्ततः ॥ 28 ॥
कौञ्चस्य शिखरं चापि निरीक्ष्य च ततस्ततः ।
अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम् ।
न गतिस्तत्र भूतानां देवदानव रक्षसाम् ॥ 29 ॥
स च सर्वैर्विचेतव्यस्ससानुप्रस्थभूधरः ।
क्रौञ्चं गिरिमतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः ॥ 30 ॥
मयस्य भवनं यत्र दानवस्य स्वयं कृतम् ॥ 31 ॥
मैनाकस्तु विचेतव्य स्ससानुप्रस्थकन्दरः ।
स्त्रीणामश्वमुखीनां तु निकेतास्तत्र तत्र तु ॥ 32 ॥
तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम् ।
सिद्धा वैखानसास्तत्र वालखिल्याश्च तापसाः ॥ 33 ॥
वन्द्यास्ते तु तपस्सिद्धास्तपसा वीतकल्मषाः ।
प्रष्टव्या चापि सीतायाः प्रवृत्तिर्विनयान्वितैः ॥ 34 ॥
हेमपुष्करसञ्छन्नं तस्मिन् वैखानसं सरः ।
तरुणादित्यसङ्काशैर्हंसैर्विचरितं शुभैः ॥ 35 ॥
औपवाह्यः कुबेरस्य सार्वभौम इति स्मृतः ।
गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः ॥ 36 ॥
तत्सरस्समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम् ।
अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदमनादितम् ॥ 37 ॥
गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाशते ।
विश्राम्यद्भिस्तपस्सिद्धैर्देवकल्पैः स्वयम्प्रभैः ॥ 38 ॥
तं तु देशमतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा ।
उभयोस्तीरयोस्तस्याः कीचका नाम वेणवः ॥ 39 ॥
ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान्प्रत्यानयन्ति च ।
उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ 40 ॥
ततः काञ्चनपद्माभिः पद्भिनीभिः कृतोदकाः ।
नीलवैडूर्यपत्राभिर्नद्यस्तत्र सहस्रशः ॥ 41 ॥
रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः ।
तरुणादित्यसङ्काशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः ॥ 42 ॥
महार्हमणिरत्नैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः ।
निलोत्पलवनैश्चित्रै स्स देश स्सर्वतो वृतः ॥ 43 ॥
निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः ।
उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः ।
सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः ॥ 44 ॥
जातरूपमयैश्चापि हुताशनसमप्रभैः ।
नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्त्ररथाकुलाः ॥ 45 ॥
दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वान्कामान् स्रवन्ति च ।
नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ॥ 46 ॥
मुक्ता वैढूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च ।
स्त्रीणां चाप्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च ॥ 47 ॥
सर्वर्तुसुख सेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ।
महार्हाणि विचित्राणि हैमान्यन्ये नगोत्तमाः ॥ 48 ॥
शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तरणवन्ति च ।
मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः ॥ 49 ॥
पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च ।
स्त्रियश्च गुणसम्पन्ना रूपयौवनलक्षिताः ॥ 50 ॥
गन्धर्वाः किन्नरास्सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा ।
रमन्ते सततं स्तत्र नारीभिर्भास्करप्रभाः ॥ 51 ॥
सर्वे सुकृतकर्माण स्सर्वे रतिपरायणाः ।
सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सहयोषितः ॥ 52 ॥
गीतवादित्रनिर्घोष स्सोत्कृष्टहसितस्वनः ।
श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोहरः ॥ 53 ॥
तत्र नामुदितः कश्चिन्नास्ति कश्चिदसत्प्रियः ।
अहन्यहनि वर्धन्ते गुणास्तत्र मनोरमाः ॥ 54 ॥
समतिक्रम्य तं देशमुत्तरः पयसां निधिः ।
तत्र सोमगिरिर्नाम मध्ये हेममयो महान् ॥ 55 ॥
इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश्च ये ।
देवास्तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गताः ॥ 56 ॥
स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते ।
सूर्यलक्ष्म्याऽभिविज्ञेयस्तपतेव विवस्वता ॥ 57 ॥
भगवानपि विश्वात्मा शम्भुरेकादशात्मकः ।
ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः ॥ 58 ॥
न कथञ्चन गन्तव्यं कुरूणामुत्तरेण वः ।
अन्येषामपि भूतानां नातिक्रामति वै गतिः ॥ 59 ॥
स हि सोमगिरिर्नाम देवानामपि दुर्गमः ।
तमालोक्य ततः क्षिप्रमुपावर्तितुमर्हथ ॥ 60 ॥
एतावद्वानरैश्शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ 61 ॥
सर्वमेतद्विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम् ।
यदन्यदपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः ॥ 62 ॥
ततः कृतं दाशरथेर्महत्प्रियं महत्तरं चापि ततो मम प्रियम् ।
कृतं भविष्यत्यनिलानलोपमा विदेहजादर्शनजेन कर्मणा ॥ 63 ॥
ततः कृतार्थाः सहितास्सबान्धवाः मयाऽर्चितास्सर्वगुणैर्मनोरमैः ।
चरिष्यथोर्वीं प्रति शान्तशत्रव स्सहप्रिया भूतधराः प्लवङ्गमाः ॥ 64 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha tricatvāriṃśassargaḥ |
tatassandiśya sugrīvaśśvaśuraṃ paścimāṃ diśam |
vīraṃ śatavaliṃ nāma vānaraṃ vānararṣabhaḥ || 1 ||
uvāca rājā dharmajñassarvavānarasattamam |
vākyamātma hitaṃ caiva rāmasya ca hitaṃ tathā || 2 ||
vṛtaśśatasahasreṇa tvadvidhānāṃ vanaukasām |
vaivasvatasutaissārdhaṃ pratiṣṭhasva svamantribhiḥ || 3 ||
diśaṃ hyudīcīṃ vikrāntāṃ himaśailāvataṃsakām |
sarvataḥ parimārgadhvaṃ rāmapatnīmaninditām || 4 ||
asminkāryevinirvṛtte kṛte dāśaratheḥ priye |
ṛṇānmuktā bhaviṣyāmaḥ kṛtārthārthavidāṃ varāḥ || 5 ||
kṛtaṃ hi priyamasmākaṃ rāghaveṇa mahātmanā |
tasya cetpratikāro'sti saphalaṃ jīvitaṃ bhavet || 6 ||
arthinaḥ kāryanirvṛttimakarturapi yaścaret |
tasya syātsaphalaṃ janma kiṃ punaḥ pūrvakāriṇaḥ || 7 ||
etāṃ buddhimavasthāya dṛśyate jānakī yathā |
tathā bhavadbhiḥ kartavyamasmatpriyahitaiṣibhiḥ || 8 ||
ayaṃ hi sarvabhūtānāṃ mānyastu narasattamaḥ |
asmāsu cāgataḥ prītī rāmaḥ parapurañjayaḥ || 9 ||
imāni vanadurgāṇi nadyaśśailāntarāṇi ca |
bhavantaḥ parimārgantu buddhivikramasampadā || 10 ||
tatra mlecchānpulindāṃśca śūrasenāṃstathaiva ca |
prasthalānbharatāṃścaiva kurūṃśca saha madrakaiḥ || 11 ||
kāmbojānyavanāṃ ścaiva śakānāraṭṭakānapi |
bāhlīkānṛṣikāṃ ścaiva pauravānatha ṭaṅkaṇān || 12 ||
cīnānparamacīnāṃśca nīhārāṃśca punaḥ punaḥ |
anviṣyadaradāṃścaiva himavantaṃ tathaiva ca || 13 ||
lodhrapadmakaṣaṇḍeṣu devadāruvaneṣu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 14 ||
tatassomāśramaṃ gatvā devagandharvasevitam |
kālaṃ nāma mahāsānuṃ parvataṃ tu gamiṣyatha || 15 ||
mahatsu tasya śailasya nirdareṣu guhāsu ca |
vicinudhvaṃ mahābhāgāṃ rāmapatnīntatastataḥ || 16 ||
tamatikramya śailendraṃ hemagarbhaṃ mahāgirim |
tatassudarśanaṃ nāma gantumarhatha parvatam || 17 ||
tato devasakho nāma parvataḥ patagālayaḥ |
nānāpakṣigaṇākīrṇo vividhadrumabhūṣitaḥ || 18 ||
tasya kānanaṣaṇḍeṣu nirghareṣu guhāsu ca |
rāvaṇassaha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 19 ||
tamatikramya cākāśaṃ sarvataśśatayojanam |
aparvatanadīvṛkṣaṃ sarvasattvavivarjitam || 20 ||
taṃ tu śīghramatikramya kāntāraṃ romaharṣaṇam |
kailāsaṃ pāṇḍuraṃ śailaṃ prāpya hṛṣṭā bhaviṣyatha || 21 ||
tatra pāṇḍurameghābhaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam |
kuberabhavanaṃ ramyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 22 ||
viśālā nalinī yatra prabhūtakamalotpalā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇāpsarogaṇasevitā || 23 ||
tatra vaiśravaṇo rājā sarvabhūtanamaskṛtaḥ |
dhanado ramate śrīmānguhyakaissaha yakṣarāṭ || 24 ||
tasya candranikāśeṣu parvateṣu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 25 ||
krauñcaṃ tu girimāsādya bilaṃ tasya sudurgamam |
apramattaiḥ praveṣṭavyaṃ duṣpraveśaṃ hi tatsmṛtam || 26 ||
vasanti hi mahātmānastatra sūryasamaprabhāḥ |
devairapyarcitā ssamyagdevarūpā maharṣayaḥ || 27 ||
krauñcasya tu guhāścānyā ssānūniśikharāṇi ca |
nirdarāśca nitambāśca vicetavyā statastataḥ || 28 ||
kauñcasya śikharaṃ cāpi nirīkṣya ca tatastataḥ |
avṛkṣaṃ kāmaśailaṃ ca mānasaṃ vihagālayam |
na gatistatra bhūtānāṃ devadānava rakṣasām || 29 ||
sa ca sarvairvicetavyassasānuprasthabhūdharaḥ |
krauñcaṃ girimatikramya maināko nāma parvataḥ || 30 ||
mayasya bhavanaṃ yatra dānavasya svayaṃ kṛtam || 31 ||
mainākastu vicetavya ssasānuprasthakandaraḥ |
strīṇāmaśvamukhīnāṃ tu niketāstatra tatra tu || 32 ||
taṃ deśaṃ samatikramya āśramaṃ siddhasevitam |
siddhā vaikhānasāstatra vālakhilyāśca tāpasāḥ || 33 ||
vandyāste tu tapassiddhāstapasā vītakalmaṣāḥ |
praṣṭavyā cāpi sītāyāḥ pravṛttirvinayānvitaiḥ || 34 ||
hemapuṣkarasañchannaṃ tasmin vaikhānasaṃ saraḥ |
taruṇādityasaṅkāśairhaṃsairvicaritaṃ śubhaiḥ || 35 ||
aupavāhyaḥ kuberasya sārvabhauma iti smṛtaḥ |
gajaḥ paryeti taṃ deśaṃ sadā saha kareṇubhiḥ || 36 ||
tatsarassamatikramya naṣṭacandradivākaram |
anakṣatragaṇaṃ vyoma niṣpayodamanāditam || 37 ||
gabhastibhirivārkasya sa tu deśaḥ prakāśate |
viśrāmyadbhistapassiddhairdevakalpaiḥ svayamprabhaiḥ || 38 ||
taṃ tu deśamatikramya śailodā nāma nimnagā |
ubhayostīrayostasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ || 39 ||
te nayanti paraṃ tīraṃ siddhānpratyānayanti ca |
uttarāḥ kuravastatra kṛtapuṇyapratiśrayāḥ || 40 ||
tataḥ kāñcanapadmābhiḥ padbhinībhiḥ kṛtodakāḥ |
nīlavaiḍūryapatrābhirnadyastatra sahasraśaḥ || 41 ||
raktotpalavanaiścātra maṇḍitāśca hiraṇmayaiḥ |
taruṇādityasaṅkāśairbhānti tatra jalāśayāḥ || 42 ||
mahārhamaṇiratnaiśca kāñcanaprabhakesaraiḥ |
nilotpalavanaiścitrai ssa deśa ssarvato vṛtaḥ || 43 ||
nistulābhiśca muktābhirmaṇibhiśca mahādhanaiḥ |
udbhūtapulināstatra jātarūpaiśca nimnagāḥ |
sarvaratnamayaiścitrairavagāḍhā nagottamaiḥ || 44 ||
jātarūpamayaiścāpi hutāśanasamaprabhaiḥ |
nityapuṣpaphalāstatra nagāḥ pattrarathākulāḥ || 45 ||
divyagandharasasparśāḥ sarvānkāmān sravanti ca |
nānākārāṇi vāsāṃsi phalantyanye nagottamāḥ || 46 ||
muktā vaiḍhūryacitrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca |
strīṇāṃ cāpyanurūpāṇi puruṣāṇāṃ tathaiva ca || 47 ||
sarvartusukha sevyāni phalantyanye nagottamāḥ |
mahārhāṇi vicitrāṇi haimānyanye nagottamāḥ || 48 ||
śayanāni prasūyante citrāstaraṇavanti ca |
manaḥkāntāni mālyāni phalantyatrāpare drumāḥ || 49 ||
pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca |
striyaśca guṇasampannā rūpayauvanalakṣitāḥ || 50 ||
gandharvāḥ kinnarāssiddhā nāgā vidyādharāstathā |
ramante satataṃ statra nārībhirbhāskaraprabhāḥ || 51 ||
sarve sukṛtakarmāṇa ssarve ratiparāyaṇāḥ |
sarve kāmārthasahitā vasanti sahayoṣitaḥ || 52 ||
gītavāditranirghoṣa ssotkṛṣṭahasitasvanaḥ |
śrūyate satataṃ tatra sarvabhūtamanoharaḥ || 53 ||
tatra nāmuditaḥ kaścinnāsti kaścidasatpriyaḥ |
ahanyahani vardhante guṇāstatra manoramāḥ || 54 ||
samatikramya taṃ deśamuttaraḥ payasāṃ nidhiḥ |
tatra somagirirnāma madhye hemamayo mahān || 55 ||
indralokagatā ye ca brahmalokagatāśca ye |
devāstaṃ samavekṣante girirājaṃ divaṃ gatāḥ || 56 ||
sa tu deśo visūryo'pi tasya bhāsā prakāśate |
sūryalakṣmyā'bhivijñeyastapateva vivasvatā || 57 ||
bhagavānapi viśvātmā śambhurekādaśātmakaḥ |
brahmā vasati deveśo brahmarṣiparivāritaḥ || 58 ||
na kathañcana gantavyaṃ kurūṇāmuttareṇa vaḥ |
anyeṣāmapi bhūtānāṃ nātikrāmati vai gatiḥ || 59 ||
sa hi somagirirnāma devānāmapi durgamaḥ |
tamālokya tataḥ kṣipramupāvartitumarhatha || 60 ||
etāvadvānaraiśśakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 61 ||
sarvametadvicetavyaṃ yanmayā parikīrtitam |
yadanyadapi noktaṃ ca tatrāpi kriyatāṃ matiḥ || 62 ||
tataḥ kṛtaṃ dāśarathermahatpriyaṃ mahattaraṃ cāpi tato mama priyam |
kṛtaṃ bhaviṣyatyanilānalopamā videhajādarśanajena karmaṇā || 63 ||
tataḥ kṛtārthāḥ sahitāssabāndhavāḥ mayā'rcitāssarvaguṇairmanoramaiḥ |
cariṣyathorvīṃ prati śāntaśatrava ssahapriyā bhūtadharāḥ plavaṅgamāḥ || 64 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in